मुख्यं गम्यताम्

उदाहरणानि

शीघ्र मार्गाः

पूर्ण पृष्ठसूची

ब्रह्मपुराणम्, अध्यायः १२७

3
ब्रह्मपुराणम् · 127

अध्यायः १२७

ब्रह्मोवाच:

देवतीर्थम् इति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे । तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम्

॥१॥

आर्ष्टिषेण इति ख्यातो राजा सर्वगुणान्वितः । तस्य भार्या जया नाम साक्षाल् लक्ष्मीर् इवापरा

॥२॥

तस्य पुत्रो भरो नाम मतिमान् पितृवत्सलः । धनुर्वेदे च वेदे च निष्णातो दक्ष एव च

॥३॥

तस्य भार्या रूपवती सुप्रभेत्य् अभिविश्रुता । आर्ष्टिषेणस् ततो राजा पुत्रे राज्यं निवेश्य सः

॥४॥

पुरोधसा च मुख्येन दीक्षां चक्रे नरेश्वरः । सरस्वत्यास् ततस् तीरे हयमेधाय यत्नवान्

॥५॥

ऋत्विग्भिर् ऋषिमुख्यैश् च वेदशास्त्रपरायणैः । दीक्षितं तं नृपश्रेष्ठं ब्राह्मणाग्निसमीपतः

॥६॥

मिथुर् दानवराट् शूरः पापबुद्धिः प्रतापवान् । मखं विध्वस्य नृपतिं सभार्यं सपुरोहितम्

॥७॥

आदाय वेगात् स प्रागाद् रसातलतलं मुने । नीते तस्मिन् नृपवरे यज्ञे नष्टे ततोऽमराः

॥८॥

ऋत्विजश् च ययुः सर्वे स्वं स्वं स्थानं मखात् ततः । पुरोहितसुतो राज्ञो देवापिर् इति विश्रुतः

॥९॥

बालस् तां मातरं दृष्ट्वा आत्मनः पितरं न च । दृष्ट्वा सविस्मयो भूत्वा दुःखितोऽतीव चाभवत्

॥१०॥

स मातरं तु पप्रच्छ पिता मे क्व गतोऽम्बिके । पितृहीनो न जीवेयं मातः सत्यं वदस्व मे

॥११॥

धिग् धिक् पितृविहीनानां जीवितं पापकर्मणाम् । न वक्षि यदि मे मातर् जलम् अग्निम् अथाविशे

॥१२॥

पुत्रं प्रोवाच सा माता राज्ञो भार्या पुरोधसः । दानवेन तलं नीतो राज्ञा सह पिता तव

॥१३॥

देवापिर् उवाच:

क्व नीतः केन वा नीतः कथं नीतः क्व कर्मणि । केषु पश्यत्सु किं स्थानं दानवस्य वदस्व मे

॥१४॥

मातोवाच:

दीक्षितं यज्ञसदसि सभार्यं सपुरोधसम् । राजानं तं मिथुर् दैत्यो नीतवान् स रसातलम् । पश्यत्सु देवसङ्घेषु वह्निब्राह्मणसन्निधौ

॥१५॥

ब्रह्मोवाच:

तन् मातृवचनं श्रुत्वा देवापिः कृत्यम् अस्मरत् । देवान् पश्येऽथवाग्निं वा ऋत्विजो वासुरांस् तथा

॥१६॥

एतेष्व् एव पितान्वेष्यो नान्यत्रेति मतिर् मम । इति निश्चित्य देवापिर् भरं प्राह नृपात्मजम्

॥१७॥

देवापिर् उवाच:

तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च । आनेतव्या मया सर्वे नीता ये च रसातलम्

॥१८॥

जाते पराभवे घोरे यो न कुर्यात् प्रतिक्रियाम् । नराधमेन किं तेन जीवता वा मृतेन वा

॥१९॥

त्वं प्रशाधि महीं कृत्स्नाम् आर्ष्टिषेणः पिता यथा । माता मम त्वया पाल्या राजन् यावन् ममागतिः । भवेच् च कृतकार्यस्य अनुजानीहि मां भर

॥२०॥

ब्रह्मोवाच:

भरेणोक्तः स देवापिः सर्वं निश्चित्य यत्नतः

॥२१॥

भर उवाच:

सिद्धिं कुरु सुखं याहि मा चिन्ताम् अल्पिकां भज

॥२२॥

ब्रह्मोवाच:

ततो देवापिर् अमरराजाङ्घ्रिध्यानतत्परः । ऋत्विजोऽन्वेष्य यत्नेन नत्वा तान् ऋत्विजः पृथक् । कृताञ्जलिपुटो बालो देवापिर् वाक्यम् अब्रवीत्

॥२३॥

देवापिर् उवाच:

भवद्भिश् च मखो रक्ष्यो यजमानश् च दीक्षितः । पुरोधाश् च तथा रक्ष्यः पत्नी या दीक्षितस्य तु

॥२४॥

भवत्सु तत्र पश्यत्सु यज्ञं विध्वस्य दैत्यराट् । राजादयस् तेन नीतास् तन् न युक्ततमं भवेत्

॥२५॥

अथाप्य् एतद् अहं मन्ये भवन्तस् तान् अरोगिणः । दातुम् अर्हन्ति तान् सर्वान् अन्यथा शापम् अर्हथ

॥२६॥

ऋत्विज ऊचुः:

मखेऽग्निः प्रथमं पूज्यो ह्य् अग्निर् एवात्र दैवतम् । तस्माद् वयं न जानीमो ह्य् अग्नीनां परिचारकाः

॥२७॥

स एव दाता भोक्ता च हर्ता कर्ता च हव्यवाट्

॥२८॥

ब्रह्मोवाच:

ऋत्विजः पृष्ठतः कृत्वा देवापिर् जातवेदसम् । पूजयित्वा यथान्यायम् अग्नये तन् न्यवेदयत्

॥२९॥

अग्निर् उवाच:

यथर्त्विजस् तथा चाहं देवानां परिचारकः । हव्यं वहामि देवानां भोक्तारो रक्षकाश् च ते

॥३०॥

देवापिर् उवाच:

देवान् आहूय यत्नेन हविर्भागान् पृथक् पृथक् । दास्येऽहम् एष दोषो मे तस्माद् याहि सुरान् प्रति

॥३१॥

ब्रह्मोवाच:

देवापिः स सुरान् प्राप्य नत्वा तेभ्यः पृथक् पृथक् । ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं शापं चापि न्यवेदयत्

॥३२॥

देवा ऊचुः:

आहूता वैदिकैर् मन्त्रैर् ऋत्विग्भिश् च यथाक्रमम् । भोक्ष्यामहे हविर्भागान् न स्वतन्त्रा द्विजोत्तम

॥३३॥

तस्माद् वेदानुगा नित्यं वयं वेदेन चोदिताः । परतन्त्रास् ततो विप्र वेदेभ्यस् तन् निवेदय

॥३४॥

ब्रह्मोवाच:

स देवापिः शुचिर् भूत्वा वेदान् आहूय यत्नतः । ध्यानेन तपसा युक्तो वेदाश् चापि पुरोऽभवन्

॥३५॥

वेदान् उवाच देवापिर् नमस्य तु पुनः पुनः । ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं देववाक्यं न्यवेदयत्

॥३६॥

वेदा ऊचुः:

परतन्त्रा वयं तात ईश्वरस्य वशानुगाः । अशेषजगदाधारो निराधारो निरञ्जनः

॥३७॥

सर्वशक्त्यैकसदनं निधानं सर्वसम्पदाम् । स तु कर्ता महादेवः संहर्ता स महेश्वरः

॥३८॥

वयं शब्दमया ब्रह्मन् वदामो विद्म एव च । अस्माकम् एतत् कृत्यं स्याद् वदामो यत् तु पृच्छसि

॥३९॥

केन नीतास् तस्य नाम तत्पुरं तद्बलं तथा । भक्षिताः किं तु नो नष्टा एतज् जानीमहे वयम्

॥४०॥

यथा च तव सामर्थ्यं यम् आराध्य च यत्र च । स्याद् इत्य् एतच् च जानीमो यथा प्राप्स्यसि तान् पुरः

॥४१॥

ब्रह्मोवाच:

एतच् छ्रुत्वावदद् वेदान् विचार्य सुचिरं हृदि

॥४२॥

देवापिर् उवाच:

वेदा वदन्त्व् एतद् एव सर्वम् एव यथार्थतः । सर्वान् प्राप्स्ये तलं नीतान् अलं तेभ्यो नमोऽस्तु वः

॥४३॥

वेदा ऊचुः:

गौतमीं गच्छ देवापे तत्र स्तुहि महेश्वरम् । सुप्रसन्नस् तवाभीष्टं दास्यत्य् एव कृपाकरः

॥४४॥

भवेद् देवः शिवः प्रीतः स्तुतः सत्यं महामते । आर्ष्टिषेणश् च नृपतिस् तस्य जाया जया सती

॥४५॥

पिता तवाप्य् उपमन्युस् तले तिष्ठन्त्य् अरोगिणः । वरदानान् महेशस्य मिथुं हत्वा च राक्षसम् । यशः प्राप्स्यसि धर्मं च एतच् छक्यं न चेतरत्

॥४६॥

ब्रह्मोवाच:

तद् वेदवचनाद् बालो देवापिर् गौतमीं गतः । स्नात्वा कृतक्षणो विप्रस् तुष्टाव च महेश्वरम्

॥४७॥

देवापिर् उवाच:

बालोऽहं देवदेवेश गुरूणां त्वं गुरुर् मम । न मे शक्तिस् त्वत्स्तवने तुभ्यं शम्भो नमोऽस्तु ते

॥४८॥

न त्वां जानन्ति निगमा न देवा मुनयो न च । न ब्रह्मा नापि वैकुण्ठो योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते

॥४९॥

येऽनाथा ये च कृपणा ये दरिद्राश् च रोगिणः । पापात्मानो ये च लोके तांस् त्वं पासि महेश्वर

॥५०॥

तपसा नियमैर् मन्त्रैः पूजितास् त्रिदिवौकसः । त्वया दत्तं फलं तेभ्यो दास्यन्ति जगतां पते

॥५१॥

याचितारश् च दातारस् तेभ्यो यद् यन् मनीषितम् । भवतीति न चित्रं स्यात् त्वं विपर्ययकारकः

॥५२॥

येऽज्ञानिनो ये च पापा ये मग्ना नरकार्णवे । शिवेति वचनान् नाथ तान् पासि त्वं जगद्गुरो

॥५३॥

ब्रह्मोवाच:

एवं तु स्तुवतस् तस्य पुरः प्राह त्रिलोचनः

॥५४॥

शिव उवाच:

वरं ब्रूह्य् अथ देवापे अलं दैन्येन बालक

॥५५॥

देवापिर् उवाच:

राजानं राजपत्नीं च पितरं च गुरुं मम । प्राप्तुम् इच्छे जगन्नाथ निधनं च रिपोर् मम

॥५६॥

ब्रह्मोवाच:

देवापिवचनं श्रुत्वा तथेत्य् आहाखिलेश्वरः । देवापेः सर्वम् अभवद् आज्ञया शङ्करस्य तत्

॥५७॥

पुनर् अप्य् आह तं शम्भुर् देवापिकरुणाकरः । नन्दिनं प्रेषयाम् आस शम्भुः शूलेन नारद

॥५८॥

रसातलं मिथुं नन्दी हत्वा चासुरपुङ्गवान् । तत्पित्रादीन् समानीय तस्मै तान् स न्यवेदयत्

॥५९॥

हयमेधश् च तत्रासीद् आर्ष्टिषेणस्य धीमतः । अग्निश् च ऋत्विजो देवा वेदाश् च ऋषयोऽब्रुवन्

॥६०॥

अग्न्यादय ऊचुः:

यत्र साक्षाद् अभूच् छम्भुर् देवापे भक्तवत्सलः । देवदेवो जगन्नाथो देवतीर्थम् अभूच् च तत्

॥६१॥

सर्वपापक्षयकरं सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । पुण्यदं तीर्थम् एतत् स्यात् तव कीर्तिश् च शाश्वती

॥६२॥

ब्रह्मोवाच:

अश्वमेधे निवृत्ते तु सुरास् तेभ्यो वरान् ददुः । स्नात्वा कृतार्था गङ्गायां ततस् ते दिवम् आक्रमन्

॥६३॥

ततः प्रभृति तत्रासंस् तीर्थानि दश पञ्च च । सहस्राणि शतान्य् अष्टाव् उभयोर् अपि तीरयोः । तेषु स्नानं च दानं च ह्य् अतीव फलदं विदुः

॥६४॥

स्रोतः तथा उपयोगनियमः:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).