parīkṣijjanmādyutkarṣaḥ
śaunaka uvāca
aśvatthāmnopasṛṣṭena brahmaśīrṣṇorutejasā .
uttarāyā hato garbha īśenājīvitaḥ punaḥ
||1||अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा ।
उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः
tasya janma mahābuddheḥ karmāṇi ca mahātmanaḥ .
nidhanaṃ ca yathaivāsīt sa pretya gatavān yathā
||2||तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः ।
निधनं च यथैवासीत् स प्रेत्य गतवान् यथा
tadidaṃ śrotumicchāmo gadituṃ yadi manyase .
brūhi naḥ śraddadhānānāṃ yasya jñānamadācchukaḥ
||3||तदिदं श्रोतुमिच्छामो गदितुं यदि मन्यसे ।
ब्रूहि नः श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानमदाच्छुकः
sūta uvāca
apīpaladdharmarājaḥ pitṛvad rañjayan prajāḥ .
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyaḥ kṛṣṇapādānusevayā
||4||अपीपलद्धर्मराजः पितृवद् रञ्जयन् प्रजाः ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः कृष्णपादानुसेवया
sampadaḥ kratavo lokā mahiṣī bhrātaro mahī .
jambūdvīpādhipatyaṃ ca yaśaśca tridivaṃ gatam
||5||सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही ।
जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम्
kiṃ te kāmāḥ suraspārhā mukundamanaso dvijāḥ .
adhijahrurmudaṃ rājñaḥ kṣudhitasya yathetare
||6||किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः ।
अधिजह्रुर्मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे
māturgarbhagato vīraḥ sa tadā bhṛgunandana .
dadarśa puruṣaṃ kañcid dahyamāno'stratejasā
||7||मातुर्गर्भगतो वीरः स तदा भृगुनन्दन ।
ददर्श पुरुषं कञ्चिद् दह्यमानोऽस्त्रतेजसा
aṅguṣṭhamātramamalaṃ sphurat puraṭa maulinam .
apīvyadarśanaṃ śyāmaṃ taḍid vāsasamacyutam
||8||अङ्गुष्ठमात्रममलं स्फुरत् पुरट मौलिनम् ।
अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद् वाससमच्युतम्
śrīmad dīrghacaturbāhuṃ taptakāñcana kuṇḍalam .
kṣatajākṣaṃ gadāpāṇiṃ ātmanaḥ sarvato diśam .
paribhramantaṃ ulkābhāṃ bhrāmayantaṃ gadāṃ muhuḥ
||9||श्रीमद् दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चन कुण्डलम् ।
क्षतजाक्षं गदापाणिं आत्मनः सर्वतो दिशम् ।
परिभ्रमन्तं उल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः
astratejaḥ svagadayā nīhāramiva gopatiḥ .
vidhamantaṃ sannikarṣe paryaikṣata ka ityasau
||10||अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारमिव गोपतिः ।
विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ
vidhūya tadameyātmā bhagavān dharmagub vibhuḥ .
miṣato daśamāsasya tatraivāntardadhe hariḥ
||11||विधूय तदमेयात्मा भगवान् धर्मगुब् विभुः ।
मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरिः
tataḥ sarvaguṇodarke sānukūla grahodaye .
jajñe vaṃśadharaḥ pāṇḍoḥ bhūyaḥ pāṇḍurivaujasā
||12||ततः सर्वगुणोदर्के सानुकूल ग्रहोदये ।
जज्ञे वंशधरः पाण्डोः भूयः पाण्डुरिवौजसा
tasya prītamanā rājā viprairdhaumya kṛpādibhiḥ .
jātakaṃ kārayāmāsa vācayitvā ca maṅgalam
||13||तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्य कृपादिभिः ।
जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्गलम्
hiraṇyaṃ gāṃ mahīṃ grāmān hastyaśvān nṛpatirvarān .
prādātsvannaṃ ca viprebhyaḥ prajātīrthe sa tīrthavit
||14||हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् ।
प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्
tamūcurbrāhmaṇāstuṣṭā rājānaṃ praśrayānvitam .
eṣa hyasmin prajātantau purūṇāṃ pauravarṣabha
||15||तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् ।
एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ
daivenāpratighātena śukle saṃsthāmupeyuṣi .
rāto vo'nugrahārthāya viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||16||दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि ।
रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना
tasmānnāmnā viṣṇurāta iti loke bṛhacchravāḥ .
bhaviṣyati na sandeho mahābhāgavato mahān
||17||तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके बृहच्छ्रवाः ।
भविष्यति न सन्देहो महाभागवतो महान्
yudhiṣṭhira uvāca
apyeṣa vaṃśyān rājarṣīn puṇyaślokān mahātmanaḥ .
anuvartitā svidyaśasā sādhuvādena sattamāḥ
||18||अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मनः ।
अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमाः
brāhmaṇā ūcuḥ
pārtha prajāvitā sākṣāt ikṣvākuriva mānavaḥ .
brahmaṇyaḥ satyasandhaśca rāmo dāśarathiryathā
||19||पार्थ प्रजाविता साक्षात् इक्ष्वाकुरिव मानवः ।
ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा
eṣa dātā śaraṇyaśca yathā hyauśīnaraḥ śibiḥ .
yaśo vitanitā svānāṃ dauṣyantiriva yajvanām
||20||एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनरः शिबिः ।
यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम्
dhanvināmagraṇīreṣa tulyaścārjunayordvayoḥ .
hutāśa iva durdharṣaḥ samudra iva dustaraḥ
||21||धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयोः ।
हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः
mṛgendra iva vikrānto niṣevyo himavāniva .
titikṣurvasudhevāsau sahiṣṇuḥ pitarāviva
||22||मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव ।
तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णुः पितराविव
pitāmahasamaḥ sāmye prasāde giriśopamaḥ .
āśrayaḥ sarvabhūtānāṃ yathā devo ramāśrayaḥ
||23||पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः ।
आश्रयः सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रयः
sarvasadguṇamāhātmye eṣa kṛṣṇamanuvrataḥ .
rantideva ivodāro yayātiriva dhārmikaḥ
||24||सर्वसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रतः ।
रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिकः
dhṛtyā balisamaḥ kṛṣṇe prahrāda iva sadgrahaḥ .
āhartaiṣo'śvamedhānāṃ vṛddhānāṃ paryupāsakaḥ
||25||धृत्या बलिसमः कृष्णे प्रह्राद इव सद्ग्रहः ।
आहर्तैषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः
rājarṣīṇāṃ janayitā śāstā cotpathagāminām .
nigrahītā kalereṣa bhuvo dharmasya kāraṇāt
||26||राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् ।
निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात्
takṣakādātmano mṛtyuṃ dvijaputropasarjitāt .
prapatsyata upaśrutya muktasaṅgaḥ padaṃ hareḥ
||27||तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् ।
प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्गः पदं हरेः
jijñāsitātma yāthārthyo munervyāsasutādasau .
hitvedaṃ nṛpa gaṅgāyāṃ yāsyatyaddhā akutobhayam
||28||जिज्ञासितात्म याथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ ।
हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धा अकुतोभयम्
iti rājña upādiśya viprā jātakakovidāḥ .
labdhāpacitayaḥ sarve pratijagmuḥ svakān gṛhān
||29||इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदाः ।
लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्
sa eṣa loke vikhyātaḥ parīkṣiditi yatprabhuḥ .
pūrvaṃ dṛṣṭamanudhyāyan parīkṣeta nareṣviha
||30||स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः ।
पूर्वं दृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह
sa rājaputro vavṛdhe āśu śukla ivoḍupaḥ .
āpūryamāṇaḥ pitṛbhiḥ kāṣṭhābhiriva so'nvaham
||31||स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः ।
आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम्
yakṣyamāṇo'śvamedhena jñātidrohajihāsayā .
rājā labdhadhano dadhyau anyatra karadaṇḍayoḥ
||32||यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया ।
राजा लब्धधनो दध्यौ अन्यत्र करदण्डयोः
tadabhipretamālakṣya bhrātaro'cyutacoditāḥ .
dhanaṃ prahīṇamājahruḥ udīcyāṃ diśi bhūriśaḥ
||33||तदभिप्रेतमालक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिताः ।
धनं प्रहीणमाजह्रुः उदीच्यां दिशि भूरिशः
tena sambhṛtasambhāro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ .
vājimedhaiḥ tribhirbhīto yajñaiḥ samayajat harim
||34||तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
वाजिमेधैः त्रिभिर्भीतो यज्ञैः समयजत् हरिम्
āhūto bhagavān rājñā yājayitvā dvijairnṛpam .
uvāsa katicit māsān suhṛdāṃ priyakāmyayā
||35||आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् ।
उवास कतिचित् मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया
tato rājñābhyanujñātaḥ kṛṣṇayā sahabandhubhiḥ .
yayau dvāravatīṃ brahman sārjuno yadubhirvṛtaḥ
||36||ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सहबन्धुभिः ।
ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृतः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe naimiṣīyopākhyāne parīkṣijjanmādyutkarṣo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ .. 12 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu .. fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre I/Chapitre 12