kāṭhakopaniṣadi prathamādhyāye prathamā vallī
oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | sahavīryaṃ karavāvahai |
tejasvi nāvadhītamastu | mā vidviṣāvahai ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
Part I
Canto I
oṃ uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau |
tasya ha naciketā nāma putra āsa
||1||tam̐ ha kumāram̐ santaṃ dakṣiṇāsu
nīyamānāsu śraddhāviveśa so'manyata
||2||pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ |
anandā nāma te lokāstān sa gacchati tā dadat
||3||sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti |
dvitīyaṃ tṛtīyaṃ tam̐ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti
||4||bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ |
kim̐ svidyamasya kartavyaṃ yanmayā'dya kariṣyati
||5||anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā'pare |
sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ
||6||vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān |
tasyaitām̐ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam
||7||āśāpratīkṣe saṃgatam̐ sūnṛtāṃ
ceṣṭāpūrte putrapaśūm̐śca sarvān |
etadvṛṅkte puruṣasyālpamedhaso
yasyānaśnanvasati brāhmaṇo gṛhe
||8||tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me-
'naśnan brahmannatithirnamasyaḥ |
namaste'stu brahman svasti me'stu
tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva
||9||śāntasaṃkalpaḥ sumanā yathā syād
vītamanyurgautamo mā'bhi mṛtyo |
tvatprasṛṣṭaṃ mā'bhivadetpratīta
etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe
||10||yathā purastād bhavitā pratīta
auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ |
sukham̐ rātrīḥ śayitā vītamanyuḥ
tvāṃ dadṛśivānmṛtyumukhāt pramuktam
||11||svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti
na tatra tvaṃ na jarayā bibheti |
ubhe tīrtvā'śanāyāpipāse
śokātigo modate svargaloke
||12||sa tvamagnim̐ svargyamadhyeṣi mṛtyo
prabrūhi tvam̐ śraddadhānāya mahyam |
svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta
etad dvitīyena vṛṇe vareṇa
||13||pra te bravīmi tadu me nibodha
svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan |
anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ
viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām
||14||lokādimagniṃ tamuvāca tasmai
yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā |
sa cāpi tatpratyavadadyathoktaṃ
athāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ
||15||tamabravīt prīyamāṇo mahātmā
varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ |
tavaiva nāmnā bhavitā'yamagniḥ
sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa
||16||triṇāciketastribhiretya sandhiṃ
trikarmakṛttarati janmamṛtyū |
brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā
nicāyyemām̐ śāntimatyantameti
||17||triṇāciketastrayametadviditvā
ya evaṃ vidvām̐ścinute nāciketam |
sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya
śokātigo modate svargaloke
||18||eṣa te'gnirnaciketaḥ svargyo
yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa |
etamagniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsaḥ
tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva
||19||yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye-
'stītyeke nāyamastīti caike |
etadvidyāmanuśiṣṭastvayā'haṃ
varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ
||20||devairatrāpi vicikitsitaṃ purā
na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ |
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva
mā moparotsīrati mā sṛjainam
||21||devairatrāpi vicikitsitaṃ kila
tvaṃ ca mṛtyo yanna sujñeyamāttha |
vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo
nānyo varastulya etasya kaścit
||22||śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣvā
bahūnpaśūn hastihiraṇyamaśvān |
bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva
svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi
||23||etattulyaṃ yadi manyase varaṃ
vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca |
mahābhūmau naciketastvamedhi
kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi
||24||ye ye kāmā durlabhā martyaloke
sarvān kāmām̐śchandataḥ prārthayasva |
imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā
na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ |
ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva
naciketo maraṇaṃ mā'nuprākṣīḥ
||25||śvobhāvā martyasya yadantakaitat
sarveṃdriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ |
api sarvaṃ jīvitamalpameva
tavaiva vāhāstava nṛtyagīte
||26||na vittena tarpaṇīyo manuṣyo
lapsyāmahe vittamadrākṣma cettvā |
jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ
varastu me varaṇīyaḥ sa eva
||27||ajīryatāmamṛtānāmupetya
jīryanmartyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan |
abhidhyāyan varṇaratipramodān
atidīrghe jīvite ko rameta
||28||yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo
yatsāmparāye mahati brūhi nastat |
yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo
nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte
||29||prathamādhyāye dvitīyā vallī
Part I
Canto II
anyacchreyo'nyadutaiva preya-
ste ubhe nānārthe puruṣam̐ sinītaḥ |
tayoḥ śreya ādadānasya sādhu
bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte
||1||śreyaśca preyaśca manuṣyametaḥ
tau samparītya vivinakti dhīraḥ |
śreyo hi dhīro'bhi preyaso vṛṇīte
preyo mando yogakṣemādvṛṇīte
||2||sa tvaṃ priyānpriyarūpāṃśca kāmān
abhidhyāyannaciketo'tyasrākṣīḥ |
naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto
yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ
||3||dūramete viparīte viṣūcī
avidyā yā ca vidyeti jñātā |
vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye
na tvā kāmā bahavo'lolupanta
||4||avidyāyāmantare vartamānāḥ
svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ |
dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā
andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ
||5||na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ
pramādyantaṃ vittamohena mūḍham |
ayaṃ loko nāsti para iti mānī
punaḥ punarvaśamāpadyate me
||6||śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ
śaṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ |
āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā
āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ
||7||na nareṇāvareṇa prokta eṣa
suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ |
ananyaprokte gatiratra nāsti
aṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt
||8||naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā
proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha |
yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi
tvādṛṅno bhūyānnaciketaḥ praṣṭā
||9||jānāmyahaṃ śevadhirityanityaṃ
na hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat |
tato mayā nāciketaścito'gniḥ
anityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam
||10||kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ
kratorānantyamabhayasya pāram |
stomamahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā
dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ
||11||taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ
guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam |
adhyātmayogādhigamena devaṃ
matvā dhīro harṣaśokau jahāti
||12||etacchrutvā samparigṛhya martyaḥ
pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya |
sa modate modanīyam̐ hi labdhvā
vivṛtam̐ sadma naciketasaṃ manye
||13||anyatra dharmādanyatrādharmā-
danyatrāsmātkṛtākṛtāt |
anyatra bhūtācca bhavyācca
yattatpaśyasi tadvada
||14||sarve vedā yatpadamāmananti
tapāgͫsi sarvāṇi ca yadvadanti |
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti
tatte padagͫ saṅgraheṇa bravīmyomityetat
||15||etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param |
etaddhyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat
||16||etadālambanam̐ śreṣṭhametadālambanaṃ param |
etadālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate
||17||na jāyate mriyate vā vipaści-
nnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre
||18||hantā cenmanyate hantum̐ hataścenmanyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyam̐ hanti na hanyate
||19||aṇoraṇīyānmahato mahīyā-
nātmā'sya jantornihito guhāyām |
tamakratuḥ paśyati vītaśoko
dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ
||20||āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ |
kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati
||21||aśarīram̐ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam |
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati
||22||nāyamātmā pravacanena labhyo
na medhayā na bahunā śrutena |
yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ
tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūgͫ svām
||23||nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ |
nāśāntamānaso vā'pi prajñānenainamāpnuyāt
||24||yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ |
mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ
||25||prathamādhyāye tṛtīyā vallī
Part I
Canto III
ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke
guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe |
chāyātapau brahmavido vadanti
pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ
||1||yaḥ seturījānānāmakṣaraṃ brahma yat param |
abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketam̐ śakemahi
||2||ātmānam̐ rathinaṃ viddhi śarīram̐ rathameva tu |
buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca
||3||indriyāṇi hayānāhurviṣayām̐ steṣu gocarān |
ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ
||4||yastvavijñānavānbhavatyayuktena manasā sadā |
tasyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ
||5||yastu vijñānavānbhavati yuktena manasā sadā |
tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ
||6||yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadā'śuciḥ |
na sa tatpadamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati
||7||yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |
sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate
||8||vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ |
so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
||9||indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ |
manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ
||10||mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ |
puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ
||11||eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho''tmā na prakāśate |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ
||12||yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani |
jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani
||13||uttiṣṭhata jāgrata
prāpya varānnibodhata |
kṣurasya dhārā niśitā duratyayā
durgaṃ pathastatkavayo vadanti
||14||aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ
tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat |
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ
nicāyya tanmṛtyumukhāt pramucyate
||15||nāciketamupākhyānaṃ mṛtyuproktam̐ sanātanam |
uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloke mahīyate
||16||ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayed brahmasaṃsadi |
prayataḥ śrāddhakāle vā tadānantyāya kalpate |
tadānantyāya kalpata iti
||17||kāṭhakopaniṣadi dvitīyādhyāye prathamā vallī
Part II
Canto I
parāñci khāni vyatṛṇat svayambhū-
stasmātparāṅpaśyati nāntarātman |
kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣa-
dāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan
||1||parācaḥ kāmānanuyanti bālā-
ste mṛtyoryanti vitatasya pāśam |
atha dhīrā amṛtatvaṃ viditvā
dhruvamadhruveṣviha na prārthayante
||2||yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśāgͫśca maithunān |
etenaiva vijānāti kimatra pariśiṣyate | etadvai tat
||3||svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati |
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati
||4||ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvamantikāt |
īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate | etadvai tat
||5||yaḥ pūrvaṃ tapaso jātamadbhyaḥ pūrvamajāyata |
guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bhūtebhirvyapaśyata | etadvai tat
||6||yā prāṇena saṃbhavatyaditirdevatāmayī |
guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhirvyajāyata | etadvai tat
||7||araṇyornihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ |
dive dive īḍyo jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragniḥ | etadvai tat
||8||yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchati |
taṃ devāḥ sarve'rpitāstadu nātyeti kaścana | etadvai tat
||9||yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha |
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
||10||manasaivedamāptavyaṃ neha nānā'sti kiṃcana |
mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati
||11||aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati |
īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate | etadvai tat
||12||aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ |
īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ | etadvai tat
||13||yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati |
evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati
||14||yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati |
evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama
||15||dvitīyādhyāye dvitīyā vallī
Part II
Canto II
puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ |
anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate | etadvai tat
||1||ham̐saḥ śuciṣadvasurantarikṣasad-
hotā vediṣadatithirduroṇasat |
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasad
abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat
||2||ūrdhvaṃ prāṇamunnayatyapānaṃ pratyagasyati |
madhye vāmanamāsīnaṃ viśve devā upāsate
||3||asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ |
dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate | etadvai tat
||4||na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana |
itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau
||5||hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam |
yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama
||6||yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ |
sthāṇumanye'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam
||7||ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ |
tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |
tasmim̐llokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana | etadvai tat
||8||agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca
||9||vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca
||10||sūryo yathā sarvalokasya cakṣuḥ
na lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ
||11||eko vaśī sarvabhūtāntarātmā
ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti |
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ
teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām
||12||nityo'nityānāṃ cetanaścetanānām
eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ
teṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām
||13||tadetaditi manyante'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham |
kathaṃ nu tadvijānīyāṃ kimu bhāti vibhāti vā
||14||na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ |
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti
||15||dvitīyādhyāye tṛtīyā vallī
Part II
Canto III
ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ |
tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |
tasmim̐llokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana | etadvai tat
||1||yadidaṃ kiṃ ca jagat sarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam |
mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti
||2||bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ |
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ
||3||iha cedaśakadboddhuṃ prākṣarīrasya visrasaḥ |
tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate
||4||yathā''darśe tathā''tmani yathā svapne tathā pitṛloke |
yathā'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke
chāyātapayoriva brahmaloke
||5||indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat |
pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati
||6||indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam |
sattvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam
||7||avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca |
yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatvaṃ ca gacchati
||8||na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya
na cakṣuṣā paśyati kaścanainam |
hṛdā manīṣā manasā'bhiklṛpto
ya etadviduramṛtāste bhavanti
||9||yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha |
buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim
||10||tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām |
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau
||11||naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā |
astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate
||12||astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ |
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati
||13||yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute
||14||yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam
||15||śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍya-
stāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā |
tayordhvamāyannamṛtatvameti
viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti
||16||aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā
sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ |
taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkāṃ dhairyeṇa |
taṃ vidyācchukramamṛtaṃ taṃ vidyācchukramamṛtamiti
||17||mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā
vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam |
brahmaprāpto virajo'bhūdvimṛtyu-
ranyo'pyevaṃ yo vidadhyātmameva
||18||saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai |
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai
||19||