kāṭhakopaniṣadi prathamādhyāye prathamā vallī
oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | sahavīryaṃ karavāvahai |
tejasvi nāvadhītamastu | mā vidviṣāvahai ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
oṃ uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau |
tasya ha naciketā nāma putra āsa
||1||ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सहवीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस
tam̐ ha kumāram̐ santaṃ dakṣiṇāsu
nīyamānāsu śraddhāviveśa so'manyata
||2||तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासु
नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत
pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ |
anandā nāma te lokāstān sa gacchati tā dadat
||3||पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत्
sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti |
dvitīyaṃ tṛtīyaṃ tam̐ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti
||4||स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति
bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ |
kim̐ svidyamasya kartavyaṃ yanmayā'dya kariṣyati
||5||बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।
किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā'pare |
sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ
||6||अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः
vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān |
tasyaitām̐ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam
||7||वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।
तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम्
āśāpratīkṣe saṃgatam̐ sūnṛtāṃ
ceṣṭāpūrte putrapaśūm̐śca sarvān |
etadvṛṅkte puruṣasyālpamedhaso
yasyānaśnanvasati brāhmaṇo gṛhe
||8||आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां
चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् ।
एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो
यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे
tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me-
'naśnan brahmannatithirnamasyaḥ |
namaste'stu brahman svasti me'stu
tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva
||9||तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे-
ऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु
तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व
śāntasaṃkalpaḥ sumanā yathā syād
vītamanyurgautamo mā'bhi mṛtyo |
tvatprasṛṣṭaṃ mā'bhivadetpratīta
etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe
||10||शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्
वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत
एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे
yathā purastād bhavitā pratīta
auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ |
sukham̐ rātrīḥ śayitā vītamanyuḥ
tvāṃ dadṛśivānmṛtyumukhāt pramuktam
||11||यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत
औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।
सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः
त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम्
svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti
na tatra tvaṃ na jarayā bibheti |
ubhe tīrtvā'śanāyāpipāse
śokātigo modate svargaloke
||12||स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति
न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।
उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके
sa tvamagnim̐ svargyamadhyeṣi mṛtyo
prabrūhi tvam̐ śraddadhānāya mahyam |
svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta
etad dvitīyena vṛṇe vareṇa
||13||स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो
प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् ।
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त
एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण
pra te bravīmi tadu me nibodha
svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan |
anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ
viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām
||14||प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध
स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां
विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्
lokādimagniṃ tamuvāca tasmai
yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā |
sa cāpi tatpratyavadadyathoktaṃ
athāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ
||15||लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै
या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।
स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं
अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः
tamabravīt prīyamāṇo mahātmā
varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ |
tavaiva nāmnā bhavitā'yamagniḥ
sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa
||16||तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा
वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।
तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः
सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण
triṇāciketastribhiretya sandhiṃ
trikarmakṛttarati janmamṛtyū |
brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā
nicāyyemām̐ śāntimatyantameti
||17||त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं
त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।
ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा
निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति
triṇāciketastrayametadviditvā
ya evaṃ vidvām̐ścinute nāciketam |
sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya
śokātigo modate svargaloke
||18||त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा
य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् ।
स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके
eṣa te'gnirnaciketaḥ svargyo
yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa |
etamagniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsaḥ
tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva
||19||एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो
यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः
तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व
yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye-
'stītyeke nāyamastīti caike |
etadvidyāmanuśiṣṭastvayā'haṃ
varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ
||20||येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये-
ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं
वराणामेष वरस्तृतीयः
devairatrāpi vicikitsitaṃ purā
na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ |
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva
mā moparotsīrati mā sṛjainam
||21||देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा
न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व
मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम्
devairatrāpi vicikitsitaṃ kila
tvaṃ ca mṛtyo yanna sujñeyamāttha |
vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo
nānyo varastulya etasya kaścit
||22||देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल
त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।
वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो
नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्
śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣvā
bahūnpaśūn hastihiraṇyamaśvān |
bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva
svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi
||23||शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा
बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।
भूमेर्महदायतनं वृणीष्व
स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि
etattulyaṃ yadi manyase varaṃ
vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca |
mahābhūmau naciketastvamedhi
kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi
||24||एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं
वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।
महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि
कामानां त्वा कामभाजं करोमि
ye ye kāmā durlabhā martyaloke
sarvān kāmām̐śchandataḥ prārthayasva |
imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā
na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ |
ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva
naciketo maraṇaṃ mā'nuprākṣīḥ
||25||ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके
सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।
इमा रामाः सरथाः सतूर्या
न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व
नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः
śvobhāvā martyasya yadantakaitat
sarveṃdriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ |
api sarvaṃ jīvitamalpameva
tavaiva vāhāstava nṛtyagīte
||26||श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्
सर्वेंद्रियाणां जरयन्ति तेजः ।
अपि सर्वं जीवितमल्पमेव
तवैव वाहास्तव नृत्यगीते
na vittena tarpaṇīyo manuṣyo
lapsyāmahe vittamadrākṣma cettvā |
jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ
varastu me varaṇīyaḥ sa eva
||27||न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो
लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा ।
जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं
वरस्तु मे वरणीयः स एव
ajīryatāmamṛtānāmupetya
jīryanmartyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan |
abhidhyāyan varṇaratipramodān
atidīrghe jīvite ko rameta
||28||अजीर्यताममृतानामुपेत्य
जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।
अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान्
अतिदीर्घे जीविते को रमेत
yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo
yatsāmparāye mahati brūhi nastat |
yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo
nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte
||29||यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो
यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।
योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो
नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते
kāṭhakopaniṣadi prathamādhyāye dvitīyā vallī
anyacchreyo'nyadutaiva preya-
ste ubhe nānārthe puruṣam̐ sinītaḥ |
tayoḥ śreya ādadānasya sādhu
bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte
||1||अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेय-
स्ते उभे नानार्थे पुरुषँ सिनीतः ।
तयोः श्रेय आददानस्य साधु
भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते
śreyaśca preyaśca manuṣyametaḥ
tau samparītya vivinakti dhīraḥ |
śreyo hi dhīro'bhi preyaso vṛṇīte
preyo mando yogakṣemādvṛṇīte
||2||श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः
तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।
श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते
प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते
sa tvaṃ priyānpriyarūpāṃśca kāmān
abhidhyāyannaciketo'tyasrākṣīḥ |
naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto
yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ
||3||स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामान्
अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।
नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो
यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः
dūramete viparīte viṣūcī
avidyā yā ca vidyeti jñātā |
vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye
na tvā kāmā bahavo'lolupanta
||4||दूरमेते विपरीते विषूची
अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये
न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त
avidyāyāmantare vartamānāḥ
svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ |
dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā
andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ
||5||अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।
दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः
na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ
pramādyantaṃ vittamohena mūḍham |
ayaṃ loko nāsti para iti mānī
punaḥ punarvaśamāpadyate me
||6||न साम्परायः प्रतिभाति बालं
प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी
पुनः पुनर्वशमापद्यते मे
śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ
śaṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ |
āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā
āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ
||7||श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः
शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा
आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः
na nareṇāvareṇa prokta eṣa
suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ |
ananyaprokte gatiratra nāsti
aṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt
||8||न नरेणावरेण प्रोक्त एष
सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।
अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति
अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात्
naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā
proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha |
yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi
tvādṛṅno bhūyānnaciketaḥ praṣṭā
||9||नैषा तर्केण मतिरापनेया
प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।
यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि
त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा
jānāmyahaṃ śevadhirityanityaṃ
na hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat |
tato mayā nāciketaścito'gniḥ
anityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam
||10||जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं
न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।
ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः
अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्
kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ
kratorānantyamabhayasya pāram |
stomamahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā
dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ
||11||कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां
क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।
स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा
धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः
taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ
guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam |
adhyātmayogādhigamena devaṃ
matvā dhīro harṣaśokau jahāti
||12||तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं
गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं
मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति
etacchrutvā samparigṛhya martyaḥ
pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya |
sa modate modanīyam̐ hi labdhvā
vivṛtam̐ sadma naciketasaṃ manye
||13||एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः
प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।
स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा
विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये
anyatra dharmādanyatrādharmā-
danyatrāsmātkṛtākṛtāt |
anyatra bhūtācca bhavyācca
yattatpaśyasi tadvada
||14||अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मा-
दन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च
यत्तत्पश्यसि तद्वद
sarve vedā yatpadamāmananti
tapāgͫsi sarvāṇi ca yadvadanti |
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti
tatte padagͫ saṅgraheṇa bravīmyomityetat
||15||सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति
तपाꣳसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत्ते पदꣳ सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्
etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param |
etaddhyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat
||16||एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।
एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्
etadālambanam̐ śreṣṭhametadālambanaṃ param |
etadālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate
||17||एतदालम्बनँ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।
एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते
na jāyate mriyate vā vipaści-
nnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre
||18||न जायते म्रियते वा विपश्चि-
न्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे
hantā cenmanyate hantum̐ hataścenmanyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyam̐ hanti na hanyate
||19||हन्ता चेन्मन्यते हन्तुँ हतश्चेन्मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते
aṇoraṇīyānmahato mahīyā-
nātmā'sya jantornihito guhāyām |
tamakratuḥ paśyati vītaśoko
dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ
||20||अणोरणीयान्महतो महीया-
नात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको
धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः
āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ |
kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati
||21||आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।
कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति
aśarīram̐ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam |
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati
||22||अशरीरँ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति
nāyamātmā pravacanena labhyo
na medhayā na bahunā śrutena |
yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ
tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūgͫ svām
||23||नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो
न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः
तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣳ स्वाम्
nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ |
nāśāntamānaso vā'pi prajñānenainamāpnuyāt
||24||नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्
yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ |
mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ
||25||यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।
मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः
kāṭhakopaniṣadi prathamādhyāye tṛtīyā vallī
ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke
guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe |
chāyātapau brahmavido vadanti
pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ
||1||ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके
गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति
पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः
yaḥ seturījānānāmakṣaraṃ brahma yat param |
abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketam̐ śakemahi
||2||यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् ।
अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतँ शकेमहि
ātmānam̐ rathinaṃ viddhi śarīram̐ rathameva tu |
buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca
||3||आत्मानँ रथिनं विद्धि शरीरँ रथमेव तु ।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च
indriyāṇi hayānāhurviṣayām̐ steṣu gocarān |
ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ
||4||इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँ स्तेषु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः
yastvavijñānavānbhavatyayuktena manasā sadā |
tasyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ
||5||यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः
yastu vijñānavānbhavati yuktena manasā sadā |
tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ
||6||यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः
yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadā'śuciḥ |
na sa tatpadamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati
||7||यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।
न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति
yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |
sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate
||8||यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते
vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ |
so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
||9||विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।
सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्
indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ |
manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ
||10||इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः
mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ |
puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ
||11||महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः
eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho''tmā na prakāśate |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ
||12||एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः
yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani |
jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani
||13||यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि
uttiṣṭhata jāgrata
prāpya varānnibodhata |
kṣurasya dhārā niśitā duratyayā
durgaṃ pathastatkavayo vadanti
||14||उत्तिष्ठत जाग्रत
प्राप्य वरान्निबोधत ।
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया
दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ
tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat |
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ
nicāyya tanmṛtyumukhāt pramucyate
||15||अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं
तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं
निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते
nāciketamupākhyānaṃ mṛtyuproktam̐ sanātanam |
uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloke mahīyate
||16||नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तँ सनातनम् ।
उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते
ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayed brahmasaṃsadi |
prayataḥ śrāddhakāle vā tadānantyāya kalpate |
tadānantyāya kalpata iti
||17||य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।
प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते ।
तदानन्त्याय कल्पत इति
kāṭhakopaniṣadi dvitīyādhyāye prathamā vallī
parāñci khāni vyatṛṇat svayambhū-
stasmātparāṅpaśyati nāntarātman |
kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣa-
dāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan
||1||पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भू-
स्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष-
दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्
parācaḥ kāmānanuyanti bālā-
ste mṛtyoryanti vitatasya pāśam |
atha dhīrā amṛtatvaṃ viditvā
dhruvamadhruveṣviha na prārthayante
||2||पराचः कामाननुयन्ति बाला-
स्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।
अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा
ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते
yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśāgͫśca maithunān |
etenaiva vijānāti kimatra pariśiṣyate | etadvai tat
||3||येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शाꣳश्च मैथुनान् ।
एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत्
svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati |
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati
||4||स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति
ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvamantikāt |
īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate | etadvai tat
||5||य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत्
yaḥ pūrvaṃ tapaso jātamadbhyaḥ pūrvamajāyata |
guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bhūtebhirvyapaśyata | etadvai tat
||6||यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत ।
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत्
yā prāṇena saṃbhavatyaditirdevatāmayī |
guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhirvyajāyata | etadvai tat
||7||या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी ।
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत्
araṇyornihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ |
dive dive īḍyo jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragniḥ | etadvai tat
||8||अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः ।
दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । एतद्वै तत्
yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchati |
taṃ devāḥ sarve'rpitāstadu nātyeti kaścana | etadvai tat
||9||यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।
तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्
yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha |
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
||10||यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति
manasaivedamāptavyaṃ neha nānā'sti kiṃcana |
mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati
||11||मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन ।
मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati |
īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate | etadvai tat
||12||अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत्
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ |
īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ | etadvai tat
||13||अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।
ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत्
yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati |
evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati
||14||यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।
एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति
yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati |
evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama
||15||यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम
kāṭhakopaniṣadi dvitīyādhyāye dvitīyā vallī
puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ |
anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate | etadvai tat
||1||पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।
अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत्
ham̐saḥ śuciṣadvasurantarikṣasad-
hotā vediṣadatithirduroṇasat |
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasad
abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat
||2||हँसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्-
होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद्
अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्
ūrdhvaṃ prāṇamunnayatyapānaṃ pratyagasyati |
madhye vāmanamāsīnaṃ viśve devā upāsate
||3||ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।
मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते
asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ |
dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate | etadvai tat
||4||अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।
देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत्
na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana |
itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau
||5||न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ
hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam |
yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama
||6||हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।
यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम
yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ |
sthāṇumanye'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam
||7||योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।
स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्
ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ |
tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |
tasmim̐llokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana | etadvai tat
||8||य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्
agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca
||9||अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च
vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca
||10||वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च
sūryo yathā sarvalokasya cakṣuḥ
na lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā
na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ
||11||सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः
न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः
eko vaśī sarvabhūtāntarātmā
ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti |
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ
teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām
||12||एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा
एकं रूपं बहुधा यः करोति ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः
तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्
nityo'nityānāṃ cetanaścetanānām
eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ
teṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām
||13||नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम्
एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः
तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्
tadetaditi manyante'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham |
kathaṃ nu tadvijānīyāṃ kimu bhāti vibhāti vā
||14||तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।
कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ |
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti
||15||न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं
नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं
तस्य भासा सर्वमिदं विभाति
kāṭhakopaniṣadi dvitīyādhyāye tṛtīyā vallī
ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ |
tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |
tasmim̐llokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana | etadvai tat
||1||ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्
yadidaṃ kiṃ ca jagat sarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam |
mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti
||2||यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति
bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ |
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ
||3||भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः
iha cedaśakadboddhuṃ prākṣarīrasya visrasaḥ |
tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate
||4||इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः ।
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते
yathā''darśe tathā''tmani yathā svapne tathā pitṛloke |
yathā'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke
chāyātapayoriva brahmaloke
||5||यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।
यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके
छायातपयोरिव ब्रह्मलोके
indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat |
pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati
||6||इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति
indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam |
sattvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam
||7||इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।
सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम्
avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca |
yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatvaṃ ca gacchati
||8||अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति
na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya
na cakṣuṣā paśyati kaścanainam |
hṛdā manīṣā manasā'bhiklṛpto
ya etadviduramṛtāste bhavanti
||9||न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।
हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha |
buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim
||10||यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम्
tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām |
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau
||11||तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ
naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā |
astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate
||12||नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते
astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ |
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati
||13||अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute
||14||यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते
yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam
||15||यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम्
śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍya-
stāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā |
tayordhvamāyannamṛtatvameti
viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti
||16||शतं चैका च हृदयस्य नाड्य-
स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति
विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā
sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ |
taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkāṃ dhairyeṇa |
taṃ vidyācchukramamṛtaṃ taṃ vidyācchukramamṛtamiti
||17||अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा
सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।
तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति
mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā
vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam |
brahmaprāpto virajo'bhūdvimṛtyu-
ranyo'pyevaṃ yo vidadhyātmameva
||18||मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा
विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु-
रन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव
saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai |
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai
||19||सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै