oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śaṛṇuyāma devā
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣtuvāgͫsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ||
svasti na indro vṛddhaśravāḥ
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ
svasti no bṛhaspatirdadhātu ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
prathamaḥ praśnaḥ
oṃ sukeśā ca bhāradvājaḥ śaibyaśca satyakāmaḥ sauryāyaṇī ca gārgyaḥ
kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī kātyāyanaste haite
brahmaparā brahmaniṣṭhāḥ paraṃ brahmānveṣamāṇā eṣa ha vai tatsarvaṃ
vakṣyatīti te ha samitpāṇayo bhagavantaṃ pippalādamupasannāḥ
||1||tānha sa ṛṣiruvāca bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā
saṃvatsaraṃ saṃvatsyatha yathākāmaṃ praśnān pṛcchata yadi
vijñāsyāmaḥ sarvaṃ ha vo vakṣyāma iti
||2||atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha |
bhagavan kute ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti
||3||tasmai sa hovāca prajākāmo vai prajāpatiḥ sa tapo'tapyata
sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate | rayiṃ ca prāṇaṃ
cetyetau me bahudhā prajāḥ kariṣyata iti
||4||ādityo ha vai prāṇo rayireva candramā rayirvā etat
sarvaṃ yanmūrtaṃ cāmūrtaṃ ca tasmānmūrtireva rayiḥ
||5||athāditya udayanyatprācīṃ diśaṃ praviśati tena prācyān prāṇān
raśmiṣu sannidhatte | yaddakṣiṇāṃ yat pratīcīṃ yadudīcīṃ yadadho
yadūrdhvaṃ yadantarā diśo yat sarvaṃ prakāśayati tena sarvān prāṇān
raśmiṣu sannidhatte
||6||sa eṣa vaiśvānaro viśvarūpaḥ prāṇo'gnirudayate |
tadetadṛcā'bhyuktam
||7||viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ
parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam |
sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ
prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ
||8||saṃvatsaro vai prajāpatistasyāyane dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca |
tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva
lokamabhijayante | ta eva punarāvartante tasmādeta ṛṣayaḥ
prajākāmā dakṣiṇaṃ pratipadyante | eṣa ha vai rayiryaḥ
pitṛyāṇaḥ
||9||athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā
vidyayā''tmānamanviṣyādityamabhijayante | etadvai
prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayametat parāyaṇametasmānna punarāvartanta
ityeṣa nirodhastadeṣa ślokaḥ
||10||pañcapādaṃ pitaraṃ dvādaśākṛtiṃ
diva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam |
atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ
saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti
||11||māso vai prajāpatistasya kṛṣṇapakṣa eva rayiḥ śuklaḥ praṇastasmādeta
ṛṣayaḥ śukla iṣṭaṃ kurvantītara itarasmin
||12||ahorātro vai prajāpatistasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ prāṇaṃ vā ete
praskandanti ye divā ratyā saṃyujyante brahmacaryameva tadyadrātrau
ratyā saṃyujyante
||13||annaṃ vai prajāpatistato ha vai tadretastasmādimāḥ prajāḥ
prajāyanta iti
||14||tadye ha vai tat prajāpativrataṃ caranti te mithunamutpādayante |
teṣāmevaiṣa brahmaloko yeṣāṃ tapo brahmacaryaṃ yeṣu satyaṃ
pratiṣṭhitam
||15||teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihmamanṛtaṃ na
māyā ceti
||16||dvitīyaḥ praśnaḥ
atha hainaṃ bhārgavo vaidarbhiḥ papraccha | bhagavan katyeva
devāḥ prajāṃ vidhārayante katara etat prakāśayante kaḥ
punareṣāṃ variṣṭha iti
||1||tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ
pṛthivī vāṅmanaścakṣuḥ śrotraṃ ca | te prakāśyābhivadanti
vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ
||2||tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca | mā mohamāpadyatha ahamevaitat
pañcadhā''tmānaṃ pravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmīti
te'śraddadhānā babhūvuḥ
||3||so'bhimānādūrdhvamutkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva
evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭhante | tadyathā
makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarva evotkramante tasmiṃṣca
pratiṣṭhamāne sarva eva prātiṣṭanta evaṃ vāṅmanaṣcakṣuḥ śrotraṃ
ca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti
||4||eṣo'gnistapatyeṣa sūrya
eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ
eṣa pṛthivī rayirdevaḥ
sadasaccāmṛtaṃ ca yat
||5||arā iva rathanābhau prāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitam |
ṛco yajūgͫṣi sāmāni yajñaḥ kṣatraṃ brahma ca
||6||prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase |
tubhyaṃ prāṇa prajāstvimā baliṃ haranti
yaḥ prāṇaiḥ pratitiṣṭhasi
||7||devānāmasi vahnitamaḥ pitṝṇāṃ prathamā svadhā |
ṛṣīṇāṃ caritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi
||8||indrastvaṃ prāṇa tejasā rudro'si parirakṣitā |
tvamantarikṣe carasi sūryastvaṃ jyotiṣāṃ patiḥ
||9||yadā tvamabhivarṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ |
ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānnaṃ bhaviṣyatīti
||10||vrātyastvaṃ prāṇaikarṣarattā viśvasya satpatiḥ |
vayamādyasya dātāraḥ pitā tvaṃ mātariśva naḥ
||11||yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi |
yā ca manasi santatā śivāṃ tāṃ kuru motkramīḥ
||12||prāṇasyedaṃ vaśe sarvaṃ tridive yat pratiṣṭhitam |
māteva putrān rakṣasva śrīśca prajñāṃ ca vidhehi na iti
||13||tṛtīyaḥ praśnaḥ
atha hainaṃ kauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha | bhagavan kuta
eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ vā
pravibhajya kathaṃ pratiṣṭhate kenotkramate kathaṃ bāhyamabhidhatte
kathamadhyātmamiti
||1||tasmai sa hovācātipraśnān pṛcchasi brahmiṣṭho'sīti
tasmātte'haṃ bravīmi
||2||ātmana eṣa prāṇo jāyate | yathaiṣā puruṣe
chāyaitasminnetadātataṃ
manokṛtenāyātyasmiñśarīre
||3||yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte | etan grāmānotān
grāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarān prāṇān pṛthak
pṛthageva sannidhatte
||4||pāyūpasthe'pānaṃ cakṣuḥśrotre mukhanāsikābhyāṃ prāṇaḥ svayaṃ
prātiṣṭhate madhye tu samānaḥ | eṣa hyetaddhutamannaṃ samaṃ nayati
tasmādetāḥ saptārciṣo bhavanti
||5||hṛdi hyeṣa ātmā | atraitadekaśataṃ nāḍīnāṃ tāsāṃ śataṃ
śatamekaikasyā dvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi
bhavantyāsu vyānaścarati
||6||athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ lokaṃ nayati pāpena
pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam
||7||ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyenaṃ cākṣuṣaṃ
prāṇamanugṛhṇānaḥ | pṛthivyāṃ yā devatā saiṣā puruṣasya
apānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśaḥ sa samāno vāyurvyānaḥ
||8||tejo ha vā udānastasmādupaśāntatejāḥ | punarbhavamindriyairmanasi
sampadyamānaiḥ
||9||yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti | prāṇastejasā yuktaḥ sahātmanā
tathāsaṅkalpitaṃ lokaṃ nayati
||10||ya evaṃ vidvān prāṇaṃ veda na hāsya prajā hīyate'mṛto
bhavati tadeṣaḥ ślokaḥ
||11||utpattimāyatiṃ sthānaṃ vibhutvaṃ caiva pañcadhā |
adhyātmaṃ caiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute
vijñāyāmṛtamaśnuta iti
||12||caturthaḥ praśnaḥ
atha hainaṃ sauryāyaṇi gārgyaḥ papraccha | bhagavannetasmin puruṣe
kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa devaḥ svapnān paśyati
kasyaitat sukhaṃ bhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti
||1||tasmai sa hovāca yathā gārgya marīcayo'rkasyāstaṃ gacchataḥ sarvā
etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṃ
ha vai tat sarvaṃ pare deve manasyekībhavati tena tarhyeṣa puruṣo na
śaṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate
nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate
||2||prāṇāgnaya evaitasmin pure jāgrati | gārhapatyo ha vā eṣo'pāno
vyāno'nvāhāryapacano yadgārhapatyāt praṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ
prāṇaḥ
||3||yaducchvāsaniḥśvāsāvetāvāhutī samaṃ nayatīti sa samānaḥ | mano ha
vāva yajamānaḥ | iṣṭaphalamevodānaḥ | sa enaṃ yajamānamaharaharbrahma
gamayati
||4||atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati | yaddṛṣṭaṃ
dṛṣṭamanupaśyati śrutaṃ śrutamevārthamanuśaṛṇoti
deśadigantaraiśca pratyanubhūtaṃ punaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭaṃ
cādṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cāśrutaṃ cānubhūtaṃ cānanubhūtaṃ ca
saccāsacca sarvaṃ paśyati sarvaḥ paśyati
||5||sa yadā tejasā'bhibhūto bhavati | atraiṣa devaḥ svapnānna
paśyatyatha yadaitasmiñśarīra etatsukhaṃ bhavati
||6||sa yathā sobhya vayāṃsi vasovṛkṣaṃ sampratiṣṭhante | evaṃ
ha vai tat sarvaṃ para ātmani sampratiṣṭhate
||7||pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca tejomātrā ca
vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā ca cakṣuśca draṣṭavyaṃ
ca śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca ghrāṇaṃ ca ghrātavyaṃ ca rasaśca
rasayitavyaṃ ca tvakca sparśayitavyaṃ ca vākca vaktavyaṃ ca hastau
cādātavyaṃ copasthaścānandayitavyaṃ ca pāyuśca visarjayitavyaṃ ca
yādau ca gantavyaṃ ca manaśca mantavyaṃ ca buddhiśca boddhavyaṃ
cāhaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca cittaṃ ca cetayitavyaṃ ca tejaśca
vidyotayitavyaṃ ca prāṇaśca vidhārayitavyaṃ ca
||8||eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā
vijñānātmā puruṣaḥ | sa pare'kṣara ātmani sampratiṣṭhate
||9||paramevākṣaraṃ pratipadyate sa yo ha vai tadacchāyamaśarīramalohitaṃ
śubhramakṣaraṃ vedayate yastu somya | sa sarvajñaḥ sarvo bhavati |
tadeṣa ślokaḥ
||10||vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ prāṇā bhūtāni sampratiṣṭhanti yatra
tadakṣaraṃ vedayate yastu somya sa sarvajñaḥ sarvamevāviveśeti
||11||pañcamaḥ praśnaḥ
atha hainaṃ śaibyaḥ satyakāmaḥ papraccha | sa yo ha vai
tadbhagavanmanuṣyeṣu prāyaṇāntamoṅkāramabhidhyāyīta | katamaṃ vāva
sa tena lokaṃ jayatīti | tasmai sa hovāca
||1||etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāraḥ |
tasmādvidvānetenaivāyatanenaikataramanveti
||2||sa yadyekamātramabhidhyāyīta sa tenaiva saṃveditastūrṇameva
jagatyāmabhisampadyate | tamṛco manuṣyalokamupanayante sa tatra
tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā sampanno mahimānamanubhavati
||3||atha yadi dvimātreṇa manasi sampadyate so'ntarikṣaṃ
yajurbhirunnīyate somalokam | sa somaloke vibhutimanubhūya
punarāvartate
||4||yaḥ punaretaṃ trimātreṇomityetenaivākṣareṇa paraṃ puruṣamabhi-
dhyāyīta sa tejasi sūrye sampannaḥ | yathā pādodarastvacā vinirmucyata
evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sa sāmabhirunnīyate brahmalokaṃ
sa etasmājjīvaghanāt parātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate | tadetau
ślokau bhavataḥ
||5||tisro mātrā mṛtyumatyaḥ prayuktā
anyonyasaktāḥ anaviprayuktāḥ |
kriyāsu bāhyābhyantaramadhyamāsu
samyak prayuktāsu na kampate jñaḥ
||6||ṛgbhiretaṃ yajurbhirantarikṣaṃ
sāmabhiryat tat kavayo vedayante |
tamoṅkāreṇaivāyatanenānveti vidvān
yattacchāntamajaramamṛtamabhayaṃ paraṃ ceti
||7||ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ
atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha | bhagavan hiraṇyanābhaḥ
kausalyo rājaputro māmupetyaitaṃ praśnamapṛcchata | ṣoḍaśakalaṃ
bhāradvāja puruṣaṃ vettha | tamahaṃ kumāramabruvaṃ nāhamimaṃ veda |
yadyahamimamavediṣaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti | samūlo vā eṣa
pariśuṣyati yo'nṛtamabhivadati tasmānnārhamyanṛtaṃ vaktum | sa
tūṣṇīṃ rathamāruhya pravavrāja | taṃ tvā pṛcchāmi kvāsau puruṣa
iti
||1||tasmai sa hovācehaivāntaḥśarīre somya sa puruṣo
yasminnatāḥ ṣoḍaśakalāḥ prabhavantīti
||2||sa īkṣācakre | kasminnahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi
kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti
||3||sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivīndriyaṃ
manaḥ | annamannādvīryaṃ tapo mantrāḥ karma lokā lokeṣu ca nāma ca
||4||sa yathemā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ prāpyāstaṃ
gacchanti bhidyete tāsāṃ nāmarūpe samudra ityevaṃ procyate | evamevāsya
paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśakalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti
bhidyete cāsāṃ nāmarūpe puruṣa ityevaṃ procyate sa eṣo'kalo'mṛto
bhavati tadeṣa ślokaḥ
||5||arā iva rathanābhau kalā yasminpratiṣṭhitāḥ |
taṃ vedyaṃ puruṣaṃ veda yatha mā vo mṛtyuḥ parivyathā iti
||6||tān hovācaitāvadevāhametat paraṃ brahma veda | nātaḥ
paramastīti
||7||te tamarcayantastvaṃ hi naḥ pitā yo'smākamavidyāyāḥ paraṃ pāraṃ
tārayasīti | namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ paramaṛṣibhyaḥ
||8||