Traditionally attributed to Aṣṭāvakra; dialogue with Janaka
aṣṭāvakra uvāca..
yasya bodhodaye tāvatsvapnavad bhavati bhramaḥ.
tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase
||1||arjayitvākhilān arthān bhogānāpnoti puṣkalān.
na hi sarvaparityājamantareṇa sukhī bhavet
||2||kartavyaduḥkhamārtaṇḍajvālādagdhāntarātmanaḥ.
kutaḥ praśamapīyūṣadhārāsāramṛte sukham
||3||bhavo'yaṃ bhāvanāmātro na kiṃcit paramarthataḥ.
nāstyabhāvaḥ svabhāvanāṃ bhāvābhāvavibhāvinām
||4||na dūraṃ na ca saṃkocāllabdhamevātmanaḥ padaṃ.
nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ niraṃjanam
||5||vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ.
vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ
||6||samastaṃ kalpanāmātramātmā muktaḥ sanātanaḥ.
iti vijñāya dhīro hi kimabhyasyati bālavat
||7||ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau.
niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kim
||8||ayaṃ so'hamayaṃ nāhaṃ iti kṣīṇā vikalpanā.
sarvamātmeti niścitya tūṣṇīṃbhūtasya yoginaḥ
||9||na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā.
na sukhaṃ na ca vā duḥkhaṃ upaśāntasya yoginaḥ
||10||svārājye bhaikṣavṛttau ca lābhālābhe jane vane.
nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo'sti yoginaḥ
||11||kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekitā.
idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktasya yoginaḥ
||12||kṛtyaṃ kimapi naivāsti na kāpi hṛdi raṃjanā.
yathā jīvanameveha jīvanmuktasya yoginaḥ
||13||kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva tad dhyānaṃ kva muktatā.
sarvasaṃkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ
||14||yena viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai.
nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyannapi na paśyati
||15||yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so'haṃ brahmeti cintayet.
kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati
||16||dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tvasau.
udārastu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvātkaroti kim
||17||dhīro lokaviparyasto vartamāno'pi lokavat.
no samādhiṃ na vikṣepaṃ na lopaṃ svasya paśyati
||18||bhāvābhāvavihīno yastṛpto nirvāsano budhaḥ.
naiva kiṃcitkṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā
||19||pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ.
yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā tiṣṭhate sukham
||20||nirvāsano nirālaṃbaḥ svacchando muktabandhanaḥ.
kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat
||21||asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣāditā.
sa śītalahamanā nityaṃ videha iva rājaye
||22||kutrāpi na jihāsāsti nāśo vāpi na kutracit.
ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ
||23||prakṛtyā śūnyacittasya kurvato'sya yadṛcchayā.
prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā
||24||kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā.
iti cintānurodhī yaḥ kurvannapi karoti na
||25||atadvādīva kurute na bhavedapi bāliśaḥ.
jīvanmuktaḥ sukhī śrīmān saṃsarannapi śobhate
||26||nāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ.
na kalpate na jāti na śṛṇoti na paśyati
||27||asamādheravikṣepān na mumukṣurna cetaraḥ.
niścitya kalpitaṃ paśyan brahmaivāste mahāśayaḥ
||28||yasyāntaḥ syādahaṃkāro na karoti karoti saḥ.
nirahaṃkāradhīreṇa na kiṃcidakṛtaṃ kṛtam
||29||nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitaṃ.
nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate
||30||nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate.
nirnimittamidaṃ kiṃtu nirdhyāyeti viceṣṭate
||31||tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatāṃ.
athavā yāti saṃkocamamūḍhaḥ ko'pi mūḍhavat
||32||ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśaṃ.
dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ
||33||aprayatnāt prayatnād vā mūḍho nāpnoti nirvṛtiṃ.
tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ
||34||śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapaṃcaṃ nirāmayaṃ.
ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ
||35||nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho'bhyāsarūpiṇā.
dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ
||36||mūḍho nāpnoti tad brahma yato bhavitumicchati.
anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk
||37||nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ.
etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ
||38||na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati.
dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ
||39||kvātmano darśanaṃ tasya yad dṛṣṭamavalaṃbate.
dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam
||40||kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai.
svārāmasyaiva dhīrasya sarvadāsāvakṛtrimaḥ
||41||bhāvasya bhāvakaḥ kaścin na kiṃcid bhāvakoparaḥ.
ubhayābhāvakaḥ kaścid evameva nirākulaḥ
||42||śuddhamadvayamātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ.
na tu jānanti saṃmohādyāvajjīvamanirvṛtāḥ
||43||mumukṣorbuddhirālaṃbamantareṇa na vidyate.
nirālaṃbaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā
||44||viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ.
viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgrasiddhaye
||45||nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ.
palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ
||46||na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ.
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnannāste yathāsukham
||47||vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ.
naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati
||48||yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute ṛjuḥ.
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat
||49||svātaṃtryātsukhamāpnoti svātaṃtryāllabhate paraṃ.
svātaṃtryānnirvṛtiṃ gacchetsvātaṃtryāt paramaṃ padam
||50||akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā.
tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ
||51||ucchṛṃkhalāpyakṛtikā sthitirdhīrasya rājate.
na tu saspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā
||52||vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān.
nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ
||53||śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyaṃ.
dṛṣṭvā saṃpūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā
||54||bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ.
vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk
||55||santuṣṭo'pi na santuṣṭaḥ khinno'pi na ca khidyate.
tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate
||56||kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ.
śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ
||57||akurvannapi saṃkṣobhād vyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ.
kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ
||58||sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca.
sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṃkte vyavahāre'pi śāntadhīḥ
||59||svabhāvādyasya naivārtirlokavad vyavahāriṇaḥ.
mahāhṛda ivākṣobhyo gatakleśaḥ sa śobhate
||60||nivṛttirapi mūḍhasya pravṛtti rupajāyate.
pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphalabhāginī
||61||parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate.
dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā
||62||bhāvanābhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā.
bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī
||63||sarvāraṃbheṣu niṣkāmo yaścared bālavan muniḥ.
na lepastasya śuddhasya kriyamāṇo'pi karmaṇi
||64||sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ.
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnannistarṣamānasaḥ
||65||kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanaṃ.
ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā
||66||sa jayatyarthasaṃnyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ.
akṛtrimo'navacchinne samādhiryasya vartate
||67||bahunātra kimuktena jñātatattvo mahāśayaḥ.
bhogamokṣanirākāṃkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ
||68||mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛṃbhitaṃ.
vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate
||69||bhramabhṛtamidaṃ sarvaṃ kiṃcinnāstīti niścayī.
alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati
||70||śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ.
kva vidhiḥ kva vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo'pi vā
||71||sphurato'nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ.
kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣāditā
||72||buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate.
nirmamo nirahaṃkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ
||73||akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ.
kva vidyā ca kva vā viśvaṃ kva deho'haṃ mameti vā
||74||nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīryadi.
manorathān pralāpāṃśca kartumāpnotyatatkṣaṇāt
||75||mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatāṃ.
nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ
||76||jñānād galitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt.
nāpnotyavasaraṃ karmaṃ vaktumeva na kiṃcana
||77||kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiṃcana.
nirvikārasya dhīrasya nirātaṃkasya sarvadā
||78||kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṃkatāpi vā.
anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ
||79||na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi.
bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiṃcana
||80||naiva prārthayate lābhaṃ nālābhenānuśocati.
dhīrasya śītalaṃ cittamamṛtenaiva pūritam
||81||na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati.
samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiṃcit kṛtyaṃ na paśyati
||82||dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati.
harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati
||83||niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca.
niścintaḥ svaśarīre'pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ
||84||tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ.
svacchandaṃ carato deśān yatrastamitaśāyinaḥ
||85||patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ.
svabhāvabhūmiviśrāntivismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ
||86||akiṃcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ.
asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ
||87||nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāṃcanaḥ.
subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamaḥ
||88||sarvatrānavadhānasya na kiṃcid vāsanā hṛdi.
muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate
||89||jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati.
bruvann api na ca brūte ko'nyo nirvāsanādṛte
||90||bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate.
bhāveṣu galitā yasya śobhanāśobhanā matiḥ
||91||kva svācchandyaṃ kva saṃkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ.
nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ
||92||ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā.
antaryadanubhūyeta tat kathaṃ kasya kathyate
||93||supto'pi na suṣuptau ca svapne'pi śayito na ca.
jāgare'pi na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade
||94||jñaḥ sacinto'pi niścintaḥ sendriyo'pi nirindriyaḥ.
subuddhirapi nirbuddhiḥ sāhaṃkāro'nahaṅkṛtiḥ
||95||na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṃgavān.
na mumukṣurna vā muktā na kiṃcinnna ca kiṃcana
||96||vikṣepe'pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān.
jāḍye'pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye'pi na paṇḍitaḥ
||97||mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ.
samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam
||98||na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati.
naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati
||99||na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyaṃ upaśāntadhīḥ.
yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate
||100||