citraketuśāpaḥ
śrīmadbhāgavata mahāpurāṇa ṣaṣṭhaḥ skandhaḥ - śaptadaśo'dhyāyaḥ kailāse pārvatīsahitasya śivasyopahāsakaraṇāt pārvatīśāpena citraketorvṛtrajanma prāptiśca -śrīśuka uvāca - yataścāntarhito'nantaḥ tasyai kṛtvā diśe namaḥ .
vidyādharaścitraketuḥ cacāra gagane caraḥ
||1||श्रीमद्भागवत महापुराण षष्ठः स्कन्धः - शप्तदशोऽध्यायः कैलासे पार्वतीसहितस्य शिवस्योपहासकरणात् पार्वतीशापेन चित्रकेतोर्वृत्रजन्म प्राप्तिश्च -श्रीशुक उवाच - यतश्चान्तर्हितोऽनन्तः तस्यै कृत्वा दिशे नमः ।
विद्याधरश्चित्रकेतुः चचार गगने चरः
sa lakṣaṃ varṣalakṣāṇāṃ avyāhatabalendriyaḥ .
stūyamāno mahāyogī munibhiḥ siddhacāraṇaiḥ
||2||स लक्षं वर्षलक्षाणां अव्याहतबलेन्द्रियः ।
स्तूयमानो महायोगी मुनिभिः सिद्धचारणैः
kulācalendradroṇīṣu nānāsaṅkalpasiddhiṣu .
reme vidyādharastrībhiḥ gāpayan harimīśvaram
||3||कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु ।
रेमे विद्याधरस्त्रीभिः गापयन् हरिमीश्वरम्
ekadā sa vimānena viṣṇudattena bhāsvatā .
giriśaṃ dadṛśe gacchan parītaṃ siddhacāraṇaiḥ
||4||एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता ।
गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणैः
āliṅgyāṅkīkṛtāṃ devīṃ bāhunā munisaṃsadi .
uvāca devyāḥ śrṛṇvantyā jahāsoccaistadantike
||5||आलिङ्ग्याङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि ।
उवाच देव्याः श्रृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके
citraketuruvāca
eṣa lokaguruḥ sākṣāt dharmaṃ vaktā śarīriṇām .
āste mukhyaḥ sabhāyāṃ vai mithunībhūya bhāryayā
||6||एष लोकगुरुः साक्षात् धर्मं वक्ता शरीरिणाम् ।
आस्ते मुख्यः सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया
jaṭādharastīvratapā brahmavādisabhāpatiḥ .
aṅkīkṛtya striyaṃ cāste gatahrīḥ prākṛto yathā
||7||जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापतिः ।
अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्रीः प्राकृतो यथा
prāyaśaḥ prākṛtāścāpi striyaṃ rahasi bibhrati .
ayaṃ mahāvratadharo bibharti sadasi striyam
||8||प्रायशः प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति ।
अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम्
śrīśuka uvāca
bhagavānapi tacchrutvā prahasyāgādhadhīrnṛpa .
tūṣṇīṃ babhūva sadasi sabhyāśca tadanuvratāḥ
||9||भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप ।
तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रताः
ityatadvīryaviduṣi bruvāṇe bahvaśobhanam .
ruṣā''ha devī dhṛṣṭāya nirjitātmābhimānine
||10||इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् ।
रुषाऽऽह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने
śrīpārvati uvāca
ayaṃ kimadhunā loke śāstā daṇḍadharaḥ prabhuḥ .
asmadvidhānāṃ duṣṭānāṃ nirlajjānāṃ ca viprakṛt
||11||अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधरः प्रभुः ।
अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत्
na veda dharmaṃ kila padmayoniḥ na brahmaputrā bhṛgunāradādyāḥ .
na vai kumāraḥ kapilo manuśca ye no niṣedhantyativartinaṃ haram
||12||न वेद धर्मं किल पद्मयोनिः न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्याः ।
न वै कुमारः कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम्
eṣāmanudhyeyapadābjayugmaṃ jagadguruṃ maṅgalamaṅgalaṃ svayam .
yaḥ kṣatrabandhuḥ paribhūya sūrīn praśāsti dhṛṣṭastadayaṃ hi daṇḍyaḥ
||13||एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् ।
यः क्षत्रबन्धुः परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्यः
nāyamarhati vaikuṇṭha pādamūlopasarpaṇam .
sambhāvitamatiḥ stabdhaḥ sādhubhiḥ paryupāsitam
||14||नायमर्हति वैकुण्ठ पादमूलोपसर्पणम् ।
सम्भावितमतिः स्तब्धः साधुभिः पर्युपासितम्
ataḥ pāpīyasīṃ yoniṃ āsurīṃ yāhi durmate .
yatheha bhūyo mahatāṃ na kartā putra kilbiṣam
||15||अतः पापीयसीं योनिं आसुरीं याहि दुर्मते ।
यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम्
śrīśuka uvāca
evaṃ śaptaścitraketuḥ vimānād avaruhya saḥ .
prasādayāmāsa satīṃ mūrdhnā namreṇa bhārata
||16||एवं शप्तश्चित्रकेतुः विमानाद् अवरुह्य सः ।
प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत
citraketuruvāca
pratigṛhṇāmi te śāpaṃ ātmano'ñjalināmbike .
devairmartyāya yatproktaṃ pūrvadiṣṭaṃ hi tasya tat
||17||प्रतिगृह्णामि ते शापं आत्मनोऽञ्जलिनाम्बिके ।
देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत्
saṃsāracakra etasmin janturajñānamohitaḥ .
bhrāmyan sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhuṅkte sarvatra sarvadā
||18||संसारचक्र एतस्मिन् जन्तुरज्ञानमोहितः ।
भ्राम्यन् सुखं च दुःखं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा
naivātmā na paraścāpi kartā syāt sukhaduḥkhayoḥ .
kartāraṃ manyate'prājña ātmānaṃ parameva ca
||19||नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदुःखयोः ।
कर्तारं मन्यतेऽप्राज्ञ आत्मानं परमेव च
guṇapravāha etasminkaḥ śāpaḥ ko nvanugrahaḥ .
kaḥ svargo narakaḥ ko vā kiṃ sukhaṃ duḥkhameva vā
||20||गुणप्रवाह एतस्मिन्कः शापः को न्वनुग्रहः ।
कः स्वर्गो नरकः को वा किं सुखं दुःखमेव वा
ekaḥ sṛjati bhūtāni bhagavān ātmamāyayā .
eṣāṃ bandhaṃ ca mokṣaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca niṣkalaḥ
||21||एकः सृजति भूतानि भगवान् आत्ममायया ।
एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दुःखं च निष्कलः
na tasya kaścid dayitaḥ pratīpo na jñātibandhurna paro na ca svaḥ .
samasya sarvatra nirañjanasya sukhe na rāgaḥ kuta eva roṣaḥ
||22||न तस्य कश्चिद् दयितः प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्वः ।
समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न रागः कुत एव रोषः
tathāpi tacchaktivisarga eṣāṃ sukhāya duḥkhāya hitāhitāya .
bandhāya mokṣāya ca mṛtyujanmanoḥ śarīriṇāṃ saṃsṛtaye'vakalpate
||23||तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दुःखाय हिताहिताय ।
बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनोः शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते
atha prasādaye na tvāṃ śāpamokṣāya bhāmini .
yanmanyase hyasādhūktaṃ mama tatkṣamyatāṃ sati
||24||अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि ।
यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति
śrīśuka uvāca
iti prasādya giriśau citraketurarindama .
jagāma svavimānena paśyatoḥ smayatostayoḥ
||25||इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम ।
जगाम स्वविमानेन पश्यतोः स्मयतोस्तयोः
tatastu bhagavānrudro rudrāṇīṃ idamabravīt .
devarṣidaityasiddhānāṃ pārṣadānāṃ ca śrṛṇvatām
||26||ततस्तु भगवान्रुद्रो रुद्राणीं इदमब्रवीत् ।
देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च श्रृण्वताम्
śrīrudra uvāca
dṛṣṭavatyasi suśroṇi hareradbhutakarmaṇaḥ .
māhātmyaṃ bhṛtyabhṛtyānāṃ niḥspṛhāṇāṃ mahātmanām
||27||दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मणः ।
माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां निःस्पृहाणां महात्मनाम्
nārāyaṇaparāḥ sarve na kutaścana bibhyati .
svargāpavarganarakeṣu api tulyārthadarśinaḥ
||28||नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति ।
स्वर्गापवर्गनरकेषु अपि तुल्यार्थदर्शिनः
dehināṃ dehasaṃyogād dvandvān īśvaralīlayā .
sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtirjanma śāpo'nugraha eva ca
||29||देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वान् ईश्वरलीलया ।
सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च
avivekakṛtaḥ puṃso hyarthabheda ivātmani .
guṇadoṣavikalpaśca bhideva srajivatkṛtaḥ
||30||अविवेककृतः पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि ।
गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृतः
vāsudeve bhagavati bhaktiṃ udvahatāṃ nṛṇām .
jñānavairāgyavīryāṇāṃ na hi kaścidvyapāśrayaḥ
||31||वासुदेवे भगवति भक्तिं उद्वहतां नृणाम् ।
ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद्व्यपाश्रयः
nāhaṃ viriñco na kumāranāradau na brahmaputrā munayaḥ sureśāḥ .
vidāma yasyehitamaṃśakāṃśakā na tatsvarūpaṃ pṛthagīśamāninaḥ
||32||नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनयः सुरेशाः ।
विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिनः
na hyasyāsti priyaḥ kaścit nāpriyaḥ svaḥ paro'pi vā .
ātmatvāt sarvabhūtānāṃ sarvabhūtapriyo hariḥ
||33||न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चित् नाप्रियः स्वः परोऽपि वा ।
आत्मत्वात् सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरिः
tasya cāyaṃ mahābhāgaḥ citraketuḥ priyo'nugaḥ .
sarvatra samadṛk śānto hyahaṃ caivācyutapriyaḥ
||34||तस्य चायं महाभागः चित्रकेतुः प्रियोऽनुगः ।
सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रियः
tasmānna vismayaḥ kāryaḥ puruṣeṣu mahātmasu .
mahāpuruṣabhakteṣu śānteṣu samadarśiṣu
||35||तस्मान्न विस्मयः कार्यः पुरुषेषु महात्मसु ।
महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु
śrīśuka uvāca
iti śrutvā bhagavataḥ śivasyomābhibhāṣitam .
babhūva śāntadhī rājan devī vigatavismayā
||36||इति श्रुत्वा भगवतः शिवस्योमाभिभाषितम् ।
बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया
iti bhāgavato devyāḥ pratiśaptumalantamaḥ .
mūrdhnā sa jagṛhe śāpaṃ etāvat sādhulakṣaṇam
||37||इति भागवतो देव्याः प्रतिशप्तुमलन्तमः ।
मूर्ध्ना स जगृहे शापं एतावत् साधुलक्षणम्
jajñe tvaṣṭurdakṣiṇāgnau dānavīṃ yonimāśritaḥ .
vṛtra ityabhivikhyāto jñānavijñānasaṃyutaḥ
||38||जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रितः ।
वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुतः
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi .
vṛtrasyāsurajāteśca kāraṇaṃ bhagavanmateḥ
||39||एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मतेः
itihāsaṃ imaṃ puṇyaṃ citraketormahātmanaḥ .
māhātmyaṃ viṣṇubhaktānāṃ śrutvā bandhād vimucyate
||40||इतिहासं इमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मनः ।
माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद् विमुच्यते
ya etat prātarutthāya śraddhayā vāgyataḥ paṭhet .
itihāsaṃ hariṃ smṛtvā sa yāti paramāṃ gatim
||41||य एतत् प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यतः पठेत् ।
इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe citraketuśāpo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ .. 17 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu