tamasyapāre bhramatāṃ nṝṇāṃ tvaṃ pāradarśanaḥ
śrīśaunaka uvāca
(anuṣṭup) sūta jīva ciraṃ sādho vada no vadatāṃ vara .
tamasyapāre bhramatāṃ nṝṇāṃ tvaṃ pāradarśanaḥ
||1||(अनुष्टुप्) सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर ।
तमस्यपारे भ्रमतां नॄणां त्वं पारदर्शनः
āhuścirāyuṣamṛṣiṃ mṛkaṇḍutanayaṃ janāḥ .
yaḥ kalpānte urvarito yena grastamidaṃ jagat
||2||आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डुतनयं जनाः ।
यः कल्पान्ते उर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत्
sa vā asmat kulotpannaḥ kalpe'smin bhārgavarṣabhaḥ .
naivādhunāpi bhūtānāṃ samplavaḥ ko'pi jāyate
||3||स वा अस्मत् कुलोत्पन्नः कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभः ।
नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लवः कोऽपि जायते
eka evārṇave bhrāmyan dadarśa puruṣaṃ kila .
vaṭapatrapuṭe tokaṃ śayānaṃ tvekamadbhutam
||4||एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल ।
वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम्
eṣa naḥ saṃśayo bhūyān sūta kautūhalaṃ yataḥ .
taṃ naśchindhi mahāyogin purāṇeṣvapi sammataḥ
||5||एष नः संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यतः ।
तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मतः
sūta uvāca
praśnastvayā maharṣe'yaṃ kṛto lokabhramāpahaḥ .
nārāyaṇakathā yatra gītā kalimalāpahā
||6||प्रश्नस्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापहः ।
नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा
prāptadvijātisaṃskāro mārkaṇḍeyaḥ pituḥ kramāt .
chandāṃsyadhītya dharmeṇa tapaḥsvādhyāyasaṃyutaḥ
||7||प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेयः पितुः क्रमात् ।
छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तपःस्वाध्यायसंयुतः
bṛhadvratadharaḥ śānto jaṭilo valkalāmbaraḥ .
bibhratkamaṇḍaluṃ daṇḍamupavītaṃ samekhalam
||8||बृहद्व्रतधरः शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः ।
बिभ्रत्कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम्
kṛṣṇājinaṃ sākṣasūtraṃ kuśāṃśca niyamarddhaye .
agnyarkaguruviprātmasvarcayan sandhyayorharim
||9||कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये ।
अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम्
sāyaṃ prātaḥ sa gurave bhaikṣyamāhṛtya vāgyataḥ .
bubhuje gurvanujñātaḥ sakṛnno cedupoṣitaḥ
||10||सायं प्रातः स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यतः ।
बुभुजे गुर्वनुज्ञातः सकृन्नो चेदुपोषितः
evaṃ tapaḥsvādhyāyaparo varṣāṇāmayutāyutam .
ārādhayan hṛṣīkeśaṃ jigye mṛtyuṃ sudurjayam
||11||एवं तपःस्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् ।
आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम्
brahmā bhṛgurbhavo dakṣo brahmaputrāśca ye pare .
nṛdevapitṛbhūtāni tenāsan ativismitāḥ
||12||ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च ये परे ।
नृदेवपितृभूतानि तेनासन् अतिविस्मिताः
itthaṃ bṛhadvratadharaḥ tapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ .
dadhyāvadhokṣajaṃ yogī dhvastakleśāntarātmanā
||13||इत्थं बृहद्व्रतधरः तपःस्वाध्यायसंयमैः ।
दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना
tasyaivaṃ yuñjataścittaṃ mahāyogena yoginaḥ .
vyatīyāya mahān kālo manvantaraṣaḍātmakaḥ
||14||तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिनः ।
व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मकः
etat purandaro jñātvā saptame'smin kilāntare .
tapoviśaṅkito brahman ārebhe tadvighātanam
||15||एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे ।
तपोविशङ्कितो ब्रह्मन् आरेभे तद्विघातनम्
gandharvāpsarasaḥ kāmaṃ vasantamalayānilau .
munaye preṣayāmāsa rajastokamadau tathā
||16||गन्धर्वाप्सरसः कामं वसन्तमलयानिलौ ।
मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा
te vai tadāśramaṃ jagmuḥ himādreḥ pārśva uttare .
puṣpabhadrā nadī yatra citrākhyā ca śilā vibho
||17||ते वै तदाश्रमं जग्मुः हिमाद्रेः पार्श्व उत्तरे ।
पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो
tadāśramapadaṃ puṇyaṃ puṇyadrumalatāñcitam .
puṇyadvijakulākīrṇaṃ puṇyāmalajalāśayam
||18||तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् ।
पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम्
mattabhramarasaṅgītaṃ mattakokilakūjitam .
mattabarhinaṭāṭopaṃ mattadvijakulākulam
||19||मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् ।
मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम्
vāyuḥ praviṣṭa ādāya himanirjharaśīkarān .
sumanobhiḥ pariṣvakto vavāvuttambhayan smaram
||20||वायुः प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् ।
सुमनोभिः परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम्
udyaccandraniśāvaktraḥ pravālastabakālibhiḥ .
gopadrumalatājālaiḥ tatrāsīt kusumākaraḥ
||21||उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्रः प्रवालस्तबकालिभिः ।
गोपद्रुमलताजालैः तत्रासीत् कुसुमाकरः
anvīyamāno gandharvaiḥ gītavāditrayūthakaiḥ .
adṛśyatāttacāpeṣuḥ svaḥstrīyūthapatiḥ smaraḥ
||22||अन्वीयमानो गन्धर्वैः गीतवादित्रयूथकैः ।
अदृश्यतात्तचापेषुः स्वःस्त्रीयूथपतिः स्मरः
hutvāgniṃ samupāsīnaṃ dadṛśuḥ śakrakiṅkarāḥ .
mīlitākṣaṃ durādharṣaṃ mūrtimantamivānalam
||23||हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशुः शक्रकिङ्कराः ।
मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम्
nanṛtustasya purataḥ striyo'tho gāyakā jaguḥ .
mṛdaṅgavīṇāpaṇavaiḥ vādyaṃ cakrurmanoramam
||24||ननृतुस्तस्य पुरतः स्त्रियोऽथो गायका जगुः ।
मृदङ्गवीणापणवैः वाद्यं चक्रुर्मनोरमम्
sandadhe'straṃ svadhanuṣi kāmaḥ pañcamukhaṃ tadā .
madhurmano rajastoka indrabhṛtyā vyakampayan
||25||सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि कामः पञ्चमुखं तदा ।
मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन्
krīḍantyāḥ puñjikasthalyāḥ kandukaiḥ stanagauravāt .
bhṛśamudvignamadhyāyāḥ keśavisraṃsitasrajaḥ
||26||क्रीडन्त्याः पुञ्जिकस्थल्याः कन्दुकैः स्तनगौरवात् ।
भृशमुद्विग्नमध्यायाः केशविस्रंसितस्रजः
itastato bhramaddṛṣṭeḥ calantyā anu kandukam .
vāyurjahāra tadvāsaḥ sūkṣmaṃ truṭitamekhalam
||27||इतस्ततो भ्रमद्दृष्टेः चलन्त्या अनु कन्दुकम् ।
वायुर्जहार तद्वासः सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम्
visasarja tadā bāṇaṃ matvā taṃ svajitaṃ smaraḥ .
sarvaṃ tatrābhavan moghamanīśasya yathodyamaḥ
||28||विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मरः ।
सर्वं तत्राभवन् मोघमनीशस्य यथोद्यमः
ta itthamapakurvanto munestattejasā mune .
dahyamānā nivavṛtuḥ prabodhyāhimivārbhakāḥ
||29||त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने ।
दह्यमाना निववृतुः प्रबोध्याहिमिवार्भकाः
itīndrānucarairbrahman dharṣito'pi mahāmuniḥ .
yannāgādahamo bhāvaṃ na taccitraṃ mahatsu hi
||30||इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनिः ।
यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि
dṛṣṭvā nistejasaṃ kāmaṃ sagaṇaṃ bhagavān svarāṭ .
śrutvānubhāvaṃ brahmarṣeḥ vismayaṃ samagāt param
||31||दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् ।
श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेः विस्मयं समगात् परम्
tasyaivaṃ yuñjataścittaṃ tapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ .
anugrahāyāvirāsīt naranārāyaṇo hariḥ
||32||तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तपःस्वाध्यायसंयमैः ।
अनुग्रहायाविरासीत् नरनारायणो हरिः
(miśra-12) tau śuklakṛṣṇau navakañjalocanau caturbhujau rauravavalkalāmbarau .
pavitrapāṇī upavītakaṃ trivṛt kamaṇḍaluṃ daṇḍamṛjuṃ ca vaiṇavam
||33||(मिश्र-१२) तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ ।
पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम्
padmākṣamālāmuta jantumārjanaṃ vedaṃ ca sākṣāt tapa eva rūpiṇau .
tapat taḍidvarṇapiśaṅgarociṣā prāṃśū dadhānau vibudharṣabhārcitau
||34||पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात् तप एव रूपिणौ ।
तपत् तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ
(anuṣṭup) te vai bhagavato rūpe naranārāyaṇau ṛṣī .
dṛṣṭvotthāyādareṇoccaiḥ nanāmāṅgena daṇḍavat
||35||(अनुष्टुप्) ते वै भगवतो रूपे नरनारायणौ ऋषी ।
दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैः ननामाङ्गेन दण्डवत्
sa tat sandarśanānanda nirvṛtātmendriyāśayaḥ .
hṛṣṭaromāśrupūrṇākṣo na sehe tāvudīkṣitum
||36||स तत् सन्दर्शनानन्द निर्वृतात्मेन्द्रियाशयः ।
हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम्
utthāya prāñjaliḥ prahva autsukyādāśliṣanniva .
namo nama itīśānau babhāṣe gadgadākṣaram
||37||उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव ।
नमो नम इतीशानौ बभाषे गद्गदाक्षरम्
tayorāsanamādāya pādayoravanijya ca .
arhaṇenānulepena dhūpamālyairapūjayat
||38||तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च ।
अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत्
sukhamāsanamāsīnau prasādābhimukhau munī .
punarānamya pādābhyāṃ gariṣṭhāvidamabravīt
||39||सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी ।
पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
(vasaṃtatilakā) kiṃ varṇaye tava vibho yadudīrito'suḥ saṃspandate tamanu vāṅmana indriyāṇi .
spandanti vai tanubhṛtāmajaśarvayośca svasyāpyathāpi bhajatāmasi bhāvabandhuḥ
||40||(वसंततिलका) किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसुः संस्पन्दते तमनु वाङ्मन इन्द्रियाणि ।
स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धुः
mūrtī ime bhagavato bhagavan trilokyāḥ kṣemāya tāpaviramāya ca mṛtyujityai .
nānā bibharṣyavitumanyatanūryathedaṃ sṛṣṭvā punargrasasi sarvamivorṇanābhiḥ
||41||मूर्ती इमे भगवतो भगवन् त्रिलोक्याः क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै ।
नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभिः
tasyāvituḥ sthiracareśituraṅghrimūlaṃ yatsthaṃ na karmaguṇakālarujaḥ spṛśanti .
yadvai stuvanti ninamanti yajantyabhīkṣṇaṃ dhyāyanti vedahṛdayā munayastadāptyai
||42||तस्यावितुः स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरुजः स्पृशन्ति ।
यद्वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै
nānyaṃ tavāṅghryupanayādapavargamūrteḥ kṣemaṃ janasya paritobhiya īśa vidmaḥ .
brahmā bibhetyalamato dviparārdhadhiṣṇyaḥ kālasya te kimuta tatkṛtabhautikānām
||43||नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्तेः क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्मः ।
ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्यः कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम्
tad vai bhajāmyṛtadhiyastava pādamūlaṃ hitvedamātmacchadi cātmaguroḥ parasya .
dehādyapārthamasadantyamabhijñamātraṃ vindeta te tarhi sarvamanīṣitārtham
||44||तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरोः परस्य ।
देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम्
sattvaṃ rajastama itīśa tavātmabandho māyāmayāḥ sthitilayodayahetavo'sya .
līlā dhṛtā yadapi sattvamayī praśāntyai nānye nṛṇāṃ vyasanamohabhiyaśca yābhyām
||45||सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामयाः स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य ।
लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम्
tasmāttaveha bhagavannatha tāvakānāṃ śuklāṃ tanuṃ svadayitāṃ kuśalā bhajanti .
yatsātvatāḥ puruṣarūpamuśanti sattvaṃ loko yato'bhayamutātmasukhaṃ na cānyat
||46||तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति ।
यत्सात्वताः पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत्
tasmai namo bhagavate puruṣāya bhūmne viśvāya viśvagurave paradaivatāyai .
nārāyaṇāya ṛṣaye ca narottamāya haṃsāya saṃyatagire nigameśvarāya
||47||तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवतायै ।
नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय
yaṃ vai na veda vitathākṣapathairbhramaddhīḥ santaṃ svakheṣvasuṣu hṛdyapi dṛkpatheṣu .
tanmāyayāvṛtamatiḥ sa u eva sākṣād ādyastavākhilagurorupasādya vedam
||48||यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धीः सन्तं स्वखेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु ।
तन्माययावृतमतिः स उ एव साक्षाद् आद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम्
yaddarśanaṃ nigama ātmarahaḥprakāśaṃ muhyanti yatra kavayo'japarā yatantaḥ .
taṃ sarvavādaviṣayapratirūpaśīlaṃ vande mahāpuruṣamātmanigūḍhabodham
||49||यद्दर्शनं निगम आत्मरहःप्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्तः ।
तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe aṣṭamo'dhyāyaḥ .. 8 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu