durlabhaṃ mānuṣaṃ janma tadapyadhruvamarthadam
śrīmadbhāgavata mahāpurāṇa saptamaḥ skaṃdhaḥ - ṣaṣṭho'dhyāyaḥ daityabālakebhyaḥ prahrādasya upadeśaḥ -prahlāda uvāca - (anuṣṭup) kaumāra ācaretprājño dharmān bhāgavatāniha .
durlabhaṃ mānuṣaṃ janma tadapyadhruvamarthadam
||1||श्रीमद्भागवत महापुराण सप्तमः स्कंधः - षष्ठोऽध्यायः दैत्यबालकेभ्यः प्रह्रादस्य उपदेशः -प्रह्लाद उवाच - (अनुष्टुप्) कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान् भागवतानिह ।
दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम्
yathā hi puruṣasyeha viṣṇoḥ pādopasarpaṇam .
yadeṣa sarvabhūtānāṃ priya ātmeśvaraḥ suhṛt
||2||यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसर्पणम् ।
यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत्
sukhaṃ aindriyakaṃ daityā dehayogena dehinām .
sarvatra labhyate daivād yathā duḥkhamayatnataḥ
||3||सुखं ऐन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् ।
सर्वत्र लभ्यते दैवाद् यथा दुःखमयत्नतः
tatprayāso na kartavyo yata āyurvyayaḥ param .
na tathā vindate kṣemaṃ mukundacaraṇāmbujam
||4||तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्ययः परम् ।
न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम्
tato yateta kuśalaḥ kṣemāya bhavamāśritaḥ .
śarīraṃ pauruṣaṃ yāvat na vipadyeta puṣkalam
||5||ततो यतेत कुशलः क्षेमाय भवमाश्रितः ।
शरीरं पौरुषं यावत् न विपद्येत पुष्कलम्
puṃso varṣaśataṃ hyāyuḥ tadardhaṃ cājitātmanaḥ .
niṣphalaṃ yadasau rātryāṃ śete'ndhaṃ prāpitastamaḥ
||6||पुंसो वर्षशतं ह्यायुः तदर्धं चाजितात्मनः ।
निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तमः
mugdhasya bālye kaumāre krīḍato yāti viṃśatiḥ .
jarayā grastadehasya yātyakalpasya viṃśatiḥ
||7||मुग्धस्य बाल्ये कौमारे क्रीडतो याति विंशतिः ।
जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशतिः
durāpūreṇa kāmena mohena ca balīyasā .
śeṣaṃ gṛheṣu saktasya pramattasyāpayāti hi
||8||दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा ।
शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि
ko gṛheṣu pumānsaktaṃ ātmānaṃ ajitendriyaḥ .
snehapāśairdṛḍhairbaddhaṃ utsaheta vimocitum
||9||को गृहेषु पुमान्सक्तं आत्मानं अजितेन्द्रियः ।
स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धं उत्सहेत विमोचितुम्
ko nvarthatṛṣṇāṃ visṛjet prāṇebhyo'pi ya īpsitaḥ .
yaṃ krīṇātyasubhiḥ preṣṭhaiḥ taskaraḥ sevako vaṇik
||10||को न्वर्थतृष्णां विसृजेत् प्राणेभ्योऽपि य ईप्सितः ।
यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैः तस्करः सेवको वणिक्
kathaṃ priyāyā anukampitāyāḥ saṅgaṃ rahasyaṃ rucirāṃśca mantrān .
suhṛtsu tatsnehasitaḥ śiśūnāṃ kalākṣarāṇāmanuraktacittaḥ
||11||कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् ।
सुहृत्सु तत्स्नेहसितः शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः
putrān smaraṃstā duhitṝrhṛdayyā bhrātṝn svasṝrvā pitarau ca dīnau .
gṛhān manojñoḥ uparicchadāṃśca vṛttīśca kulyāḥ paśubhṛtyavargān
||12||पुत्रान् स्मरंस्ता दुहितॄर्हृदय्या भ्रातॄन् स्वसॄर्वा पितरौ च दीनौ ।
गृहान् मनोज्ञोः उपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्याः पशुभृत्यवर्गान्
tyajeta kośaskṛdivehamānaḥ karmāṇi lobhādavitṛptakāmaḥ .
aupasthyajaihvaṃ bahumanyamānaḥ kathaṃ virajyeta durantamohaḥ
||13||त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः कर्माणि लोभादवितृप्तकामः ।
औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमानः कथं विरज्येत दुरन्तमोहः
kuṭumbapoṣāya viyan nijāyuḥ na budhyate'rthaṃ vihataṃ pramattaḥ .
sarvatra tāpatrayaduḥkhitātmā nirvidyate na svakuṭumbarāmaḥ
||14||कुटुम्बपोषाय वियन् निजायुः न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्तः ।
सर्वत्र तापत्रयदुःखितात्मा निर्विद्यते न स्वकुटुम्बरामः
vitteṣu nityābhiniviṣṭacetā vidvāṃśca doṣaṃ paravittahartuḥ .
pretyeha cāthāpyajitendriyastad aśāntakāmo harate kuṭumbī
||15||वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तुः ।
प्रेत्येह चाथाप्यजितेन्द्रियस्तद् अशान्तकामो हरते कुटुम्बी
vidvānapītthaṃ danujāḥ kuṭumbaṃ puṣṇan svalokāya na kalpate vai .
yaḥ svīyapārakyavibhinnabhāvaḥ tamaḥ prapadyeta yathā vimūḍhaḥ
||16||विद्वानपीत्थं दनुजाः कुटुम्बं पुष्णन् स्वलोकाय न कल्पते वै ।
यः स्वीयपारक्यविभिन्नभावः तमः प्रपद्येत यथा विमूढः
yato na kaścit kva ca kutracid vā dīnaḥ svamātmānamalaṃ samarthaḥ .
vimocituṃ kāmadṛśāṃ vihāra krīḍāmṛgo yannigaḍo visargaḥ
||17||यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीनः स्वमात्मानमलं समर्थः ।
विमोचितुं कामदृशां विहार क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्गः
tato vidūrāt parihṛtya daityā daityeṣu saṅgaṃ viṣayātmakeṣu .
upeta nārāyaṇamādidevaṃ sa muktasaṅgaiḥ iṣito'pavargaḥ
||18||ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु ।
उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैः इषितोऽपवर्गः
(anuṣṭup) na hyacyutaṃ prīṇayato bahvāyāso'surātmajāḥ .
ātmatvāt sarvabhūtānāṃ siddhatvādiha sarvataḥ
||19||(अनुष्टुप्) न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजाः ।
आत्मत्वात् सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वतः
parāvareṣu bhūteṣu brahmāntasthāvarādiṣu .
bhautikeṣu vikāreṣu bhūteṣvatha mahatsu ca
||20||परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु ।
भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च
guṇeṣu guṇasāmye ca guṇavyatikare tathā .
eka eva paro hyātmā bhagavān īśvaro'vyayaḥ
||21||गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा ।
एक एव परो ह्यात्मा भगवान् ईश्वरोऽव्ययः
pratyagātmasvarūpeṇa dṛśyarūpeṇa ca svayam .
vyāpyavyāpakanirdeśyo hi, anirdeśyo'vikalpitaḥ
||22||प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् ।
व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो हि, अनिर्देश्योऽविकल्पितः
kevalānubhavānanda svarūpaḥ parameśvaraḥ .
māyayāntarhitaiśvarya īyate guṇasargayā
||23||केवलानुभवानन्द स्वरूपः परमेश्वरः ।
माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया
tasmātsarveṣu bhūteṣu dayāṃ kuruta sauhṛdam .
āsuraṃ bhāvamunmucya yayā tuṣyatyadhokṣajaḥ
||24||तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् ।
आसुरं भावमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षजः
tuṣṭe ca tatra kimalabhyamananta ādye kiṃ tairguṇavyatikarādiha ye svasiddhāḥ .
dharmādayaḥ kimaguṇena ca kāṅkṣitena sāraṃjuṣāṃ caraṇayorupagāyatāṃ naḥ
||25||तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धाः ।
धर्मादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारंजुषां चरणयोरुपगायतां नः
dharmārthakāma iti yo'bhihitastrivarga īkṣā trayī nayadamau vividhā ca vārtā .
manye tadetadakhilaṃ nigamasya satyaṃ svātmārpaṇaṃ svasuhṛdaḥ paramasya puṃsaḥ
||26||धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता ।
मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः
jñānaṃ tadetadamalaṃ duravāpamāha nārāyaṇo narasakhaḥ kila nāradāya .
ekāntināṃ bhagavataḥ tadakiñcanānāṃ pādāravinda rajasā''plutadehināṃ syāt
||27||ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसखः किल नारदाय ।
एकान्तिनां भगवतः तदकिञ्चनानां पादारविन्द रजसाऽऽप्लुतदेहिनां स्यात्
(anuṣṭup) śrutaṃ etanmayā pūrvaṃ jñānaṃ vijñānasaṃyutam .
dharmaṃ bhāgavataṃ śuddhaṃ nāradād devadarśanāt
||28||(अनुष्टुप्) श्रुतं एतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् ।
धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद् देवदर्शनात्
śrīdaityaputrā ūcuḥ
prahrāda tvaṃ vayaṃ cāpi narte'nyaṃ vidmahe gurum .
etābhyāṃ guruputrābhyāṃ bālānāmapi hīśvarau
||29||प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् ।
एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ
bālasyāntaḥpurasthasya mahatsaṅgo duranvayaḥ .
chindhi naḥ saṃśayaṃ saumya syāt cet viśrambhakāraṇam
||30||बालस्यान्तःपुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वयः ।
छिन्धि नः संशयं सौम्य स्यात् चेत् विश्रम्भकारणम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe prahrādacarite ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .. 6 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu