mohayitvā suragaṇān hariḥ somamapāyayat
śrīmadbhāgavata mahāpurāṇa aṣṭamaḥ skandhaḥ - dvādaśo'dhyāyaḥ bhagavato mohinīrūpaṃ dṛṣṭvā mahādevasya mohaḥ -śrībādarāyaṇiruvāca - (anuṣṭup) vṛṣadhvajo niśamyedaṃ yoṣid rūpeṇa dānavān .
mohayitvā suragaṇān hariḥ somamapāyayat
||1||श्रीमद्भागवत महापुराण अष्टमः स्कन्धः - द्वादशोऽध्यायः भगवतो मोहिनीरूपं दृष्ट्वा महादेवस्य मोहः -श्रीबादरायणिरुवाच - (अनुष्टुप्) वृषध्वजो निशम्येदं योषिद् रूपेण दानवान् ।
मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत्
vṛṣamāruhya giriśaḥ sarvabhūtagaṇairvṛtaḥ .
saha devyā yayau draṣṭuṃ yatrāste madhusūdanaḥ
||2||वृषमारुह्य गिरिशः सर्वभूतगणैर्वृतः ।
सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः
sabhājito bhagavatā sādaraṃ somayā bhavaḥ .
sūpaviṣṭa uvācedaṃ pratipūjya smayanharim
||3||सभाजितो भगवता सादरं सोमया भवः ।
सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम्
śrīmahādeva uvāca
devadeva jagadvyāpin jagadīśa jaganmaya .
sarveṣāmapi bhāvānāṃ tvamātmā heturīśvaraḥ
||4||देवदेव जगद्व्यापिन् जगदीश जगन्मय ।
सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः
ādyantau asya yanmadhyaṃ idaṃ anyadahaṃ bahiḥ .
yato'vyayasya naitāni tatsatyaṃ brahma cidbhavān
||5||आद्यन्तौ अस्य यन्मध्यं इदं अन्यदहं बहिः ।
यतोऽव्ययस्य नैतानि तत्सत्यं ब्रह्म चिद्भवान्
tavaiva caraṇāmbhojaṃ śreyaskāmā nirāśiṣaḥ .
visṛjyobhayataḥ saṃgaṃ munayaḥ samupāsate
||6||तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिषः ।
विसृज्योभयतः संगं मुनयः समुपासते
tvaṃ brahma pūrṇamamṛtaṃ viguṇaṃ viśokaṃ ānandamātramavikāramananyadanyat .
viśvasya heturudayasthitisaṃyamānāṃ ātmeśvaraśca tadapekṣatayānapekṣaḥ
||7||त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोकं आनन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् ।
विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमानां आत्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्षः
ekastvameva sadasad dvayamadvayaṃ ca svarṇaṃ kṛtākṛtamiveha na vastubhedaḥ .
ajñānatastvayi janairvihito vikalpo .
yasmād guṇavyatikaro nirupādhikasya
||8||एकस्त्वमेव सदसद् द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः ।
अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो ।
यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य
tvāṃ brahma kecidavayantyuta dharmameke eke paraṃ sadasatoḥ puruṣaṃ pareśam .
anye'vayanti navaśaktiyutaṃ paraṃ tvāṃ kecinmahāpuruṣamavyayamātmatantram
||9||त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेके एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् ।
अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वां केचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम्
nāhaṃ parāyurṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasargāḥ .
yanmāyayā muṣitacetasa īśa daitya martyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ
||10||नाहं परायुरृषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गाः ।
यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य मर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः
sa tvaṃ samīhitamadaḥ sthitijanmanāśaṃ bhūtehitaṃ ca jagato bhavabandhamokṣau .
vāyuryathā viśati khaṃ ca carācarākhyaṃ sarvaṃ tadātmakatayāvagamo'varuntse
||11||स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ ।
वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यं सर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से
(anuṣṭup) avatārā mayā dṛṣṭā ramamāṇasya te guṇaiḥ .
so'haṃ tad draṣṭumicchāmi yatte yoṣid vapurdhṛtam
||12||(अनुष्टुप्) अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणैः ।
सोऽहं तद् द्रष्टुमिच्छामि यत्ते योषिद् वपुर्धृतम्
yena sammohitā daityāḥ pāyitāścāmṛtaṃ surāḥ .
tad didṛkṣava āyātāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||13||येन सम्मोहिता दैत्याः पायिताश्चामृतं सुराः ।
तद् दिदृक्षव आयाताः परं कौतूहलं हि नः
śrīśuka uvāca
evaṃ abhyarthito viṣṇuḥ bhagavān śūlapāṇinā .
prahasya bhāvagambhīraṃ giriśaṃ pratyabhāṣata
||14||एवं अभ्यर्थितो विष्णुः भगवान् शूलपाणिना ।
प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत
śrībhagavānuvāca
kautūhalāya daityānāṃ yoṣidveṣo mayā kṛtaḥ .
paśyatā surakāryāṇi gate pīyūṣabhājane
||15||कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया कृतः ।
पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने
tatte'haṃ darśayiṣyāmi didṛkṣoḥ surasattama .
kāmināṃ bahu mantavyaṃ saṃkalpaprabhavodayam
||16||तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षोः सुरसत्तम ।
कामिनां बहु मन्तव्यं संकल्पप्रभवोदयम्
śrīśuka uvāca
iti bruvāṇo bhagavān tatraivāntaradhīyata .
sarvataścārayan cakṣuḥ bhava āste sahomayā
||17||इति ब्रुवाणो भगवान् तत्रैवान्तरधीयत ।
सर्वतश्चारयन् चक्षुः भव आस्ते सहोमया
tato dadarśopavane varastriyaṃ vicitrapuṣpāruṇapallavadrume .
vikrīḍatīṃ kandukalīlayā lasad dukūlaparyastanitambamekhalām
||18||ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियं विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे ।
विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद् दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम्
āvartanodvartanakampitastana prakṛṣṭahārorubharaiḥ pade pade .
prabhajyamānāmiva madhyataścalau padapravālaṃ nayatīṃ tatastataḥ
||19||आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन प्रकृष्टहारोरुभरैः पदे पदे ।
प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलउ पदप्रवालं नयतीं ततस्ततः
dikṣu bhramatkandukacāpalairbhṛśaṃ prodvignatārāyatalolalocanām .
svakarṇavibhrājitakuṇḍalollasat kapolanīlālakamaṇḍitānanām
||20||दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशं प्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् ।
स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत् कपोलनीलालकमण्डिताननाम्
ślathad dukūlaṃ kabarīṃ ca vicyutāṃ sannahyatīṃ vāmakareṇa valgunā .
vinighnatīmanyakareṇa kandukaṃ vimohayantīṃ jagadātmamāyayā
||21||श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतां सन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना ।
विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकं विमोहयन्तीं जगदात्ममायया
tāṃ vīkṣya deva iti kandukalīlayeṣad vrīḍāsphuṭasmitavisṛṣṭakaṭākṣamuṣṭaḥ .
strīprekṣaṇapratisamīkṣaṇavihvalātmā nātmānamantika umāṃ svagaṇāṃśca veda
||22||तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद् व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्टः ।
स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मा नात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद
tasyāḥ karāgrātsa tu kanduko yadā gato vidūraṃ tamanuvrajatstriyāḥ .
vāsaḥ sasūtraṃ laghu māruto'harad bhavasya devasya kilānupaśyataḥ
||23||तस्याः कराग्रात्स तु कन्दुको यदा गतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रियाः ।
वासः ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद् भवस्य देवस्य किलानुपश्यतः
(anuṣṭup) evaṃ tāṃ rucirāpāṅgīṃ darśanīyāṃ manoramām .
dṛṣṭvā tasyāṃ manaścakre viṣajjantyāṃ bhavaḥ kila
||24||(अनुष्टुप्) एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् ।
दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भवः किल
tayāpahṛtavijñānaḥ tatkṛtasmaravihvalaḥ .
bhavānyā api paśyantyā gatahrīstatpadaṃ yayau
||25||तयापहृतविज्ञानः तत्कृतस्मरविह्वलः ।
भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ
sā taṃ āyāntamālokya vivastrā vrīḍitā bhṛśam .
nilīyamānā vṛkṣeṣu hasantī nānvatiṣṭhata
||26||सा तं आयान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् ।
निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत
tāṃ anvagacchad bhagavān bhavaḥ pramuṣitendriyaḥ .
kāmasya ca vaśaṃ nītaḥ kareṇumiva yūthapaḥ
||27||तां अन्वगच्छद् भगवान् भवः प्रमुषितेन्द्रियः ।
कामस्य च वशं नीतः करेणुमिव यूथपः
so'nuvrajyātivegena gṛhītvānicchatīṃ striyam .
keśabandha upānīya bāhubhyāṃ pariṣasvaje
||28||सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् ।
केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे
sopagūḍhā bhagavatā kariṇā kariṇī yathā .
itastataḥ prasarpantī viprakīrṇaśiroruhā
||29||सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा ।
इतस्ततः प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा
ātmānaṃ mocayitvāṅga surarṣabhabhujāntarāt .
prādravatsā pṛthuśroṇī māyā devavinirmitā
||30||आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् ।
प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता
tasyāsau padavīṃ rudro viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ .
pratyapadyata kāmena vairiṇeva vinirjitaḥ
||31||तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मणः ।
प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जितः
tasyānudhāvato retaḥ caskandāmogharetasaḥ .
śuṣmiṇo yūthapasyeva vāsitāmanudhāvataḥ
||32||तस्यानुधावतो रेतः चस्कन्दामोघरेतसः ।
शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावतः
yatra yatrāpatan mahyāṃ retastasya mahātmanaḥ .
tāni rūpyasya hemnaśca kṣetrāṇyāsan mahīpate
||33||यत्र यत्रापतन् मह्यां रेतस्तस्य महात्मनः ।
तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन् महीपते
saritsaraḥsu śaileṣu vaneṣu upavaneṣu ca .
yatra kva cāsan ṛṣayaḥ tatra sannihito haraḥ
||34||सरित्सरःसु शैलेषु वनेषु उपवनेषु च ।
यत्र क्व चासन् ऋषयः तत्र सन्निहितो हरः
skanne retasi so'paśyat ātmānaṃ devamāyayā .
jaḍīkṛtaṃ nṛpaśreṣṭha sannyavartata kaśmalāt
||35||स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यत् आत्मानं देवमायया ।
जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात्
atha avagatamāhātmya ātmano jagadātmanaḥ .
aparijñeyavīryasya na mene tadu hādbhutam
||36||अथ अवगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मनः ।
अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदु हाद्भुतम्
tamaviklavamavrīḍaṃ ālakṣya madhusūdanaḥ .
uvāca paramaprīto bibhrat svāṃ pauruṣīṃ tanum
||37||तमविक्लवमव्रीडं आलक्ष्य मधुसूदनः ।
उवाच परमप्रीतो बिभ्रत् स्वां पौरुषीं तनुम्
śrībhagavānuvāca
diṣṭyā tvaṃ vibudhaśreṣṭha svāṃ niṣṭhāṃ ātmanā sthitaḥ .
yanme strīrūpayā svairaṃ mohito'pyaṅga māyayā
||38||दिष्ट्या त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठां आत्मना स्थितः ।
यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया
ko nu me'titarenmāyāṃ viṣaktastvadṛte pumān .
tān tān visṛjatīṃ bhāvān dustarāmakṛtātmabhiḥ
||39||को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् ।
तान् तान् विसृजतीं भावान् दुस्तरामकृतात्मभिः
seyaṃ guṇamayī māyā na tvāṃ abhibhaviṣyati .
mayā sametā kālena kālarūpeṇa bhāgaśaḥ
||40||सेयं गुणमयी माया न त्वां अभिभविष्यति ।
मया समेता कालेन कालरूपेण भागशः
śrīśuka uvāca
evaṃ bhagavatā rājan śrīvatsāṃkena satkṛtaḥ .
āmaṃtrya taṃ parikramya sagaṇaḥ svālayaṃ yayau
||41||एवं भगवता राजन् श्रीवत्सांकेन सत्कृतः ।
आमंत्र्य तं परिक्रम्य सगणः स्वालयं ययौ
ātmāṃśabhūtāṃ tāṃ māyāṃ bhavānīṃ bhagavān bhavaḥ .
śaṃsatāṃ ṛṣimukhyānāṃ prītyācaṣṭātha bhārata
||42||आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान् भवः ।
शंसतां ऋषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत
ayi vyapaśyastvamajasya māyāṃ parasya puṃsaḥ paradevatāyāḥ .
ahaṃ kalānāṃ ṛṣabho vimuhye yayāvaśo'nye kimutāsvataṃtrāḥ
||43||अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायां परस्य पुंसः परदेवतायाः ।
अहं कलानां ऋषभो विमुह्ये ययावशोऽन्ये किमुतास्वतंत्राः
yaṃ māṃ apṛcchastvamupetya yogāt samāsahasrānta upārataṃ vai .
sa eṣa sākṣātpuruṣaḥ purāṇo na yatra kālo viśate na vedaḥ
||44||यं मां अपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात् समासहस्रान्त उपारतं वै ।
स एष साक्षात्पुरुषः पुराणो न यत्र कालो विशते न वेदः
śrīśuka uvāca
iti te'bhihitastāta vikramaḥ śāraṃgadhanvanaḥ .
sindhornirmathane yena dhṛtaḥ pṛṣṭhe mahācalaḥ
||45||इति तेऽभिहितस्तात विक्रमः शारंगधन्वनः ।
सिन्धोर्निर्मथने येन धृतः पृष्ठे महाचलः
etanmuhuḥ kīrtayato'nuśrṛṇvato na riṣyate jātu samudyamaḥ kvacit .
yaduttamaślokaguṇānuvarṇanaṃ samastasaṃsārapariśramāpaham
||46||एतन्मुहुः कीर्तयतोऽनुश्रृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यमः क्वचित् ।
यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम्
asad aviṣayamaṅghriṃ bhāvagamyaṃ prapannān amṛtamamaravaryānāśayat sindhumathyam .
kapaṭayuvativeṣo mohayan yaḥ surārīn tamahamupasṛtānāṃ kāmapūraṃ nato'smi
||47||असद् अविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्नान् अमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् ।
कपटयुवतिवेषो मोहयन् यः सुरारीन् तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ aṣṭamaskandhe śaṃkaramohanaṃ dvādaśodhyā'yaḥ
||12||इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां अष्टमस्कन्धे शंकरमोहनं द्वादशोध्याऽयः
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu