śrīmadbhāgavata mahāpurāṇa aṣṭamaḥ skandhaḥ - caturviṃśo'dhyāyaḥ matsyā…
śrīmadbhāgavata mahāpurāṇa aṣṭamaḥ skandhaḥ - caturviṃśo'dhyāyaḥ matsyāvatārakathā -śrīrājovāca - bhagavan śrotumicchāmi hareradbhutakarmaṇaḥ .
avatārakathāmādyāṃ māyāmatsyaviḍambanam
||1||श्रीमद्भागवत महापुराण अष्टमः स्कन्धः - चतुर्विंशोऽध्यायः मत्स्यावतारकथा -श्रीराजोवाच - भगवन् श्रोतुमिच्छामि हरेरद्भुतकर्मणः ।
अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम्
yadarthamadadhād rūpaṃ mātsyaṃ lokajugupsitam .
tamaḥprakṛtidurmarṣaṃ karmagrasta iveśvaraḥ
||2||यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् ।
तमःप्रकृतिदुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः
etanno bhagavansarvaṃ yathāvadvaktumarhasi .
uttamaślokacaritaṃ sarvalokasukhāvaham
||3||एतन्नो भगवन्सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम्
śrīsūta uvāca
ityukto viṣṇurātena bhagavān bānbādarāyaṇiḥ .
uvāca caritaṃ viṣṇoḥ matsyarūpeṇa yatkṛtam
||4||इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बान्बादरायणिः ।
उवाच चरितं विष्णोः मत्स्यरूपेण यत्कृतम्
śrīśuka uvāca
goviprasurasādhūnāṃ chandasāmapi ceśvaraḥ .
rakṣāṃ icchan tanu dhatte dharmasyārthasya caiva hi
||5||गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः ।
रक्षां इच्छन् तनु धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि
uccāvaceṣu bhūteṣu caran vāyuriveśvaraḥ .
noccāvacatvaṃ bhajate nirguṇatvāddhiyo guṇaiḥ
||6||उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वरः ।
नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणैः
āsīd atītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ .
samudropaplutāstatra lokā bhūrādayo nṛpa
||7||आसीद् अतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप
kālenāgatanidrasya dhātuḥ śiśayiṣorbalī .
mukhato niḥsṛtān vedān hayagrīvo'ntike'harat
||8||कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली ।
मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत्
jñātvā tad dānavendrasya hayagrīvasya ceṣṭitam .
dadhāra śapharīrūpaṃ bhagavān harirīśvaraḥ
||9||ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् ।
दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वरः
tatra rājaṛṣiḥ kaścit nāmnā satyavrato mahān .
nārāyaṇaparo'tapyat tapaḥ sa salilāśanaḥ
||10||तत्र राजऋषिः कश्चित् नाम्ना सत्यव्रतो महान् ।
नारायणपरोऽतप्यत् तपः स सलिलाशनः
yo'sau asmin mahākalpe tanayaḥ sa vivasvataḥ .
śrāddhadeva iti khyāto manutve hariṇārpitaḥ
||11||योऽसौ अस्मिन् महाकल्पे तनयः स विवस्वतः ।
श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः
ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇam .
tasyāñjali udake kācit śapharyekābhyapadyata
||12||एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् ।
तस्याञ्जलि उदके काचित् शफर्येकाभ्यपद्यत
satyavrato'ñjaligatāṃ saha toyena bhārata .
utsasarja nadītoye śapharīṃ draviḍeśvaraḥ
||13||सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत ।
उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः
taṃ āha sātikaruṇaṃ mahākāruṇikaṃ nṛpam .
yādobhyo jñātighātibhyo dīnāṃ māṃ dīnavatsala .
kathaṃ visṛjase rājan bhītāmasmin sarijjale
||14||तं आह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् ।
यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल ।
कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले
tamātmano'nugrahārthaṃ prītyā matsyavapurdharam .
ajānan rakṣaṇārthāya śapharyāḥ sa mano dadhe
||15||तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् ।
अजानन् रक्षणार्थाय शफर्याः स मनो दधे
tasyā dīnataraṃ vākyaṃ āśrutya sa mahīpatiḥ .
kalaśāpsu nidhāyaināṃ dayālurninya āśramam
||16||तस्या दीनतरं वाक्यं आश्रुत्य स महीपतिः ।
कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम्
sā tu tatraikarātreṇa vardhamānā kamaṇḍalau .
alabdhvā''tmāvakāśaṃ vā idamāha mahīpatim
||17||सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ ।
अलब्ध्वाऽऽत्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम्
nāhaṃ kamaṇḍalau avasmin kṛcchraṃ vastumihotsahe .
kalpayaukaḥ suvipulaṃ yatrāhaṃ nivase sukham
||18||नाहं कमण्डलौ अवस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे ।
कल्पयौकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम्
sa enāṃ tata ādāya nyadhādaudañcanodake .
tatra kṣiptā muhūrtena hastatrayamavardhata
||19||स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके ।
तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत
na me etad alaṃ rājan sukhaṃ vastumudañcanam .
pṛthu dehi padaṃ mahyaṃ yattvāhaṃ śaraṇaṃ gatā
||20||न मे एतद् अलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् ।
पृथु देहि पदं मह्यं यत्त्वाहं शरणं गता
tata ādāya sā rājñā kṣiptā rājan sarovare .
tad āvṛtyātmanā so'yaṃ mahāmīno'nvavardhata
||21||तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे ।
तद् आवृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत
naitanme svastaye rājan udakaṃ salilaukasaḥ .
nidhehi rakṣāyogena hrade māmavidāsini
||22||नैतन्मे स्वस्तये राजन् उदकं सलिलौकसः ।
निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि
ityuktaḥ so'nayanmatsyaṃ tatra tatrāvidāsini .
jalāśaye'sammitaṃ taṃ samudre prākṣipajjhaṣam
||23||इत्युक्तः सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि ।
जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम्
kṣipyamāṇastamāhedaṃ iha māṃ makarādayaḥ .
adantyatibalā vīra māṃ nehotsraṣṭumarhasi
||24||क्षिप्यमाणस्तमाहेदं इह मां मकरादयः ।
अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि
evaṃ vimohitastena vadatā valgubhāratīm .
tamāha ko bhavān asmān matsyarūpeṇa mohayan
||25||एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् ।
तमाह को भवान् अस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन्
naivaṃ vīryo jalacaro dṛṣṭo'smābhiḥ śruto'pi vā .
yo bhavān yojanaśataṃ ahnābhivyānaśe saraḥ
||26||नैवं वीर्यो जलचरो दृष्टोऽस्माभिः श्रुतोऽपि वा ।
यो भवान् योजनशतं अह्नाभिव्यानशे सरः
nūnaṃ tvaṃ bhagavān sākṣāt harirnārāyaṇo'vyayaḥ .
anugrahāya bhūtānāṃ dhatse rūpaṃ jalaukasām
||27||नूनं त्वं भगवान् साक्षात् हरिर्नारायणोऽव्ययः ।
अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम्
namaste puruṣaśreṣṭha sthityutpattyapyayeśvara .
bhaktānāṃ naḥ prapannānāṃ mukhyo hyātmagatirvibho
||28||नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर ।
भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो
sarve līlāvatārāste bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ .
jñātumicchāmyado rūpaṃ yadarthaṃ bhavatā dhṛtam
||29||सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः ।
ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम्
na te'ravindākṣa padopasarpaṇaṃ mṛṣā bhavetsarvasuhṛt priyātmanaḥ .
yathetareṣāṃ pṛthagātmanāṃ satāṃ adīdṛśo yadvapuradbhutaṃ hi naḥ
||30||न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत्सर्वसुहृत् प्रियात्मनः ।
यथेतरेषां पृथगात्मनां सतां अदीदृशो यद्वपुरद्भुतं हि नः
śrīśuka uvāca
iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ jagatpatiḥ satyavrataṃ matsyavapuryugakṣaye .
vihartukāmaḥ pralayārṇave'bravīt cikīrṣuḥ ekāntajanapriyaḥ priyam
||31||इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पतिः सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये ।
विहर्तुकामः प्रलयार्णवेऽब्रवीत् चिकीर्षुः एकान्तजनप्रियः प्रियम्
śrībhagavānuvāca
(anuṣṭup) saptame hyadyatanād ūrdhvaṃ ahanyetadarindama .
nimaṃkṣyatyapyayāmbhodhau trailokyaṃ bhūrbhuvādikam
||32||(अनुष्टुप्) सप्तमे ह्यद्यतनाद् ऊर्ध्वं अहन्येतदरिन्दम ।
निमंक्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्
trilokyāṃ līyamānāyāṃ saṃvartāmbhasi vai tadā .
upasthāsyati nauḥ kācid viśālā tvāṃ mayeritā
||33||त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा ।
उपस्थास्यति नौः काचिद् विशाला त्वां मयेरिता
tvaṃ tāvadoṣadhīḥ sarvā bījāni uccāvacāni ca .
saptarṣibhiḥ parivṛtaḥ sarvasattvopabṛṃhitaḥ
||34||त्वं तावदोषधीः सर्वा बीजानि उच्चावचानि च ।
सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वोपबृंहितः
āruhya bṛhatīṃ nāvaṃ vicariṣyasyaviklavaḥ .
ekārṇave nirāloke ṛṣīṇāmeva varcasā
||35||आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लवः ।
एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा
dodhūyamānāṃ tāṃ nāvaṃ samīreṇa balīyasā .
upasthitasya me śṛṃge nibadhnīhi mahāhinā
||36||दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा ।
उपस्थितस्य मे शृंगे निबध्नीहि महाहिना
ahaṃ tvāṃ ṛṣibhiḥ sākaṃ sahanāvamudanvati .
vikarṣan vicariṣyāmi yāvadbrāhmī niśā prabho
||37||अहं त्वां ऋषिभिः साकं सहनावमुदन्वति ।
विकर्षन् विचरिष्यामि यावद्ब्राह्मी निशा प्रभो
madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam .
vetsyasi anugṛhītaṃ me saṃpraśnairvivṛtaṃ hṛdi
||38||मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् ।
वेत्स्यसि अनुगृहीतं मे संप्रश्नैर्विवृतं हृदि
itthamādiśya rājānaṃ harirantaradhīyata .
so'nvavaikṣata taṃ kālaṃ yaṃ hṛṣīkeśa ādiśat
||39||इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत ।
सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत्
āstīrya darbhān prākkūlān rājarṣiḥ prāgudaṃmukhaḥ .
niṣasāda hareḥ pādau cintayan matsyarūpiṇaḥ
||40||आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षिः प्रागुदंमुखः ।
निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः
tataḥ samudra udvelaḥ sarvataḥ plāvayan mahīm .
vardhamāno mahāmeghaiḥ varṣadbhiḥ samadṛśyata
||41||ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम् ।
वर्धमानो महामेघैः वर्षद्भिः समदृश्यत
dhyāyan bhagavadādeśaṃ dadṛśe nāvamāgatām .
tāmāruroha viprendraiḥ ādāyauṣadhivīrudhaḥ
||42||ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् ।
तामारुरोह विप्रेन्द्रैः आदायौषधिवीरुधः
taṃ ūcurmunayaḥ prītā rājan dhyāyasva keśavam .
sa vai naḥ saṃksd asmād avitā śaṃ vidhāsyati
||43||तं ऊचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् ।
स वै नः संक्स्द् अस्माद् अविता शं विधास्यति
so'nudhyātastato rājñā prādurāsīn mahārṇave .
ekaśṛṃgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ
||44||सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन् महार्णवे ।
एकशृंगधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः
nibadhya nāvaṃ tat śrṛṃge yathokto hariṇā purā .
varatreṇāhinā tuṣṭaḥ tuṣṭāva madhusūdanam
||45||निबध्य नावं तत् श्रृंगे यथोक्तो हरिणा पुरा ।
वरत्रेणाहिना तुष्टः तुष्टाव मधुसूदनम्
śrīrājovāca
anādyavidyopahatātmasaṃvidaḥ tanmūlasaṃsārapariśramāturāḥ .
yadṛcchayehopasṛtā yamāpnuyuḥ vimuktido naḥ paramo gururbhavān
||46||अनाद्यविद्योपहतात्मसंविदः तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः ।
यदृच्छयेहोपसृता यमाप्नुयुः विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान्
jano'budho'yaṃ nijakarmabandhanaḥ sukhecchayā karma samīhate'sukham .
yatsevayā tāṃ vidhunotyasanmatiṃ granthiṃ sa bhindyād hṛdayaṃ sa no guruḥ
||47||जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धनः सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् ।
यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद् हृदयं स नो गुरुः
yatsevayāgneriva rudrarodanaṃ pumān vijahyān malamātmanastamaḥ .
bhajeta varṇaṃ nijameṣa so'vyayo bhūyāt sa īśaḥ paramo gurorguruḥ
||48||यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान् मलमात्मनस्तमः ।
भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात् स ईशः परमो गुरोर्गुरुः
na yatprasādāyutabhāgaleśaṃ anye ca devā guravo janāḥ svayam .
kartuṃ sametāḥ prabhavanti puṃsaḥ taṃ īśvaraṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye
||49||न यत्प्रसादायुतभागलेशं अन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् ।
कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसः तं ईश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये
acakṣurandhasya yathāgraṇīḥ kṛtaḥ tathā janasyāviduṣo'budho guruḥ .
tvaṃ arkadṛk sarvadṛśāṃ samīkṣaṇo vṛto gururnaḥ svagatiṃ bubhutsatām
||50||अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणीः कृतः तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरुः ।
त्वं अर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्नः स्वगतिं बुभुत्सताम्
jano janasyādiśate'satīṃ gatiṃ yayā prapadyeta duratyayaṃ tamaḥ .
tvaṃ tvavyayaṃ jñānamamoghamañjasā prapadyate yena jano nijaṃ padam
||51||जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः ।
त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम्
tvaṃ sarvalokasya suhṛt priyeśvaro hyātmā gururjñānamabhīṣṭasiddhiḥ .
tathāpi loko na bhavantamandhadhīḥ jānāti santaṃ hṛdi baddhakāmaḥ
||52||त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिः ।
तथापि लोको न भवन्तमन्धधीः जानाति सन्तं हृदि बद्धकामः
taṃ tvāmahaṃ devavaraṃ vareṇyaṃ prapadya īśaṃ pratibodhanāya .
chindhyarthadīpairbhagavan vacobhiḥ granthīn hṛdayyān vivṛṇu svamokaḥ
||53||तं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय ।
छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभिः ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः
śrīśuka uvāca
(anuṣṭup) ityuktavantaṃ nṛpatiṃ bhagavān ādipūruṣaḥ .
matsyarūpī mahāmbhodhau viharan tattvamabravīt
||54||(अनुष्टुप्) इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवान् आदिपूरुषः ।
मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरन् तत्त्वमब्रवीत्
purāṇasaṃhitāṃ divyāṃ sāṃkhyayogakriyāvatīm .
satyavratasya rājarṣeḥ ātmaguhyamaśeṣataḥ
||55||पुराणसंहितां दिव्यां सांख्ययोगक्रियावतीम् ।
सत्यव्रतस्य राजर्षेः आत्मगुह्यमशेषतः
aśrauṣīd ṛṣibhiḥ sākaṃ ātmatattvaṃ asaṃśayam .
nāvyāsīno bhagavatā proktaṃ brahma sanātanam
||56||अश्रौषीद् ऋषिभिः साकं आत्मतत्त्वं असंशयम् ।
नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम्
atītapralayāpāya utthitāya sa vedhase .
hatvāsuraṃ hayagrīvaṃ vedānpratyāharaddhariḥ
||57||अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे ।
हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान्प्रत्याहरद्धरिः
sa tu satyavrato rājā jñānavijñānasaṃyutaḥ .
viṣṇoḥ prasādāt kalpe'smin āsīt vaivasvato manuḥ
||58||स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः ।
विष्णोः प्रसादात् कल्पेऽस्मिन् आसीत् वैवस्वतो मनुः
satyavratasya rājarṣeḥ māyāmatsyasya śārṅgiṇaḥ .
saṃvādaṃ mahadākhyānaṃ śrutvā mucyeta kilbiṣāt
||59||सत्यव्रतस्य राजर्षेः मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिणः ।
संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात्
avatāraṃ hareryo'yaṃ kīrtayed anvahaṃ naraḥ .
saṃkalpāstasya sidhyanti sa yāti paramāṃ gatim
||60||अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेद् अन्वहं नरः ।
संकल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम्
pralayapayasi dhātuḥ suptaśaktermukhebhyaḥ śrutigaṇamapanītaṃ pratyupādatta hatvā .
ditijamakathayad yo brahma satyavratānāṃ tamahamakhilahetuṃ jihmamīnaṃ nato'smi
||61||प्रलयपयसि धातुः सुप्तशक्तेर्मुखेभ्यः श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा ।
दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ aṣṭamaskandhe matyāvatāracaritānuvarṇanaṃ turviṃśo'dhyāyaḥ .. 24 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu