sūryavaṃśavarṇanaṃ, vaivasvatamanoḥ putrasya strībhāvāpattiśca
śrīrājovāca
manvantarāṇi sarvāṇi tvayoktāni śrutāni me .
vīryāṇi anantavīryasya harestatra kṛtāni ca
||1||मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे ।
वीर्याणि अनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च
yo'sau satyavrato nāma rājarṣiḥ draviḍeśvaraḥ .
jñānaṃ yo'tītakalpānte lebhe puruṣasevayā
||2||योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिः द्रविडेश्वरः ।
ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया
sa vai vivasvataḥ putro manuḥ āsīd iti śrutam .
tvattastasya sutāḥ proktā ikṣvākupramukhā nṛpāḥ
||3||स वै विवस्वतः पुत्रो मनुः आसीद् इति श्रुतम् ।
त्वत्तस्तस्य सुताः प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः
teṣāṃ vaṃśaṃ pṛthagbrahman vaṃśānucaritāni ca .
kīrtayasva mahābhāga nityaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ
||4||तेषां वंशं पृथग्ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च ।
कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि नः
ye bhūtā ye bhaviṣyāśca bhavanti adyatanāśca ye .
teṣāṃ naḥ puṇyakīrtīnāṃ sarveṣāṃ vada vikramān
||5||ये भूता ये भविष्याश्च भवन्ति अद्यतनाश्च ये ।
तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान्
śrīsūta uvāca
evaṃ parīkṣitā rājñā sadasi brahmavādinām .
pṛṣṭaḥ provāca bhagavān śukaḥ paramadharmavit
||6||एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् ।
पृष्टः प्रोवाच भगवान् शुकः परमधर्मवित्
śrīśuka uvāca
śrūyatāṃ mānavo vaṃśaḥ prācuryeṇa paraṃtapa .
na śakyate vistarato vaktuṃ varṣaśatairapi
||7||श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परंतप ।
न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि
parāvareṣāṃ bhūtānāṃ ātmā yaḥ puruṣaḥ paraḥ .
sa evāsīd idaṃ viśvaṃ kalpānte anyat na kiñcana
||8||परावरेषां भूतानां आत्मा यः पुरुषः परः ।
स एवासीद् इदं विश्वं कल्पान्ते अन्यत् न किञ्चन
tasya nābheḥ samabhavat padmakoṣo hiraṇmayaḥ .
tasmin jajñe mahārāja svayaṃbhūḥ caturānanaḥ
||9||तस्य नाभेः समभवत् पद्मकोषो हिरण्मयः ।
तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयंभूः चतुराननः
marīciḥ manasastasya jajñe tasyāpi kaśyapaḥ .
dākṣāyaṇyāṃ tato'dityāṃ vivasvān abhavat sutaḥ
||10||मरीचिः मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यपः ।
दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वान् अभवत् सुतः
tato manuḥ śrāddhadevaḥ saṃjñāyāmāsa bhārata .
śraddhāyāṃ janayāmāsa daśa putrān sa ātmavān
||11||ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत ।
श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान्
ikṣvākunṛgaśaryāti diṣṭadhṛṣṭa karūṣakān .
nariṣyantaṃ pṛṣadhraṃ ca nabhagaṃ ca kaviṃ vibhuḥ
||12||इक्ष्वाकुनृगशर्याति दिष्टधृष्ट करूषकान् ।
नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः
aprajasya manoḥ pūrvaṃ vasiṣṭho bhagavān kila .
mitrāvaruṇayoḥ iṣṭiṃ prajārthaṃ akarod vibhuḥ
||13||अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल ।
मित्रावरुणयोः इष्टिं प्रजार्थं अकरोद् विभुः
tatra śraddhā manoḥ patnī hotāraṃ samayācata .
duhitrarthaṃ upāgamya praṇipatya payovratā
||14||तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत ।
दुहित्रर्थं उपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता
preṣito'dhvaryuṇā hotā dhyāyan tat susamāhitaḥ .
haviṣi vyacarat tena vaṣaṭkāraṃ gṛṇan dvijaḥ
||15||प्रेषितोऽध्वर्युणा होता ध्यायन् तत् सुसमाहितः ।
हविषि व्यचरत् तेन वषट्कारं गृणन् द्विजः
hotustad vyabhicāreṇa kanyelā nāma sābhavat .
tāṃ vilokya manuḥ prāha nāti hṛṣṭamanā gurum
||16||होतुस्तद् व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् ।
तां विलोक्य मनुः प्राह नाति हृष्टमना गुरुम्
bhagavan kimidaṃ jātaṃ karma vo brahmavādinām .
viparyayaṃ aho kaṣṭaṃ maivaṃ syād brahmavikriyā
||17||भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् ।
विपर्ययं अहो कष्टं मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया
yūyaṃ maṃtravido yuktāḥ tapasā dagdhakilbiṣāḥ .
kutaḥ saṃkalpavaiṣamyaṃ anṛtaṃ vibudheṣviva
||18||यूयं मंत्रविदो युक्ताः तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
कुतः संकल्पवैषम्यं अनृतं विबुधेष्विव
niśamya tadvacaḥ tasya bhagavān prapitāmahaḥ .
hoturvyatikramaṃ jñātvā babhāṣe ravinandanam
||19||निशम्य तद्वचः तस्य भगवान् प्रपितामहः ।
होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम्
etat saṃkalpavaiṣamyaṃ hotuste vyabhicārataḥ .
tathāpi sādhayiṣye te suprajāstvaṃ svatejasā
||20||एतत् संकल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः ।
तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा
evaṃ vyavasito rājan bhagavān sa mahāyaśāḥ .
astauṣīd ādipuruṣaṃ ilāyāḥ puṃstvakāmyayā
||21||एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः ।
अस्तौषीद् आदिपुरुषं इलायाः पुंस्त्वकाम्यया
tasmai kāmavaraṃ tuṣṭo bhagavān harirīśvaraḥ .
dadau ivilābhavat tena sudyumnaḥ puruṣarṣabhaḥ
||22||तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः ।
ददौ इविलाभवत् तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः
sa ekadā mahārāja vicaran mṛgayāṃ vane .
vṛtaḥ katipayāmātyaiḥ aśvaṃ āruhya saindhavam
||23||स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने ।
वृतः कतिपयामात्यैः अश्वं आरुह्य सैन्धवम्
pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ śarāṃśca paramādbhutān .
daṃśito'numṛgaṃ vīro jagāma diśamuttarām
||24||प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् ।
दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम्
su kumāto vanaṃ meroḥ adhastāt praviveśa ha .
yatrāste bhagavān śarvo ramamāṇaḥ sahomayā
||25||सु कुमातो वनं मेरोः अधस्तात् प्रविवेश ह ।
यत्रास्ते भगवान् शर्वो रममाणः सहोमया
tasmin praviṣṭa evāsau sudyumnaḥ paravīrahā .
apaśyat striyamātmānaṃ aśvaṃ ca vaḍavāṃ nṛpa
||26||तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा ।
अपश्यत् स्त्रियमात्मानं अश्वं च वडवां नृप
tathā tadanugāḥ sarve ātmaliṅga viparyayam .
dṛṣṭvā vimanaso'bhūvan vīkṣamāṇāḥ parasparam
||27||तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिङ्ग विपर्ययम् ।
दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम्
śrīrājovāca
kathaṃ evaṃ guṇo deśaḥ kena vā bhagavan kṛtaḥ .
praśnamenaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||28||कथं एवं गुणो देशः केन वा भगवन् कृतः ।
प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः
śrīśuka uvāca
ekadā giriśaṃ draṣṭuṃ ṛṣayastatra suvratāḥ .
diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman
||29||एकदा गिरिशं द्रष्टुं ऋषयस्तत्र सुव्रताः ।
दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्
tān vilokya aṃbikā devī vivāsā vrīḍitā bhṛśam .
bharturaṅgāta samutthāya nīvīmāśvatha paryadhāt
||30||तान् विलोक्य अंबिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् ।
भर्तुरङ्गात समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात्
ṛṣayo'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ .
nivṛttāḥ prayayustasmāt naranārāyaṇāśramam
||31||ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः ।
निवृत्ताः प्रययुस्तस्मात् नरनारायणाश्रमम्
tadidaṃ bhagavān āha priyāyāḥ priyakāmyayā .
sthānaṃ yaḥ praviśedetat sa vai yoṣid bhavediti
||32||तदिदं भगवान् आह प्रियायाः प्रियकाम्यया ।
स्थानं यः प्रविशेदेतत् स वै योषिद् भवेदिति
tata ūrdhvaṃ vanaṃ tadvai puruṣā varjayanti hi .
sā cānucarasaṃyuktā vicacāra vanād vanam
||33||तत ऊर्ध्वं वनं तद्वै पुरुषा वर्जयन्ति हि ।
सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद् वनम्
atha tāṃ āśramābhyāśe carantīṃ pramadottamām .
strībhiḥ parivṛtāṃ vīkṣya cakame bhagavān budhaḥ
||34||अथ तां आश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् ।
स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः
sāpi taṃ cakame subhrūḥ somarājasutaṃ patim .
sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam
||35||सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम् ।
स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम्
evaṃ strītvaṃ anuprāptaḥ sudyumno mānavo nṛpaḥ .
sasmāra sa kulācāryaṃ vasiṣṭhamiti śuśruma
||36||एवं स्त्रीत्वं अनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः ।
सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम
sa tasya tāṃ daśāṃ dṛṣṭvā kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ .
sudyumnasyāśayan puṃstvaṃ upādhāvata śaṃkaram
||37||स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडितः ।
सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वं उपाधावत शंकरम्
tuṣṭastasmai sa bhagavān ṛṣaye priyamāvahan .
svāṃ ca vācaṃ ṛtāṃ kurvan idamāha viśāmpate
||38||तुष्टस्तस्मै स भगवान् ऋषये प्रियमावहन् ।
स्वां च वाचं ऋतां कुर्वन् इदमाह विशाम्पते
māsaṃ pumān sa bhavitā māsaṃ strī tava gotrajaḥ .
itthaṃ vyavasthayā kāmaṃ sudyumno'vatu medinīm
||39||मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः ।
इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम्
ācāryānugrahāt kāmaṃ labdhvā puṃstvaṃ vyavasthayā .
pālayāmāsa jagatīṃ nābhyanandan sma taṃ prajāḥ
||40||आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया ।
पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः
tasyotkalo gayo rājan vimalaśca sutāstrayaḥ .
dakṣiṇāpatharājāno babhūvuḥ dharmavatsalāḥ
||41||तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च सुतास्त्रयः ।
दक्षिणापथराजानो बभूवुः धर्मवत्सलाः
tataḥ pariṇate kāle pratiṣṭhānapatiḥ prabhuḥ .
purūravasa utsṛjya gāṃ putrāya gato vanam
||42||ततः परिणते काले प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः ।
पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe prathamodhyā'yaḥ
||1||इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे प्रथमोध्याऽयः
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu