yayāticaritam
śrīśuka uvāca
yatiryayātiḥ saṃyātiḥ āyatirviyatiḥ kṛtiḥ .
ṣaḍime nahuṣasyāsan indriyāṇīva dehinaḥ
||1||यतिर्ययातिः संयातिः आयतिर्वियतिः कृतिः ।
षडिमे नहुषस्यासन् इन्द्रियाणीव देहिनः
rājyaṃ naicchad yatiḥ pitrā dattaṃ tatpariṇāmavit .
yatra praviṣṭaḥ puruṣa ātmānaṃ nāvabudhyate
||2||राज्यं नैच्छद् यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् ।
यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते
pitari bhraṃśite sthānād indrāṇyā dharṣaṇād dvijaiḥ .
prāpite'jagaratvaṃ vai yayātirabhavannṛpaḥ
||3||पितरि भ्रंशिते स्थानाद् इन्द्राण्या धर्षणाद् द्विजैः ।
प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृपः
catasṛṣvādiśad dikṣu bhrātṝn bhrātā yavīyasaḥ .
kṛtadāro jugoporvīṃ kāvyasya vṛṣaparvaṇaḥ
||4||चतसृष्वादिशद् दिक्षु भ्रातॄन् भ्राता यवीयसः ।
कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वणः
śrīrājovāca
brahmarṣirbhagavān kāvyaḥ kṣatrabandhuśca nāhuṣaḥ .
rājanyaviprayoḥ kasmād vivāhaḥ pratilomakaḥ
||5||ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्यः क्षत्रबन्धुश्च नाहुषः ।
राजन्यविप्रयोः कस्माद् विवाहः प्रतिलोमकः
śrīśuka uvāca
ekadā dānavendrasya śarmiṣṭhā nāma kanyakā .
sakhīsahasrasaṃyuktā guruputryā ca bhāminī
||6||एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका ।
सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी
devayānyā purodyāne puṣpitadrumasaṃkule .
vyacarat kalagītāli nalinīpuline'balā
||7||देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसंकुले ।
व्यचरत् कलगीतालि नलिनीपुलिनेऽबला
tā jalāśayama āsādya kanyāḥ kamalalocanāḥ .
tīre nyasya dukūlāni vijahruḥ siñcatīrmithaḥ
||8||ता जलाशयम आसाद्य कन्याः कमललोचनाः ।
तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रुः सिञ्चतीर्मिथः
vīkṣya vrajantaṃ giriśaṃ saha devyā vṛṣasthitam .
sahasottīrya vāsāṃsi paryadhurvrīḍitāḥ striyaḥ
||9||वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् ।
सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिताः स्त्रियः
śarmiṣṭhājānatī vāso guruputryāḥ samavyayat .
svīyaṃ matvā prakupitā devayānī idamabravīt
||10||शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्याः समव्ययत् ।
स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानी इदमब्रवीत्
aho nirīkṣyatāmasyā dāsyāḥ karma hyasāmpratam .
asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śunīva haviradhvare
||11||अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्याः कर्म ह्यसाम्प्रतम् ।
अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे
yairidaṃ tapasā sṛṣṭaṃ mukhaṃ puṃsaḥ parasya ye .
dhāryate yairiha jyotiḥ śivaḥ panthāḥ pradarśitaḥ
||12||यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंसः परस्य ये ।
धार्यते यैरिह ज्योतिः शिवः पन्थाः प्रदर्शितः
yān vandanti upatiṣṭhante lokanāthāḥ sureśvarāḥ .
bhagavānapi viśvātmā pāvanaḥ śrīniketanaḥ
||13||यान् वन्दन्ति उपतिष्ठन्ते लोकनाथाः सुरेश्वराः ।
भगवानपि विश्वात्मा पावनः श्रीनिकेतनः
vayaṃ tatrāpi bhṛgavaḥ śiṣyo'syā naḥ pitāsuraḥ .
asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śūdro vedamivāsatī
||14||वयं तत्रापि भृगवः शिष्योऽस्या नः पितासुरः ।
अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती
evaṃ kṣipantīṃ śarmiṣṭhā guruputrīṃ abhāṣata .
ruṣā śvasanti uraṃgīghgīva dharṣitā daṣṭadacchadā
||15||एवं क्षिपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीं अभाषत ।
रुषा श्वसन्ति उरंगीघ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा
ātmavṛttamavijñāya katthase bahu bhikṣuki .
kiṃ na pratīkṣase'smākaṃ gṛhān balibhujo yathā
||16||आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि ।
किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा
evaṃvidhaiḥ suparuṣaiḥ kṣiptvā''cāryasutāṃ satīm .
śarmiṣṭhā prākṣipat kūpe vāse ādāya manyunā
||17||एवंविधैः सुपरुषैः क्षिप्त्वाऽऽचार्यसुतां सतीम् ।
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वासे आदाय मन्युना
tasyāṃ gatāyāṃ svagṛhaṃ yayātirmṛgayāṃ caran .
prāpto yadṛcchayā kūpe jalārthī tāṃ dadarśa ha
||18||तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् ।
प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह
dattvā svamuttaraṃ vāsaḥ tasyai rājā vivāsase .
gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ ujjahāra dayāparaḥ
||19||दत्त्वा स्वमुत्तरं वासः तस्यै राजा विवाससे ।
गृहीत्वा पाणिना पाणिं उज्जहार दयापरः
taṃ vīramāhauśanasī premanirbharayā girā .
rājan tvayā gṛhīto me pāṇiḥ parapurañjaya
||20||तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा ।
राजन् त्वया गृहीतो मे पाणिः परपुरञ्जय
hastagrāho'paro mā bhūd gṛhītāyāstvayā hi me .
eṣa īśakṛto vīra sambandho nau na pauruṣaḥ .
yadidaṃ kūpamagnāyā bhavato darśanaṃ mama
||21||हस्तग्राहोऽपरो मा भूद् गृहीतायास्त्वया हि मे ।
एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुषः ।
यदिदं कूपमग्नाया भवतो दर्शनं मम
na brāhmaṇo me bhavitā hastagrāho mahābhuja .
kacasya bārhaspatyasya śāpād yamaśapaṃ purā
||22||न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज ।
कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद् यमशपं पुरा
yayātiranabhipretaṃ daivopahṛtamātmanaḥ .
manastu tadgataṃ buddhvā pratijagrāha tadvacaḥ
||23||ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मनः ।
मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वचः
gate rājani sā dhīre tatra sma rudatī pituḥ .
nyavedayat tataḥ sarvaṃ uktaṃ śarmiṣṭhayā kṛtam
||24||गते राजनि सा धीरे तत्र स्म रुदती पितुः ।
न्यवेदयत् ततः सर्वं उक्तं शर्मिष्ठया कृतम्
durmanā bhagavān kāvyaḥ paurohityaṃ vigarhayan .
stuvan vṛttiṃ ca kāpotīṃ duhitrā sa yayau purāt
||25||दुर्मना भगवान् काव्यः पौरोहित्यं विगर्हयन् ।
स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात्
vṛṣaparvā tamājñāya pratyanīka vivakṣitam .
guruṃ prasādayan mūrdhnā pādayoḥ patitaḥ pathi
||26||वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीक विवक्षितम् ।
गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयोः पतितः पथि
kṣaṇārdha manyurbhagavān śiṣyaṃ vyācaṣṭa bhārgavaḥ .
kāmo'syāḥ kriyatāṃ rājan naināṃ tyaktumihotsahe
||27||क्षणार्ध मन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गवः ।
कामोऽस्याः क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे
tatheti avasthite prāha devayānī manogatam .
pitrā dattā yato yāsye sānugā yātu māmanu
||28||तथेति अवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् ।
पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु
svānāṃ tat saṃkaṭaṃ vīkṣya tadarthasya ca gauravam .
devayānīṃ paryacarat strīsahasreṇa dāsavat
||29||स्वानां तत् संकटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् ।
देवयानीं पर्यचरत् स्त्रीसहस्रेण दासवत्
nāhuṣāya sutāṃ dattvā saha śarmiṣṭhayośanā .
tamāha rājan śarmiṣṭhāṃ ādhāstalpe na karhicit
||30||नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना ।
तमाह राजन् शर्मिष्ठां आधास्तल्पे न कर्हिचित्
vilokyauśanasīṃ rājan śarmiṣṭhā saprajāṃ kvacit .
tameva vavre rahasi sakhyāḥ patimṛtau satī
||31||विलोक्यौशनसीं राजन् शर्मिष्ठा सप्रजां क्वचित् ।
तमेव वव्रे रहसि सख्याः पतिमृतौ सती
rājaputryārthito'patye dharmaṃ cāvekṣya dharmavit .
smaran śukravacaḥ kāle diṣṭamevābhyapadyata
||32||राजपुत्र्यार्थितोऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् ।
स्मरन् शुक्रवचः काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत
yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata .
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
||33||यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
garbhasaṃbhavamāsuryā bharturvijñāya māninī .
devayānī piturgehaṃ yayau krodhavimūrchitā
||34||गर्भसंभवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी ।
देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता
priyāṃ anugataḥ kāmī vacobhiḥ upamantrayan .
na prasādayituṃ śeke pādasaṃvāhanādibhiḥ
||35||प्रियां अनुगतः कामी वचोभिः उपमन्त्रयन् ।
न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभिः
śukrastamāha kupitaḥ strīkāmānṛtapūruṣa .
tvāṃ jarā viśatāṃ manda virūpakaraṇī nṛṇām
||36||शुक्रस्तमाह कुपितः स्त्रीकामानृतपूरुष ।
त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम्
śrīyayātiruvāca
atṛpto'smyadya kāmānāṃ brahman duhitari sma te .
vyatyasyatāṃ yathākāmaṃ vayasā yo'bhidhāsyati
||37||अतृप्तोऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते ।
व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति
iti labdhavyavasthānaḥ putraṃ jyeṣṭhamavocata .
yado tāta pratīcchemāṃ jarāṃ dehi nijaṃ vayaḥ
||38||इति लब्धव्यवस्थानः पुत्रं ज्येष्ठमवोचत ।
यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वयः
mātāmahakṛtāṃ vatsa na tṛpto viṣayeṣvaham .
vayasā bhavadīyena raṃsye katipayāḥ samāḥ
||39||मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम् ।
वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपयाः समाः
śrīyaduruvāca
notsahe jarasā sthātuṃ antarā prāptayā tava .
aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ
||40||नोत्सहे जरसा स्थातुं अन्तरा प्राप्तया तव ।
अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः
turvasuścoditaḥ pitrā druhyuścānuśca bhārata .
pratyācakhyuradharmajñā hyanitye nityabuddhayaḥ
||41||तुर्वसुश्चोदितः पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत ।
प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धयः
apṛcchat tanayaṃ pūruṃ vayasonaṃ guṇādhikam .
na tvaṃ agrajavad vatsa māṃ pratyākhyātumarhasi
||42||अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् ।
न त्वं अग्रजवद् वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि
śrīpūruruvāca
ko nu loke manuṣyendra piturātmakṛtaḥ pumān .
pratikartuṃ kṣamo yasya prasādād vindate param
||43||को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृतः पुमान् ।
प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम्
uttamaścintitaṃ kuryāt proktakārī tu madhyamaḥ .
adhamo'śraddhayā kuryād akartoccaritaṃ pituḥ
||44||उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यमः ।
अधमोऽश्रद्धया कुर्याद् अकर्तोच्चरितं पितुः
iti pramuditaḥ pūruḥ pratyagṛhṇājjarāṃ pituḥ .
so'pi tadvayasā kāmān yathāvajjujuṣe nṛpa
||45||इति प्रमुदितः पूरुः प्रत्यगृह्णाज्जरां पितुः ।
सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप
saptadvīpapatiḥ samyak pitṛvat pālayan prajāḥ .
yathopajoṣaṃ viṣayān jujuṣe'vyāhatendriyaḥ
||46||सप्तद्वीपपतिः सम्यक् पितृवत् पालयन् प्रजाः ।
यथोपजोषं विषयान् जुजुषेऽव्याहतेन्द्रियः
devayānyapyanudinaṃ manovāg dehavastubhiḥ .
preyasaḥ paramāṃ prītiṃ uvāha preyasī rahaḥ
||47||देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग् देहवस्तुभिः ।
प्रेयसः परमां प्रीतिं उवाह प्रेयसी रहः
ayajad yajñapuruṣaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ .
sarvadevamayaṃ devaṃ sarvavedamayaṃ harim
||48||अयजद् यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम्
yasminnidaṃ viracitaṃ vyomnīva jaladāvaliḥ .
nāneva bhāti nābhāti svapnamāyāmanorathaḥ
||49||यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलिः ।
नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथः
tameva hṛdi vinyasya vāsudevaṃ guhāśayam .
nārāyaṇamaṇīyāṃsaṃ nirāśīrayajat prabhum
||50||तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् ।
नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम्
evaṃ varṣasahasrāṇi manaḥṣaṣṭhairmanaḥsukham .
vidadhāno'pi nātṛpyat sārvabhaumaḥ kadindriyaiḥ
||51||एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठैर्मनःसुखम् ।
विदधानोऽपि नातृप्यत् सार्वभौमः कदिन्द्रियैः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe aṣṭādaśo'dhyāyaḥ .. 18 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu