ṛcīkajamadagniparaśurāmacaritaṃ, sahasrārjuna vadhaśca
śrīśuka uvāca
ailasya ca urvaśīgarbhāt ṣaḍāsannātmajā nṛpa .
āyuḥ śrutāyuḥ satyāyū rayo'tha vijayo jayaḥ
||1||ऐलस्य च उर्वशीगर्भात् षडासन्नात्मजा नृप ।
आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयोऽथ विजयो जयः
śrutāyorvasumānputraḥ satyāyośca śrutañjayaḥ .
rayasya suta ekaśca jayasya tanayo'mitaḥ
||2||श्रुतायोर्वसुमान्पुत्रः सत्यायोश्च श्रुतञ्जयः ।
रयस्य सुत एकश्च जयस्य तनयोऽमितः
bhīmastu vijayasyātha kāñcano hotrakastataḥ .
tasya jahnuḥ suto gaṃgāṃ gaṇḍūṣīkṛtya yo'pibat .
jahnostu pūrustasyātha balākaścātmajo'jakaḥ
||3||भीमस्तु विजयस्याथ काञ्चनो होत्रकस्ततः ।
तस्य जह्नुः सुतो गंगां गण्डूषीकृत्य योऽपिबत् ।
जह्नोस्तु पूरुस्तस्याथ बलाकश्चात्मजोऽजकः
tataḥ kuśaḥ kuśasyāpi kuśāmbustanayo vasuḥ .
kuśanābhaśca catvāro gādhirāsīt kuśāmbujaḥ
||4||ततः कुशः कुशस्यापि कुशाम्बुस्तनयो वसुः ।
कुशनाभश्च चत्वारो गाधिरासीत् कुशाम्बुजः
tasya satyavatīṃ kanyāṃ ṛcīko'yācata dvijaḥ .
varaṃ visadṛśaṃ matvā gādhirbhārgavamabravīt
||5||तस्य सत्यवतीं कन्यां ऋचीकोऽयाचत द्विजः ।
वरं विसदृशं मत्वा गाधिर्भार्गवमब्रवीत्
ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām .
sahasraṃ dīyatāṃ śulkaṃ kanyāyāḥ kuśikā vayam
||6||एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
सहस्रं दीयतां शुल्कं कन्यायाः कुशिका वयम्
ityuktastanmataṃ jñātvā gataḥ sa varuṇāntikam .
ānīya dattvā tān aśvān upayeme varānanām
||7||इत्युक्तस्तन्मतं ज्ञात्वा गतः स वरुणान्तिकम् ।
आनीय दत्त्वा तान् अश्वान् उपयेमे वराननाम्
sa ṛṣiḥ prārthitaḥ patnyā śvaśrvā cāpatyakāmyayā .
śrapayitvobhayairmantraiḥ caruṃ snātuṃ gato muniḥ
||8||स ऋषिः प्रार्थितः पत्न्या श्वश्र्वा चापत्यकाम्यया ।
श्रपयित्वोभयैर्मन्त्रैः चरुं स्नातुं गतो मुनिः
tāvat satyavatī mātrā svacaruṃ yācitā satī .
śreṣṭhaṃ matvā tayāyacchan mātre māturadat svayam
||9||तावत् सत्यवती मात्रा स्वचरुं याचिता सती ।
श्रेष्ठं मत्वा तयायच्छन् मात्रे मातुरदत् स्वयम्
tad vijñāya muniḥ prāha patnīṃ kaṣṭamakāraṣīḥ .
ghoro daṇḍadharaḥ putro bhrātā te brahmavittamaḥ
||10||तद् विज्ञाय मुनिः प्राह पत्नीं कष्टमकारषीः ।
घोरो दण्डधरः पुत्रो भ्राता ते ब्रह्मवित्तमः
prasāditaḥ satyavatyā maivaṃ bhūriti bhārgavaḥ .
atha tarhi bhavet pautro jamadagnistato'bhavat
||11||प्रसादितः सत्यवत्या मैवं भूरिति भार्गवः ।
अथ तर्हि भवेत् पौत्रो जमदग्निस्ततोऽभवत्
sā cābhūt sumahapuṇyā kauśikī lokapāvanī .
reṇoḥ sutāṃ reṇukāṃ vai jamadagniruvāha yām
||12||सा चाभूत् सुमहपुण्या कौशिकी लोकपावनी ।
रेणोः सुतां रेणुकां वै जमदग्निरुवाह याम्
tasyāṃ vai bhārgavaṛṣeḥ sutā vasumadādayaḥ .
yavīyānjajña eteṣāṃ rāma ityabhiviśrutaḥ
||13||तस्यां वै भार्गवऋषेः सुता वसुमदादयः ।
यवीयान्जज्ञ एतेषां राम इत्यभिविश्रुतः
yamāhurvāsudevāṃśaṃ haihayānāṃ kulāntakam .
triḥsaptakṛtvo ya imāṃ cakre niḥkṣatriyāṃ mahīm
||14||यमाहुर्वासुदेवांशं हैहयानां कुलान्तकम् ।
त्रिःसप्तकृत्वो य इमां चक्रे निःक्षत्रियां महीम्
duṣṭaṃ kṣatraṃ bhuvo bhāraṃ abrahmaṇyaṃ anīnaśat .
rajastamovṛtamahan phalgunyapi kṛteṃ'hasi
||15||दुष्टं क्षत्रं भुवो भारं अब्रह्मण्यं अनीनशत् ।
रजस्तमोवृतमहन् फल्गुन्यपि कृतेंऽहसि
śrīrājovāca
kiṃ tadaṃho bhagavato rājanyairajitātmabhiḥ .
kṛtaṃ yena kulaṃ naṣṭaṃ kṣatriyāṇāṃ abhīkṣṇaśaḥ
||16||किं तदंहो भगवतो राजन्यैरजितात्मभिः ।
कृतं येन कुलं नष्टं क्षत्रियाणां अभीक्ष्णशः
śrīśuka uvāca
haihayānāṃ adhipatiḥ arjunaḥ kṣatriyarṣabhaḥ .
dattaṃ nārāyaṇa aṃśāṃśaṃ ārādhya parikarmabhiḥ
||17||हैहयानां अधिपतिः अर्जुनः क्षत्रियर्षभः ।
दत्तं नारायण अंशांशं आराध्य परिकर्मभिः
bāhūn daśaśataṃ lebhe durdharṣatvamarātiṣu .
avyāhatendriyaujaḥ śrī tejovīryayaśobalam
||18||बाहून् दशशतं लेभे दुर्धर्षत्वमरातिषु ।
अव्याहतेन्द्रियौजः श्री तेजोवीर्ययशोबलम्
yogeśvaratvaṃ aiśvaryaṃ guṇā yatrāṇimādayaḥ .
cacāra avyāhatagatiḥ lokeṣu pavano yathā
||19||योगेश्वरत्वं ऐश्वर्यं गुणा यत्राणिमादयः ।
चचार अव्याहतगतिः लोकेषु पवनो यथा
strīratnaiḥ āvṛtaḥ krīḍan revāmbhasi madotkaṭaḥ .
vaijayantīṃ srajaṃ bibhrad rurodha saritaṃ bhujaiḥ
||20||स्त्रीरत्नैः आवृतः क्रीडन् रेवाम्भसि मदोत्कटः ।
वैजयन्तीं स्रजं बिभ्रद् रुरोध सरितं भुजैः
viplāvitaṃ svaśibiraṃ pratisrotaḥsarijjalaiḥ .
nāmṛṣyat tasya tad vīryaṃ vīramānī daśānanaḥ
||21||विप्लावितं स्वशिबिरं प्रतिस्रोतःसरिज्जलैः ।
नामृष्यत् तस्य तद् वीर्यं वीरमानी दशाननः
gṛhīto līlayā strīṇāṃ samakṣaṃ kṛtakilbiṣaḥ .
māhiṣmatyāṃ sanniruddho mukto yena kapiryathā
||22||गृहीतो लीलया स्त्रीणां समक्षं कृतकिल्बिषः ।
माहिष्मत्यां सन्निरुद्धो मुक्तो येन कपिर्यथा
sa ekadā tu mṛgayāṃ vicaran vijane vane .
yadṛcchayā''śramapadaṃ jamadagnerupāviśat
||23||स एकदा तु मृगयां विचरन् विजने वने ।
यदृच्छयाऽऽश्रमपदं जमदग्नेरुपाविशत्
tasmai sa naradevāya munirarhaṇamāharat .
sasainyāmātyavāhāya haviṣmatyā tapodhanaḥ
||24||तस्मै स नरदेवाय मुनिरर्हणमाहरत् ।
ससैन्यामात्यवाहाय हविष्मत्या तपोधनः
sa vai ratnaṃ tu tad dṛṣṭvā ātmaiśvaryātiśāyanam .
tannādriyatāgnihotryāṃ sābhilāṣaḥ sa haihayaḥ
||25||स वै रत्नं तु तद् दृष्ट्वा आत्मैश्वर्यातिशायनम् ।
तन्नाद्रियताग्निहोत्र्यां साभिलाषः स हैहयः
havirdhānīṃ ṛṣerdarpān narān hartumacodayat .
te ca māhiṣmatīṃ ninyuḥ savatsāṃ krandatīṃ balāt
||26||हविर्धानीं ऋषेर्दर्पान् नरान् हर्तुमचोदयत् ।
ते च माहिष्मतीं निन्युः सवत्सां क्रन्दतीं बलात्
atha rājani niryāte rāma āśrama āgataḥ .
śrutvā tat tasya daurātmyaṃ cukrodhāhirivāhataḥ
||27||अथ राजनि निर्याते राम आश्रम आगतः ।
श्रुत्वा तत् तस्य दौरात्म्यं चुक्रोधाहिरिवाहतः
ghoramādāya paraśuṃ satūṇaṃ carma kārmukam .
anvadhāvata durdharṣo mṛgendra iva yūthapam
||28||घोरमादाय परशुं सतूणं चर्म कार्मुकम् ।
अन्वधावत दुर्धर्षो मृगेन्द्र इव यूथपम्
taṃ āpatantaṃ bhṛguvaryamojasā dhanurdharaṃ bāṇaparaśvadhāyudham .
aiṇeyacarmāmbaramarkadhāmabhiḥ yutaṃ jaṭābhirdadṛśe purīṃ viśan
||29||तं आपतन्तं भृगुवर्यमोजसा धनुर्धरं बाणपरश्वधायुधम् ।
ऐणेयचर्माम्बरमर्कधामभिः युतं जटाभिर्ददृशे पुरीं विशन्
acodayaddhastirathāśvapattibhiḥ gadāsibāṇarṣṭiśataghniśaktibhiḥ .
akṣauhiṇīḥ saptadaśātibhīṣaṇāḥ tā rāma eko bhagavānasūdayat
||30||अचोदयद्धस्तिरथाश्वपत्तिभिः गदासिबाणर्ष्टिशतघ्निशक्तिभिः ।
अक्षौहिणीः सप्तदशातिभीषणाः ता राम एको भगवानसूदयत्
yato yato'sau praharatparaśvadho mano'nilaujāḥ paracakrasūdanaḥ .
tatastataśchinnabhujorukandharā nipetururvyāṃ hatasūtavāhanāḥ
||31||यतो यतोऽसौ प्रहरत्परश्वधो मनोऽनिलौजाः परचक्रसूदनः ।
ततस्ततश्छिन्नभुजोरुकन्धरा निपेतुरुर्व्यां हतसूतवाहनाः
dṛṣṭvā svasainyaṃ rudhiraughakardame raṇājire rāmakuṭhārasāyakaiḥ .
vivṛkṇacarmadhvajacāpavigrahaṃ nipātitaṃ haihaya āpatad ruṣā
||32||दृष्ट्वा स्वसैन्यं रुधिरौघकर्दमे रणाजिरे रामकुठारसायकैः ।
विवृक्णचर्मध्वजचापविग्रहं निपातितं हैहय आपतद् रुषा
athārjunaḥ pañcaśateṣu bāhubhiḥ dhanuḥṣu bāṇān yugapat sa sandadhe .
rāmāya rāmo'strabhṛtāṃ samagraṇīḥ tānyekadhanveṣubhirācchinat samam
||33||अथार्जुनः पञ्चशतेषु बाहुभिः धनुःषु बाणान् युगपत् स सन्दधे ।
रामाय रामोऽस्त्रभृतां समग्रणीः तान्येकधन्वेषुभिराच्छिनत् समम्
punaḥ svahastairacalānmṛdheṅghripān utkṣipya vegād abhidhāvato yudhi .
bhujān kuṭhāreṇa kaṭhoraneminā ciccheda rāmaḥ prasabhaṃ tvaheriva
||34||पुनः स्वहस्तैरचलान्मृधेङ्घ्रिपान् उत्क्षिप्य वेगाद् अभिधावतो युधि ।
भुजान् कुठारेण कठोरनेमिना चिच्छेद रामः प्रसभं त्वहेरिव
kṛttabāhoḥ śirastasya gireḥ śrṛṅamivāharat .
hate pitari tatputrā ayutaṃ dudruvurbhayāt
||35||कृत्तबाहोः शिरस्तस्य गिरेः श्रृङमिवाहरत् ।
हते पितरि तत्पुत्रा अयुतं दुद्रुवुर्भयात्
agnihotrīṃ upāvartya savatsāṃ paravīrahā .
samupetyāśramaṃ pitre parikliṣṭāṃ samarpayat
||36||अग्निहोत्रीं उपावर्त्य सवत्सां परवीरहा ।
समुपेत्याश्रमं पित्रे परिक्लिष्टां समर्पयत्
svakarma tatkṛtaṃ rāmaḥ pitre bhrātṛbhya eva ca .
varṇayāmāsa tat śrutvā jamadagnirabhāṣata
||37||स्वकर्म तत्कृतं रामः पित्रे भ्रातृभ्य एव च ।
वर्णयामास तत् श्रुत्वा जमदग्निरभाषत
rāma rāma mahābāho bhavān pāpamakāraṣīt .
avadhīt naradevaṃ yat sarvadevamayaṃ vṛthā
||38||राम राम महाबाहो भवान् पापमकारषीत् ।
अवधीत् नरदेवं यत् सर्वदेवमयं वृथा
vayaṃ hi brāhmaṇāstāta kṣamayārhaṇatāṃ gatāḥ .
yayā lokagururdevaḥ pārameṣṭhyamagāt padam
||39||वयं हि ब्राह्मणास्तात क्षमयार्हणतां गताः ।
यया लोकगुरुर्देवः पारमेष्ठ्यमगात् पदम्
kṣamayā rocate lakṣmīḥ brāhmī saurī yathā prabhā .
kṣamiṇāmāśu bhagavān tuṣyate harirīśvaraḥ
||40||क्षमया रोचते लक्ष्मीः ब्राह्मी सौरी यथा प्रभा ।
क्षमिणामाशु भगवान् तुष्यते हरिरीश्वरः
rājño mūrdhābhiṣiktasya vadho brahmavadhād guruḥ .
tīrthasaṃsevayā cāṃho jahyaṅgācyutacetanaḥ
||41||राज्ञो मूर्धाभिषिक्तस्य वधो ब्रह्मवधाद् गुरुः ।
तीर्थसंसेवया चांहो जह्यङ्गाच्युतचेतनः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe pañcadaśo'dhyāyaḥ .. 15 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu