jamadagnivadhaḥ, paraśurāmadvārā kṣatriyāṇāṃ saṃhāraḥ, viśvāmitra vaṃśavarṇanaṃ ca
śrīśuka uvāca
pitropaśikṣito rāmaḥ tatheti kurunandana .
saṃvatsaraṃ tīrthayātrāṃ caritvā''śramamāvrajat
||1||पित्रोपशिक्षितो रामः तथेति कुरुनन्दन ।
संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वाऽऽश्रममाव्रजत्
kadācit reṇukā yātā gaṃgāyāṃ padmamālinam .
gandharvarājaṃ krīḍantaṃ apsarobhirapaśyata
||2||कदाचित् रेणुका याता गंगायां पद्ममालिनम् ।
गन्धर्वराजं क्रीडन्तं अप्सरोभिरपश्यत
vilokayantī krīḍantaṃ udakārthaṃ nadīṃ gatā .
homavelāṃ na sasmāra kiñcit citrarathaspṛhā
||3||विलोकयन्ती क्रीडन्तं उदकार्थं नदीं गता ।
होमवेलां न सस्मार किञ्चित् चित्ररथस्पृहा
kālātyayaṃ taṃ vilokya muneḥ śāpaviśaṃkitā .
āgatya kalaśaṃ tasthau purodhāya kṛtāñjaliḥ
||4||कालात्ययं तं विलोक्य मुनेः शापविशंकिता ।
आगत्य कलशं तस्थौ पुरोधाय कृताञ्जलिः
vyabhicāraṃ munirjñātvā patnyāḥ prakupito'bravīt .
ghnataināṃ putrakāḥ pāpāṃ ityuktāste na cakrire
||5||व्यभिचारं मुनिर्ज्ञात्वा पत्न्याः प्रकुपितोऽब्रवीत् ।
घ्नतैनां पुत्रकाः पापां इत्युक्तास्ते न चक्रिरे
rāmaḥ sañcoditaḥ pitrā bhrātṝn mātrā sahāvadhīt .
prabhāvajño muneḥ samyak samādhestapasaśca saḥ
||6||रामः सञ्चोदितः पित्रा भ्रातॄन् मात्रा सहावधीत् ।
प्रभावज्ञो मुनेः सम्यक् समाधेस्तपसश्च सः
vareṇa cchandayāmāsa prītaḥ satyavatīsutaḥ .
vavre hatānāṃ rāmo'pi jīvitaṃ cāsmṛtiṃ vadhe
||7||वरेण च्छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः ।
वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे
uttasthuste kuśalino nidrāpāya ivāñjasā .
piturvidvān tapovīryaṃ rāmaścakre suhṛdvadham
||8||उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा ।
पितुर्विद्वान् तपोवीर्यं रामश्चक्रे सुहृद्वधम्
ye'rjunasya sutā rājan smarantaḥ svapiturvadham .
rāmavīryaparābhūtā lebhire śarma na kvacit
||9||येऽर्जुनस्य सुता राजन् स्मरन्तः स्वपितुर्वधम् ।
रामवीर्यपराभूता लेभिरे शर्म न क्वचित्
ekadāśramato rāme sabhrātari vanaṃ gate .
vairaṃ sisādhayiṣavo labdhacchidrā upāgaman
||10||एकदाश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते ।
वैरं सिसाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन्
dṛṣṭvāgnyagāra āsīnaṃ āveśitadhiyaṃ munim .
bhagavati uttamaśloke jaghnuste pāpaniścayāḥ
||11||दृष्ट्वाग्न्यगार आसीनं आवेशितधियं मुनिम् ।
भगवति उत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चयाः
yācyamānāḥ kṛpaṇayā rāmamātrātidāruṇāḥ .
prasahya śira utkṛtya ninyuste kṣatrabandhavaḥ
||12||याच्यमानाः कृपणया राममात्रातिदारुणाः ।
प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धवः
reṇukā duḥkhaśokārtā nighnantyātmānamātmanā .
rāma rāmeti tāteti vicukrośoccakaiḥ satī
||13||रेणुका दुःखशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना ।
राम रामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकैः सती
tadupaśrutya dūrasthā hā rāmetyārtavatsvanam .
tvarayā''śramamāsādya dadṛśuḥ pitaraṃ hatam
||14||तदुपश्रुत्य दूरस्था हा रामेत्यार्तवत्स्वनम् ।
त्वरयाऽऽश्रममासाद्य ददृशुः पितरं हतम्
te duḥkharoṣāmarṣārti śokavegavimohitāḥ .
hā tāta sādho dharmiṣṭha tyaktvāsmān svargato bhavān
||15||ते दुःखरोषामर्षार्ति शोकवेगविमोहिताः ।
हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान् स्वर्गतो भवान्
vilapyaivaṃ piturdehaṃ nidhāya bhrātṛṣu svayam .
pragṛhya paraśuṃ rāmaḥ kṣatrāntāya mano dadhe
||16||विलप्यैवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम् ।
प्रगृह्य परशुं रामः क्षत्रान्ताय मनो दधे
gatvā māhiṣmatīṃ rāmo brahmaghnavihataśriyam .
teṣāṃ sa śīrṣabhī rājan madhye cakre mahāgirim
||17||गत्वा माहिष्मतीं रामो ब्रह्मघ्नविहतश्रियम् ।
तेषां स शीर्षभी राजन् मध्ये चक्रे महागिरिम्
tad raktena nadīṃ ghorāṃ abrahmaṇyabhayāvahām .
hetuṃ kṛtvā pitṛvadhaṃ kṣatre'maṃgalakāriṇi
||18||तद् रक्तेन नदीं घोरां अब्रह्मण्यभयावहाम् ।
हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रेऽमंगलकारिणि
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ .
samantapañcake cakre śoṇitodān hradān nṛpa
||19||त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।
समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नृप
pituḥ kāyena sandhāya śira ādāya barhiṣi .
sarvadevamayaṃ devaṃ ātmānaṃ ayajanmakhaiḥ
||20||पितुः कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि ।
सर्वदेवमयं देवं आत्मानं अयजन्मखैः
dadau prācīṃ diśaṃ hotre brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam .
adhvaryave pratīcīṃ vai udgātre uttarāṃ diśam
||21||ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम्
anyebhyo'vāntaradiśaḥ kaśyapāya ca madhyataḥ .
āryāvartaṃ upadraṣṭre sadasyebhyastataḥ param
||22||अन्येभ्योऽवान्तरदिशः कश्यपाय च मध्यतः ।
आर्यावर्तं उपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्ततः परम्
tataścāvabhṛthasnāna vidhūtāśeṣakilbiṣaḥ .
sarasvatyāṃ mahānadyāṃ reje vyabhra ivāṃśumān
||23||ततश्चावभृथस्नान विधूताशेषकिल्बिषः ।
सरस्वत्यां महानद्यां रेजे व्यभ्र इवांशुमान्
svadehaṃ jamadagnistu labdhvā saṃjñānalakṣaṇam .
ṛṣīṇāṃ maṇḍale so'bhūt saptamo rāmapūjitaḥ
||24||स्वदेहं जमदग्निस्तु लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम् ।
ऋषीणां मण्डले सोऽभूत् सप्तमो रामपूजितः
jāmadagnyo'pi bhagavān rāmaḥ kamalalocanaḥ .
āgāminyantare rājan vartayiṣyati vai bṛhat
||25||जामदग्न्योऽपि भगवान् रामः कमललोचनः ।
आगामिन्यन्तरे राजन् वर्तयिष्यति वै बृहत्
āste'dyāpi mahendrādrau nyastadaṇḍaḥ praśāntadhīḥ .
upagīyamānacaritaḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ
||26||आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्डः प्रशान्तधीः ।
उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धर्वचारणैः
evaṃ bhṛguṣu viśvātmā bhagavān harirīśvaraḥ .
avatīrya paraṃ bhāraṃ bhuvo'han bahuśo nṛpān
||27||एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः ।
अवतीर्य परं भारं भुवोऽहन् बहुशो नृपान्
gādherabhūt mahātejāḥ samiddha iva pāvakaḥ .
tapasā kṣātramutsṛjya yo lebhe brahmavarcasam
||28||गाधेरभूत् महातेजाः समिद्ध इव पावकः ।
तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम्
viśvāmitrasya caivāsan putrā ekaśataṃ nṛpa .
madhyamastu madhucchandā madhucchandasa eva te
||29||विश्वामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप ।
मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते
putraṃ kṛtvā śunaḥśepaṃ devarātaṃ ca bhārgavam .
ājīgartaṃ sutānāha jyeṣṭha eṣa prakalpyatām
||30||पुत्रं कृत्वा शुनःशेपं देवरातं च भार्गवम् ।
आजीगर्तं सुतानाह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम्
yo vai hariścandramakhe vikrītaḥ puruṣaḥ paśuḥ .
stutvā devān prajeśādīn mumuce pāśabandhanāt
||31||यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीतः पुरुषः पशुः ।
स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात्
yo rāto devayajane devairgādhiṣu tāpasaḥ .
devarāta iti khyātaḥ śunaḥśepastu bhārgavaḥ
||32||यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापसः ।
देवरात इति ख्यातः शुनःशेपस्तु भार्गवः
ye madhucchandaso jyeṣṭhāḥ kuśalaṃ menire na tat .
aśapat tān muniḥ kruddho mlecchā bhavata durjanāḥ
||33||ये मधुच्छन्दसो ज्येष्ठाः कुशलं मेनिरे न तत् ।
अशपत् तान् मुनिः क्रुद्धो म्लेच्छा भवत दुर्जनाः
sa hovāca madhucchandāḥ sārdhaṃ pañcāśatā tataḥ .
yanno bhavān saṃjānīte tasmin tiṣṭhāmahe vayam
||34||स होवाच मधुच्छन्दाः सार्धं पञ्चाशता ततः ।
यन्नो भवान् संजानीते तस्मिन् तिष्ठामहे वयम्
jyeṣṭhaṃ mantradṛśaṃ cakruḥ tvāṃ anvañco vayaṃ sma hi .
viśvāmitraḥ sutānāha vīravanto bhaviṣyatha .
ye mānaṃ me'nugṛhṇanto vīravantamakarta mām
||35||ज्येष्ठं मन्त्रदृशं चक्रुः त्वां अन्वञ्चो वयं स्म हि ।
विश्वामित्रः सुतानाह वीरवन्तो भविष्यथ ।
ये मानं मेऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकर्त माम्
eṣa vaḥ kuśikā vīro devarātastamanvita .
anye cāṣṭakahārīta jayakratumadādayaḥ
||36||एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित ।
अन्ये चाष्टकहारीत जयक्रतुमदादयः
evaṃ kauśikagotraṃ tu viśvāmitraiḥ pṛthagvidham .
pravarāntaramāpannaṃ taddhi caivaṃ prakalpitam
||37||एवं कौशिकगोत्रं तु विश्वामित्रैः पृथग्विधम् ।
प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चैवं प्रकल्पितम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ .. 16 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu