śrīmad bhāgavatasya vaktṛśrotṝṇāṃ lakṣaṇāni, bhāgavataśravaṇasya phalaṃ vidhiśca
ṛṣayaḥ ūcuḥ
sādhu sūta ciraṃ jīva ciramevaṃ praśādhi naḥ .
śrībhāgavamāhātmyaṃ apūrvaṃ tvan mukhācchrutam
||1||साधु सूत चिरं जीव चिरमेवं प्रशाधि नः ।
श्रीभागवमाहात्म्यं अपूर्वं त्वन् मुखाच्छ्रुतम्
tatsvarūpaṃ pramāṇaṃ ca vidhiṃ ca śravaṇe vada .
tadvakturlakṣaṇaṃ sūta śrotuścāpi vadādhunā
||2||तत्स्वरूपं प्रमाणं च विधिं च श्रवणे वद ।
तद्वक्तुर्लक्षणं सूत श्रोतुश्चापि वदाधुना
sūta uvāca
śrīmad bhāgavatasyātha śrīmadbhagavataḥ sadā .
svarūpamekamevāsti saccidānandalakṣaṇam
||3||श्रीमद् भागवतस्याथ श्रीमद्भगवतः सदा ।
स्वरूपमेकमेवास्ति सच्चिदानन्दलक्षणम्
śrīkṛṣṇāsaktabhaktānāṃ tanmādhuryaprakāśakam .
samujjṛmbhati yadvākyaṃ viddhi bhāgavataṃ hi tat
||4||श्रीकृष्णासक्तभक्तानां तन्माधुर्यप्रकाशकम् ।
समुज्जृम्भति यद्वाक्यं विद्धि भागवतं हि तत्
jñānavijñāna bhaktyaṅga catuṣṭayaparaṃ vacaḥ .
māyāmardanadakṣaṃ ca viddhi bhāgavataṃ ca tat
||5||ज्ञानविज्ञान भक्त्यङ्ग चतुष्टयपरं वचः ।
मायामर्दनदक्षं च विद्धि भागवतं च तत्
pramāṇaṃ tasya ko veda hyanantasyākṣarātmanaḥ .
brahmaṇe hariṇā taddik catuḥślokyā pradarśitā
||6||प्रमाणं तस्य को वेद ह्यनन्तस्याक्षरात्मनः ।
ब्रह्मणे हरिणा तद्दिक् चतुःश्लोक्या प्रदर्शिता
tadānantyāvagāhena svepsitāvahanakṣamāḥ .
te eva santi bho viprā brahmaviṣṇuśivādayaḥ
||7||तदानन्त्यावगाहेन स्वेप्सितावहनक्षमाः ।
ते एव सन्ति भो विप्रा ब्रह्मविष्णुशिवादयः
mitabuddhyādivṛttīnāṃ manuṣyāṇāṃ hitāya ca .
parīkṣicchukasaṃvādo yo'sau vyāsena kīrtitaḥ
||8||मितबुद्ध्यादिवृत्तीनां मनुष्याणां हिताय च ।
परीक्षिच्छुकसंवादो योऽसौ व्यासेन कीर्तितः
grantho'ṣṭādaśasāhasro yo'sau bhāgavatābhidhaḥ .
kaligrāhagṛhītānāṃ sa eva paramāśrayaḥ
||9||ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रो योऽसौ भागवताभिधः ।
कलिग्राहगृहीतानां स एव परमाश्रयः
śrotāro'tha nirūpyante śrīmad viṣṇukathāśrayāḥ .
pravarā avarāśceti śrotāro dvividhā patāḥ
||10||श्रोतारोऽथ निरूप्यन्ते श्रीमद् विष्णुकथाश्रयाः ।
प्रवरा अवराश्चेति श्रोतारो द्विविधा पताः
pravarāścātako haṃsaḥ śuko mīnādayastathā .
avarā vṛkabhūruṇḍavṛṣoṣṭrādyāḥ prakīrtitāḥ
||11||प्रवराश्चातको हंसः शुको मीनादयस्तथा ।
अवरा वृकभूरुण्डवृषोष्ट्राद्याः प्रकीर्तिताः
akhilopekṣayā yastu kṛṣṇaśāstraśrutau vratī .
saḥ cātako yathāmbhodamukte pāthasi cātakaḥ
||12||अखिलोपेक्षया यस्तु कृष्णशास्त्रश्रुतौ व्रती ।
सः चातको यथाम्भोदमुक्ते पाथसि चातकः
haṃsaḥ syāt sāramādatte yaḥ śrotā vividhācchrutāt .
dugdhenaikyaṃ gatāttoyād yathā haṃso'malaṃ payaḥ
||13||हंसः स्यात् सारमादत्ते यः श्रोता विविधाच्छ्रुतात् ।
दुग्धेनैक्यं गतात्तोयाद् यथा हंसोऽमलं पयः
śukaḥ suṣṭhu mitaṃ vakti vyāsam śrotṝṃśca harṣayan .
supāṭhitaḥ śuko yadvat śikṣakaṃ pārśvagānapi
||14||शुकः सुष्ठु मितं वक्ति व्यासम् श्रोतॄंश्च हर्षयन् ।
सुपाठितः शुको यद्वत् शिक्षकं पार्श्वगानपि
śabdaṃ nānimiṣo jātu karotyāsvādayan rasam .
śrotā snigdho bhavenmīno mīnaḥ kṣīranidhau yathā
||15||शब्दं नानिमिषो जातु करोत्यास्वादयन् रसम् ।
श्रोता स्निग्धो भवेन्मीनो मीनः क्षीरनिधौ यथा
yastudan rasikān śrotṝn vrautyajño vṛko hi saḥ .
veṇusvanarasāsaktān vṛko'raṇye mṛgān hathā
||16||यस्तुदन् रसिकान् श्रोतॄन् व्रौत्यज्ञो वृको हि सः ।
वेणुस्वनरसासक्तान् वृकोऽरण्ये मृगान् हथा
bhūruṇḍaḥ śikṣayedanyāt śrutvā na svayamācaret .
yathā himavataḥ śrṛṃge bhūruṇḍākho vihaṃgamaḥ
||17||भूरुण्डः शिक्षयेदन्यात् श्रुत्वा न स्वयमाचरेत् ।
यथा हिमवतः श्रृंगे भूरुण्डाखो विहंगमः
sarvaṃ śrutamupādatte sārāsārāndhadhīrvṛṣaḥ .
svādudrākṣāṃ khaliṃ cāpi nirviśeṣaṃ yathā vṛṣaḥ
||18||सर्वं श्रुतमुपादत्ते सारासारान्धधीर्वृषः ।
स्वादुद्राक्षां खलिं चापि निर्विशेषं यथा वृषः
sa uṣṭro madhuraṃ muñcan viparīte rameta yaḥ .
yathā nimbaṃ caratyuṣṭro hitvāmramapi tadyutam
||19||स उष्ट्रो मधुरं मुञ्चन् विपरीते रमेत यः ।
यथा निम्बं चरत्युष्ट्रो हित्वाम्रमपि तद्युतम्
anye'pi bahavo bhedā dvayorbhṛṅgakharādayaḥ .
vijñeyāstattadācāraiḥ tattatprakṛtisambhavaiḥ
||20||अन्येऽपि बहवो भेदा द्वयोर्भृङ्गखरादयः ।
विज्ञेयास्तत्तदाचारैः तत्तत्प्रकृतिसम्भवैः
yaḥ sthitvābhimukhaṃ praṇamya vidhivat tyaktānyavādo hareḥ .
līlāḥ śrotumabhīpsate'tinipuṇo namro'tha kḷpāñjaliḥ .
śiṣyo viśvasito'nucintanaparaḥ praśne'nuraktaḥ śuciḥ .
nityaṃ kṛṣṇajanapriyo nigaditaḥ śrotā sa vai vaktṛbhiḥ
||21||यः स्थित्वाभिमुखं प्रणम्य विधिवत् त्यक्तान्यवादो हरेः ।
लीलाः श्रोतुमभीप्सतेऽतिनिपुणो नम्रोऽथ कॢपाञ्जलिः ।
शिष्यो विश्वसितोऽनुचिन्तनपरः प्रश्नेऽनुरक्तः शुचिः ।
नित्यं कृष्णजनप्रियो निगदितः श्रोता स वै वक्तृभिः
bhāvaganmatiranapekṣaḥ suhṛdo dīneṣu smānukampo yaḥ .
bahudhā bodhanacaturo vaktā sammānito munibhiḥ
||22||भावगन्मतिरनपेक्षः सुहृदो दीनेषु स्मानुकम्पो यः ।
बहुधा बोधनचतुरो वक्ता सम्मानितो मुनिभिः
atha bhāratabhṛsthāne śrībhāgavatasevane .
vidhiṃ śrṛṇuta bho viprā yena syāt sukhasantatiḥ
||23||अथ भारतभृस्थाने श्रीभागवतसेवने ।
विधिं श्रृणुत भो विप्रा येन स्यात् सुखसन्ततिः
rājasaṃ sattvikaṃ cāpi tāmasaṃ nirguṇaṃ tathā .
caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ śrībhāgavatasevanam
||24||राजसं सत्त्विकं चापि तामसं निर्गुणं तथा ।
चतुर्विधं तु विज्ञेयं श्रीभागवतसेवनम्
saptāhaṃ yajñavad yattu saśramaṃ satvaraṃ mudā .
sevitaṃ rājasaṃ tattu bahupūjādiśobhanam
||25||सप्ताहं यज्ञवद् यत्तु सश्रमं सत्वरं मुदा ।
सेवितं राजसं तत्तु बहुपूजादिशोभनम्
māsena ṛtunā vāpi śravaṇaṃ svādasaṃyutam .
sāttvikaṃ yadanāyāsaṃ samastānandavardhanam
||26||मासेन ऋतुना वापि श्रवणं स्वादसंयुतम् ।
सात्त्विकं यदनायासं समस्तानन्दवर्धनम्
tāmasaṃ yattu varṣeṇa sālasaṃ śraddhayā yutam .
vismṛtismṛtisaṃyuktaṃ sevanaṃ tacca saukhyadam
||27||तामसं यत्तु वर्षेण सालसं श्रद्धया युतम् ।
विस्मृतिस्मृतिसंयुक्तं सेवनं तच्च सौख्यदम्
varṣamāsadinānāṃ tu vimucya niyamāgraham .
sarvadā premabhaktyaiva sevanaṃ nirguṇaṃ matam
||28||वर्षमासदिनानां तु विमुच्य नियमाग्रहम् ।
सर्वदा प्रेमभक्त्यैव सेवनं निर्गुणं मतम्
pārīkṣite'pi saṃvāde nirguṇaṃ tat prakīrtitam .
tatra saptadinākhyānaṃ tadāyurdinasaṃkhayyā
||29||पारीक्षितेऽपि संवादे निर्गुणं तत् प्रकीर्तितम् ।
तत्र सप्तदिनाख्यानं तदायुर्दिनसंखय्या
anyatra triguṇaṃ cāpi nirguṇaṃ ca yathecchayā yathā kathañcit kartavyaṃ sevanaṃ bhagavacchruteḥ
||30||अन्यत्र त्रिगुणं चापि निर्गुणं च यथेच्छया यथा कथञ्चित् कर्तव्यं सेवनं भगवच्छ्रुतेः
ye śrīkṛṣṇavihāraika bhajanāsvādalolupāḥ .
muktāvapi nirākāṅkṣāḥ teṣāṃ bhāgavataṃ dhanam
||31||ये श्रीकृष्णविहारैक भजनास्वादलोलुपाः ।
मुक्तावपि निराकाङ्क्षाः तेषां भागवतं धनम्
ye'pi saṃsārasantāpanirviṇṇā mokṣakāṅkṣiṇaḥ .
teṣāṃ bhavauṣadhaṃ caitat kalau sevyaṃ prayatnataḥ
||32||येऽपि संसारसन्तापनिर्विण्णा मोक्षकाङ्क्षिणः ।
तेषां भवौषधं चैतत् कलौ सेव्यं प्रयत्नतः
ye cāpi viṣayārāmāḥ sāṃsārikasukhaspṛhāḥ .
teṣāṃ tu karma mārgeṇa yā siddhiḥ sādhunā kalau
||33||ये चापि विषयारामाः सांसारिकसुखस्पृहाः ।
तेषां तु कर्म मार्गेण या सिद्धिः साधुना कलौ
sāmarthyadhanavijñānābhāvādatyantadurlabhā .
tasmāttairapi saṃsevyā śrīmadbhāgavatī kathā
||34||सामर्थ्यधनविज्ञानाभावादत्यन्तदुर्लभा ।
तस्मात्तैरपि संसेव्या श्रीमद्भागवती कथा
dhanaṃ putrāṃstathā dārān vāhanādi yaśo gṛhān .
asāpatnyaṃ ca rājyaṃ ca dadyāt bhāgavatī kathā
||35||धनं पुत्रांस्तथा दारान् वाहनादि यशो गृहान् ।
असापत्न्यं च राज्यं च दद्यात् भागवती कथा
iha loke varān bhuktvā bhogān vai manasepsitān .
śrībhāgavatasaṃgena yātyante śrīhareḥ padam
||36||इह लोके वरान् भुक्त्वा भोगान् वै मनसेप्सितान् ।
श्रीभागवतसंगेन यात्यन्ते श्रीहरेः पदम्
yatra bhāgavatī vārtā ye ca tacchravaṇe ratāḥ .
teṣāṃ saṃsevanaṃ kuryād dehena ca dhanena ca
||37||यत्र भागवती वार्ता ये च तच्छ्रवणे रताः ।
तेषां संसेवनं कुर्याद् देहेन च धनेन च
tadanugrahato'syāpi śrībhāgavatasevanam .
śrīkṛṣṇavyatiriktaṃ yattat sarvaṃ dhanasaṃjñitam
||38||तदनुग्रहतोऽस्यापि श्रीभागवतसेवनम् ।
श्रीकृष्णव्यतिरिक्तं यत्तत् सर्वं धनसंज्ञितम्
kṛṣṇārthīti dhanārthīti śrotā vaktā dvidhā mataḥ .
yathā vaktā tathā śrotā tatra saukhyaṃ vivardhate
||39||कृष्णार्थीति धनार्थीति श्रोता वक्ता द्विधा मतः ।
यथा वक्ता तथा श्रोता तत्र सौख्यं विवर्धते
ubhayorvaiparītye tu rasābhāse phalacyutiḥ .
kintu kṛṣṇārthināṃ siddhiḥ vilambenāpi jāyate
||40||उभयोर्वैपरीत्ये तु रसाभासे फलच्युतिः ।
किन्तु कृष्णार्थिनां सिद्धिः विलम्बेनापि जायते
dhanārthinastu saṃsiddhiḥ vidhisaṃpūrṇatāvaśāt .
kṛṣṇārthino'guṇasyāpi premaiva vidhiruttamaḥ
||41||धनार्थिनस्तु संसिद्धिः विधिसंपूर्णतावशात् ।
कृष्णार्थिनोऽगुणस्यापि प्रेमैव विधिरुत्तमः
āsamāpti sakāmena karttavyo hi vidhiḥ svayam .
snāto nityakriyāṃ kṛtvā prāśya pādodakaṃ hareḥ
||42||आसमाप्ति सकामेन कर्त्तव्यो हि विधिः स्वयम् ।
स्नातो नित्यक्रियां कृत्वा प्राश्य पादोदकं हरेः
pustakaṃ ca guruṃ caiva pūjayitvopacārataḥ .
brūyād vā śrṛṇuyād vāpi śrīmadbhāgavataṃ mudā
||43||पुस्तकं च गुरुं चैव पूजयित्वोपचारतः ।
ब्रूयाद् वा श्रृणुयाद् वापि श्रीमद्भागवतं मुदा
payasā vā haviṣeṇa maunaṃ bhojamācaret .
brahmacaryamadhaḥsuptiṃ krodhalobhādivarjanam
||44||पयसा वा हविषेण मौनं भोजमाचरेत् ।
ब्रह्मचर्यमधःसुप्तिं क्रोधलोभादिवर्जनम्
kathānte kīrtanaṃ nityaṃ samāptau jāgaraṃ caret .
brahmaṇān bhojayitvā tu dakṣiṇābhiḥ pratoṣayet
||45||कथान्ते कीर्तनं नित्यं समाप्तौ जागरं चरेत् ।
ब्रह्मणान् भोजयित्वा तु दक्षिणाभिः प्रतोषयेत्
gurave vastrabhūṣādi dattvā gāṃ ca samarpayet .
evaṃ kṛte vidhāne tu labhate vāñchitaṃ phalam
||46||गुरवे वस्त्रभूषादि दत्त्वा गां च समर्पयेत् ।
एवं कृते विधाने तु लभते वाञ्छितं फलम्
dārāgārasutān rājyaṃ dhanādi ca yadīpsitam .
paraṃtu śobhate nātra sakāmatvaṃ viḍambanam
||47||दारागारसुतान् राज्यं धनादि च यदीप्सितम् ।
परंतु शोभते नात्र सकामत्वं विडम्बनम्
kṛṣṇaprāptikaraṃ śaśvat premānandaphalapradam .
śrīmadbhāgavataṃ śāstraṃ kalau kīreṇa bhāṣitam
||48||कृष्णप्राप्तिकरं शश्वत् प्रेमानन्दफलप्रदम् ।
श्रीमद्भागवतं शास्त्रं कलौ कीरेण भाषितम्
iti śrīskānde mahāpurāṇ ekaśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīmad bhāgavatamāhātmye bhāgavata śrotṛvaktṛ lakṣaṇavidhinirūpaṇaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ .. 4 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu