vrajabhūmimāhātmyavarṇanam
śrīsaccidānandaghana svarūpiṇe kṛṣṇāya cānantasukhābhivarṣiṇe .
viśvodbhavasthānanirodhahetave numo nu vayaṃ bhaktirasāptaye'niśam
||1||श्रीसच्चिदानन्दघन स्वरूपिणे कृष्णाय चानन्तसुखाभिवर्षिणे ।
विश्वोद्भवस्थाननिरोधहेतवे नुमो नु वयं भक्तिरसाप्तयेऽनिशम्
naimiṣe sūtamāsīnaṃ abhivādya mahāmatim .
kathāmṛtarasāsvāda kuśalā ṛṣayo'bruvan
||2||नैमिषे सूतमासीनं अभिवाद्य महामतिम् ।
कथामृतरसास्वाद कुशला ऋषयोऽब्रुवन्
ṛṣayaḥ ūcuḥ
vajraṃ śrīmāthure deśe svapautraṃ hastināpure .
abhiṣicya gate rājñi tau kathaṃ kiṃca cakratuḥ
||3||वज्रं श्रीमाथुरे देशे स्वपौत्रं हस्तिनापुरे ।
अभिषिच्य गते राज्ञि तौ कथं किंच चक्रतुः
sūta uvāca
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam .
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
||4||नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
mahāpathaṃ gate rājñi parīkṣit pṛthivīpatiḥ .
jagāma mathurāṃ viprā vajranābhadidṛkṣayā
||5||महापथं गते राज्ञि परीक्षित् पृथिवीपतिः ।
जगाम मथुरां विप्रा वज्रनाभदिदृक्षया
pitṛvyamāgataṃ jñātvā vajraḥ premapariplutaḥ .
abhigamyābhivādyātha nināya nijamandiram
||6||पितृव्यमागतं ज्ञात्वा वज्रः प्रेमपरिप्लुतः ।
अभिगम्याभिवाद्याथ निनाय निजमन्दिरम्
pariṣvajya sa taṃ vīraḥ kṛṣṇaikagatamānasaḥ .
rohiṇyādyā hareḥ patnīḥ vavandāyatanāgataḥ
||7||परिष्वज्य स तं वीरः कृष्णैकगतमानसः ।
रोहिण्याद्या हरेः पत्नीः ववन्दायतनागतः
tābhiḥ saṃmānito'tyarthaṃ parīkṣit pṛthivīpatiḥ .
viśrāntaḥ sukhamāsīno vajranābhamuvāca ha
||8||ताभिः संमानितोऽत्यर्थं परीक्षित् पृथिवीपतिः ।
विश्रान्तः सुखमासीनो वज्रनाभमुवाच ह
parīkṣiduvāca
tāta tvatpitṛbhiḥ nūnaṃ asmat pitṛpitāmahāḥ .
uddhṛtā bhūriduḥkhaughādahaṃ ca parirakṣitaḥ
||9||तात त्वत्पितृभिः नूनं अस्मत् पितृपितामहाः ।
उद्धृता भूरिदुःखौघादहं च परिरक्षितः
na pārayāmyahaṃ tāta sādhu kṛtvopakārataḥ .
tvāmataḥ prārthayāmyaṅga sukhaṃ rājye'nuyujyatām
||10||न पारयाम्यहं तात साधु कृत्वोपकारतः ।
त्वामतः प्रार्थयाम्यङ्ग सुखं राज्येऽनुयुज्यताम्
kośasainyādijā cintā tathāridamanādijā .
manāgapi na kāryā e susevyāḥ kintu mātaraḥ
||11||कोशसैन्यादिजा चिन्ता तथारिदमनादिजा ।
मनागपि न कार्या ए सुसेव्याः किन्तु मातरः
nivedya mayi kartavyaṃ sarvādhiparivarjanam .
śrutvaitat paramaprīto vajrastaṃ pratyuvāca ha
||12||निवेद्य मयि कर्तव्यं सर्वाधिपरिवर्जनम् ।
श्रुत्वैतत् परमप्रीतो वज्रस्तं प्रत्युवाच ह
vajranābha uvāca
rāja ucitametatte yadasmāsu prabhāṣase .
tvatpitropakṛtaścāhaṃ dhanurvidyāpradānataḥ
||13||राज उचितमेतत्ते यदस्मासु प्रभाषसे ।
त्वत्पित्रोपकृतश्चाहं धनुर्विद्याप्रदानतः
tasmāt nālpāpi me cintā kṣātraṃ dṛḍhamupeyuṣaḥ .
kintvekā paramā cintā tatra kiñcid vicāryatām
||14||तस्मात् नाल्पापि मे चिन्ता क्षात्रं दृढमुपेयुषः ।
किन्त्वेका परमा चिन्ता तत्र किञ्चिद् विचार्यताम्
māthure tvabhiṣikto'pi sthito'haṃ nirjane vane .
kva gatā vai prajātratyā atra rājyaṃ prarocate
||15||माथुरे त्वभिषिक्तोऽपि स्थितोऽहं निर्जने वने ।
क्व गता वै प्रजात्रत्या अत्र राज्यं प्ररोचते
ityukto viṣṇurātastu nadādīnāṃ purohitam .
śāṇḍilyamājuhāvāśu vajrasandehamuttaye
||16||इत्युक्तो विष्णुरातस्तु नदादीनां पुरोहितम् ।
शाण्डिल्यमाजुहावाशु वज्रसन्देहमुत्तये
athoṭajaṃ vihāyāśu śāṇḍilyaḥ samupāgataḥ .
pūjito vajranābhena niṣasādāsanottame
||17||अथोटजं विहायाशु शाण्डिल्यः समुपागतः ।
पूजितो वज्रनाभेन निषसादासनोत्तमे
upodghātaṃ viṣṇurātaḥ cakārāśu tatastvasau .
uvāca paramaprītastāvubhau parisāntvayan
||18||उपोद्घातं विष्णुरातः चकाराशु ततस्त्वसौ ।
उवाच परमप्रीतस्तावुभौ परिसान्त्वयन्
śāṇḍilya uvāca
śrṛṇutaṃ dattacittau me rahasyaṃ vrajabhūmijam .
vrajanaṃ vyāptirityuktyā vyāpanād vraja ucyate
||19||श्रृणुतं दत्तचित्तौ मे रहस्यं व्रजभूमिजम् ।
व्रजनं व्याप्तिरित्युक्त्या व्यापनाद् व्रज उच्यते
guṇātītaṃ paraṃ brahma vyāpakaṃ vraja ucyate .
sadānandaṃ paraṃ jyotiḥ muktānāṃ padamavyayam
||20||गुणातीतं परं ब्रह्म व्यापकं व्रज उच्यते ।
सदानन्दं परं ज्योतिः मुक्तानां पदमव्ययम्
tasmin nandātmajaḥ kṛṣṇaḥ sadānandāṅgavigrahaḥ .
ātmārāmascāptakāmaḥ premāktairanubhūyate
||21||तस्मिन् नन्दात्मजः कृष्णः सदानन्दाङ्गविग्रहः ।
आत्मारामस्चाप्तकामः प्रेमाक्तैरनुभूयते
ātmā tu rādhikā tasya tayaiva ramaṇādasau .
ātmārāmatayā prājñaiḥ procyate būḍhavedibhiḥ
||22||आत्मा तु राधिका तस्य तयैव रमणादसौ ।
आत्मारामतया प्राज्ञैः प्रोच्यते बूढवेदिभिः
kāmāstu vāñchitāstasya gāvo gopāśca gopikāḥ .
nityāṃ sarve vihārādyā āptakāmastatastvayam
||23||कामास्तु वाञ्छितास्तस्य गावो गोपाश्च गोपिकाः ।
नित्यां सर्वे विहाराद्या आप्तकामस्ततस्त्वयम्
rahasyaṃ tvidametasya prakṛteḥ paramucyate .
prakṛtyā khelatastasya līlānyairanubhūyate
||24||रहस्यं त्विदमेतस्य प्रकृतेः परमुच्यते ।
प्रकृत्या खेलतस्तस्य लीलान्यैरनुभूयते
sargasthityapyayā jatra rajaḥsattvatamoguṇaiḥ .
līlaivaṃ dvividhā tasya vāstavī vyāvahārikī
||25||सर्गस्थित्यप्यया जत्र रजःसत्त्वतमोगुणैः ।
लीलैवं द्विविधा तस्य वास्तवी व्यावहारिकी
vāstavī tatsvasaṃvedyā jīvānāṃ vyāvahārikī .
ādyāṃ vinā dvitīyā na dvitīyā nādyagā kvacit
||26||वास्तवी तत्स्वसंवेद्या जीवानां व्यावहारिकी ।
आद्यां विना द्वितीया न द्वितीया नाद्यगा क्वचित्
yuvayoḥ gocareyaṃ tu tallīlā vyāvahārikī .
yatra bhūrādayo lokā bhuvi māthuramaṇḍalam
||27||युवयोः गोचरेयं तु तल्लीला व्यावहारिकी ।
यत्र भूरादयो लोका भुवि माथुरमण्डलम्
atraiva vrajabhūmiḥ sā yatra tatvaṃ sugopitam .
bhāsate premapūrṇānāṃ kadācidapi sarvataḥ
||28||अत्रैव व्रजभूमिः सा यत्र तत्वं सुगोपितम् ।
भासते प्रेमपूर्णानां कदाचिदपि सर्वतः
kadācit dvāparasyānte raholīlādhikāriṇaḥ .
samavetā yadātra syuḥ yathedānīṃ tadā hariḥ
||29||कदाचित् द्वापरस्यान्ते रहोलीलाधिकारिणः ।
समवेता यदात्र स्युः यथेदानीं तदा हरिः
svaiḥ sahāvataret sveṣu samāveśārthamīpsitāḥ .
tadā devādayo'pyanye 'varanti samantataḥ
||30||स्वैः सहावतरेत् स्वेषु समावेशार्थमीप्सिताः ।
तदा देवादयोऽप्यन्ये ऽवरन्ति समन्ततः
sarveṣāṃ vāñchitaṃ kṛtvā harirantarhito'bhavat .
tenātra trividhā lokāḥ sthitāḥ pūrvaṃ na saṃśayaḥ
||31||सर्वेषां वाञ्छितं कृत्वा हरिरन्तर्हितोऽभवत् ।
तेनात्र त्रिविधा लोकाः स्थिताः पूर्वं न संशयः
nityāstallipsavaścaiva devādyāśceti bhedataḥ .
devādyāsteṣu kṛṣṇena dvārikāṃ prāpitāḥ purā
||32||नित्यास्तल्लिप्सवश्चैव देवाद्याश्चेति भेदतः ।
देवाद्यास्तेषु कृष्णेन द्वारिकां प्रापिताः पुरा
punarmausalamārgeṇa svādhikāreṣu cāpitāḥ .
tallipsūṃśca sadā kṛṣṇaḥ premānandaikarūpiṇaḥ
||33||पुनर्मौसलमार्गेण स्वाधिकारेषु चापिताः ।
तल्लिप्सूंश्च सदा कृष्णः प्रेमानन्दैकरूपिणः
vidhāya svīyanityeṣu samāveśitavāṃstadā .
nityāḥ sarve'pyayogyeṣu darśanābhāvatāṃ gatāḥ
||34||विधाय स्वीयनित्येषु समावेशितवांस्तदा ।
नित्याः सर्वेऽप्ययोग्येषु दर्शनाभावतां गताः
vyāvakārikalīlāsthāḥ tatra yannādhikāriṇaḥ .
paśyantyatrāgatāstatmāt nirjanatvaṃ samantataḥ
||35||व्यावकारिकलीलास्थाः तत्र यन्नाधिकारिणः ।
पश्यन्त्यत्रागतास्तत्मात् निर्जनत्वं समन्ततः
tasmāccintā na te kāryā vajranābha madājñayā .
vāsayātra bahūn grāmān saṃsiddhiste bhaviṣyati
||36||तस्माच्चिन्ता न ते कार्या वज्रनाभ मदाज्ञया ।
वासयात्र बहून् ग्रामान् संसिद्धिस्ते भविष्यति
kṛṣṇalīlānusāreṇa kṛtvā nāmāni sarvataḥ .
tvayā vāsayatā grāmān saṃsevyā bhūriyaṃ parā
||37||कृष्णलीलानुसारेण कृत्वा नामानि सर्वतः ।
त्वया वासयता ग्रामान् संसेव्या भूरियं परा
govarddhane dīrghapure mathurāyāṃ mahāvane .
nandigrāme bṛhatsānau kāryā rājyasthitistvayā
||38||गोवर्द्धने दीर्घपुरे मथुरायां महावने ।
नन्दिग्रामे बृहत्सानौ कार्या राज्यस्थितिस्त्वया
nadyadridroṇikuṇḍādi kuñjān saṃsevatastava .
rājye prajāḥ susampannāstvaṃ ca prīto bhaviṣyasi
||39||नद्यद्रिद्रोणिकुण्डादि कुञ्जान् संसेवतस्तव ।
राज्ये प्रजाः सुसम्पन्नास्त्वं च प्रीतो भविष्यसि
saccidānandabhūreṣā tvayā sevyā prayatnataḥ .
tava kṛṣṇasthalānyatra sphurantu madanugrahāt
||40||सच्चिदानन्दभूरेषा त्वया सेव्या प्रयत्नतः ।
तव कृष्णस्थलान्यत्र स्फुरन्तु मदनुग्रहात्
vajra saṃsevanādasya uddhavastvāṃ miliṣyati .
tato rahasyametasmāt prāpsyasi tvaṃ samātṛkaḥ
||41||वज्र संसेवनादस्य उद्धवस्त्वां मिलिष्यति ।
ततो रहस्यमेतस्मात् प्राप्स्यसि त्वं समातृकः
evamuktvā tu śāṇḍilyo gataḥ kṛṣṇamanusmaran .
viṣṇūrāto'tha vajraśca parāṃ prīttimavāpatuḥ
||42||एवमुक्त्वा तु शाण्डिल्यो गतः कृष्णमनुस्मरन् ।
विष्णूरातोऽथ वज्रश्च परां प्रीत्तिमवापतुः
iti śrīskānde mahāpurāṇ ekaśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīmad bhāgavatamāhātmye śāṇḍīlyopadiṣṭa vrajabhūmimāhātmyavarṇanaṃ nāma prathomo'dhyāyaḥ .. 1 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu