bhaktermahattvaṃ dhyānayogavarṇanaṃ ca
śrīuddhava uvāca
( anuṣṭup ) vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ .
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ utāho ekamukhyatā
||1||( अनुष्टुप् ) वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।
तेषां विकल्पप्राधान्यं उताहो एकमुख्यता
bhavatā udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogo'napekṣitaḥ .
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayyāviśenmanaḥ
||2||भवता उदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः ।
निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मनः
śrībhagavānuvāca
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasaṃjñitā .
mayā''dau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṃ madātmakaḥ
||3||कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।
मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः
tena proktā svaputrāya manave pūrvajāya sā .
tato bhṛgvādayo'gṛhṇan sapta brahmamaharṣayaḥ
||4||तेन प्रोक्ता स्वपुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।
ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षयः
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tatputrā devadānavaguhyakāḥ .
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ
||5||तेभ्यः पितृभ्यः तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः ।
मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः
kindevāḥ kinnarā nāgā rakṣaḥ kimpuruṣādayaḥ .
bahvyasteṣāṃ prakṛtayo rajaḥsattvatamobhuvaḥ
||6||किन्देवाः किन्नरा नागा रक्षः किम्पुरुषादयः ।
बह्व्यस्तेषां प्रकृतयो रजःसत्त्वतमोभुवः
yābhirbhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayastathā .
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrā vācaḥ sravanti hi
||7||याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयस्तथा ।
यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि
evaṃ prakṛtivaicitryād bhidyante matayo nṛṇām .
pāramparyeṇa keṣāñcit pāṣaṇḍamatayo'pare
||8||एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् ।
पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha .
śreyo vadaṃti anekāṃtaṃ yathākarma yathāruci
||9||मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।
श्रेयो वदंति अनेकांतं यथाकर्म यथारुचि
dharmameke yaśaścānye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam .
anye vadaṃti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam
||10||धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।
अन्ये वदंति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम्
kecid yajñatapo dānaṃ vratāni niyamān yamān .
ādyaṃtavaṃta evaiṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ .
duḥkhodarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudrānaṃdāḥ śucārpitāḥ
||11||केचिद् यज्ञतपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ।
आद्यंतवंत एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।
दुःखोदर्काः तमोनिष्ठाः क्षुद्रानंदाः शुचार्पिताः
mayyarpitātmanaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ .
mayā''tmanā sukhaṃ yattat kutaḥ syād viṣayātmanām
||12||मय्यर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।
मयाऽऽत्मना सुखं यत्तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम्
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ .
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ
||13||अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।
मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः
( upeṃdravajrā ) na pārameṣṭhyaṃ na maheṃdradhiṣṇyaṃ na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam .
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā mayyarpitātmecchati mad vinānyat
||14||( उपेंद्रवज्रा ) न पारमेष्ठ्यं न महेंद्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीः अपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद् विनान्यत्
( anuṣṭup ) na tathā me priyatama ātmayonirna śaṅkaraḥ .
na ca saṅkarṣaṇo na śrīḥ naivātmā ca yathā bhavān
||15||( अनुष्टुप् ) न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।
न च सङ्कर्षणो न श्रीः नैवात्मा च यथा भवान्
nirapekṣaṃ muniṃ śāntaṃ nirvairaṃ samadarśanam .
anuvrajāmyahaṃ nityaṃ pūyeyetyaṅghrireṇubhiḥ
||16||निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।
अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभिः
( iṃdravaṃśā ) niṣkiñcanā mayyanuraktacetasaḥ śāṃtā mahāṃto'khilajīvavatsalāḥ .
kāmairanālabdhadhiyo juṣanti yat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama
||17||( इंद्रवंशा ) निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः शांता महांतोऽखिलजीववत्सलाः ।
कामैरनालब्धधियो जुषन्ति यत् नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम
( anuṣṭup ) bādhyamāno'pi madbhakto viṣayairajitendriyaḥ .
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayairnābhibhūyate
||18||( अनुष्टुप् ) बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ।
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते
yathāgniḥ susamṛddhārciḥ karotyedhāṃsi bhasmasāt .
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhavaināṃsi kṛtsnaśaḥ
||19||यथाग्निः सुसमृद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात् ।
तथा मद्विषया भक्तिः उद्धवैनांसि कृत्स्नशः
na sādhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma uddhava .
na svādhyāyaḥ tapastyāgo yathā bhaktirmamorjitā
||20||न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव ।
न स्वाध्यायः तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता
bhaktyāhamekayā grāhyaḥ śraddhayā''tmā priyaḥ satām .
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api saṃbhavāt
||21||भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयाऽऽत्मा प्रियः सताम् ।
भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकान् अपि संभवात्
dharmaḥ satyadayopeto vidyā vā tapasānvitā .
madbhaktyāpetamātmānaṃ na samyak prapunāti hi
||22||धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā .
vinā''nandāśrukalayā śudhyed bhaktyā vinā''śayaḥ
||23||कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।
विनाऽऽनन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाऽऽशयः
( miśra ) vāg-gad-gadā dravate yasya cittaṃ rudatyabhīkṣṇaṃ hasati kvacit-ca .
vilajja udgāyati nṛtyate ca madbhaktiyukto bhuvanaṃ punāti
||24||( मिश्र ) वाग्-गद्-गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचित्-च ।
विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति
yathāgninā hema malaṃ jahāti dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam .
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya madbhaktiyogena bhajatyatho mām
||25||यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।
आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम्
yathā yathā''tmā parimṛjyate'sau matpuṇyagāthā śravaṇābhidhānaiḥ .
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmaṃ cakṣuryathaivāñjanasaṃprayuktam
||26||यथा यथाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथा श्रवणाभिधानैः ।
तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसंप्रयुक्तम्
( anuṣṭup ) viṣayān dhyāyataścittaṃ viṣayeṣu viṣajjate .
māṃ anusmarataścittaṃ mayyeva pravilīyate
||27||( अनुष्टुप् ) विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते ।
मां अनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते
tasmāt asadabhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham .
hitvā mayi samādhatsva mano madbhāvabhāvitam
||28||तस्मात् असदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।
हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम्
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrata ātmavān .
kṣeme vivikta āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ
||29||स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् ।
क्षेमे विविक्त आसीनः चिन्तयेत् मां अतन्द्रितः
na tathāsya bhavetkleśo bandhaścānyaprasaṅgataḥ .
yoṣit saṅgāt yathā puṃso yathā tat saṅgisaṅgataḥ
||30||न तथास्य भवेत्क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।
योषित् सङ्गात् यथा पुंसो यथा तत् सङ्गिसङ्गतः
śrīuddhava uvāca
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam .
dhyāyet mumukṣuḥ etanme dhyānaṃ tvaṃ vaktumarhasi
||31||यथा त्वां अरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।
ध्यायेत् मुमुक्षुः एतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि
śrībhagavānuvāca
sama āsana āsīnaḥ samakāyo yathāsukham .
hastau utsaṅga ādhāya svanāsāgrakṛtekṣaṇaḥ
||32||सम आसन आसीनः समकायो यथासुखम् ।
हस्तौ उत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षणः
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ .
viparyayeṇāpi śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ
||33||प्राणस्य शोधयेत् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।
विपर्ययेणापि शनैः अभ्यसेत् निर्जितेन्द्रियः
hṛdyavicchinna-moṃkāraṃ ghaṇṭānādaṃ visorṇavat .
prāṇena-udīrya tatrātha punaḥ saṃveśayet svaram
||34||हृद्यविच्छिन्न-मोंकारं घण्टानादं विसोर्णवत् ।
प्राणेन-उदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम्
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇameva samabhyaset .
daśakṛtvastriṣavaṇaṃ māsād-arvāg jitānilaḥ
||35||एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् ।
दशकृत्वस्त्रिषवणं मासाद्-अर्वाग् जितानिलः
hṛtpuṇḍarīkamantasthaṃ ūrdhvanālamadhomukham .
dhyātvordhvamukhamunnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam
||36||हृत्पुण्डरीकमन्तस्थं ऊर्ध्वनालमधोमुखम् ।
ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रं अष्टपत्रं सकर्णिकम्
karṇikāyāṃ nyaset sūrya somāgnīn uttarottaram .
vahnimadhye smared rūpaṃ mamaitad dhyānamaṅgalam
||37||कर्णिकायां न्यसेत् सूर्य सोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् ।
वह्निमध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यानमङ्गलम्
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam .
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam
||38||समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।
सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम्
samānakarṇavinyastasphuranmakarakuṇḍalam .
hemāmbaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam
||39||समानकर्णविन्यस्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् ।
हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्स श्रीनिकेतनम्
śaṅkhacakragadāpadma vanamālāvibhūṣitam .
nūpuraiḥ vilasatpādaṃ kaustubhaprabhayā yutam
||40||शङ्खचक्रगदापद्म वनमालाविभूषितम् ।
नूपुरैः विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम्
dyumat kirīṭakaṭaka kaṭisūtrāṅgadāyutam .
sarvāṅgasundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukhekṣaṇam .
sukumāramabhidhyāyet sarvāṅgeṣu mano dadhat
||41||द्युमत् किरीटकटक कटिसूत्राङ्गदायुतम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसाद सुमुखेक्षणम् ।
सुकुमारमभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनो दधत्
indriyāṇīndriyārthebhyo manasā''kṛṣya tanmanaḥ .
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayen mayi sarvataḥ
||42||इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाऽऽकृष्य तन्मनः ।
बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन् मयि सर्वतः
tatsarvavyāpakaṃ cittamākṛṣyaikatra dhārayet .
nānyāni cintayed bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham
||43||तत्सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् ।
नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सुस्मितं भावयेत् मुखम्
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet .
tacca tyaktvā madāroho na kiñcidapi cintayet
||44||तत्र लब्धपदं चित्तं आकृष्य व्योम्नि धारयेत् ।
तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत्
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ evātmānamātmani .
vicaṣṭe mayi sarvātman jyotirjyotiṣi saṃyutam
||45||एवं समाहितमतिः मां एवात्मानमात्मनि ।
विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम्
dhyānenetthaṃ sutīvreṇa yuñjato yogino manaḥ .
saṃyāsyatyāśu nirvāṇaṃ dravya jñānakriyābhramaḥ
||46||ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः ।
संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञानक्रियाभ्रमः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe caturdaśo'dhyāyaḥ .. 14 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu