avadhūtasya ajagarādi navagurūṇāṃ varṇanam
śrībrāhmaṇa uvāca
( anuṣṭup ) sukham aindriyakaṃ rājan svarge naraka eva ca .
dehināṃ yad yathā duḥkhaṃ tasmān neccheta tadbudhaḥ
||1||( अनुष्टुप् ) सुखम् ऐन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च ।
देहिनां यद् यथा दुःखं तस्मान् नेच्छेत तद्बुधः
grāsaṃ sumṛṣṭaṃ virasaṃ mahāntaṃ stokameva vā .
yadṛcchayaivāpatitaṃ graset ājagaro'kriyaḥ
||2||ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा ।
यदृच्छयैवापतितं ग्रसेत् आजगरोऽक्रियः
śayītāhāni bhūrīṇi nirāhāro'nupakramaḥ .
yadi nopanamed grāso mahāhiriva diṣṭabhuk
||3||शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः ।
यदि नोपनमेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक्
ojaḥsahobalayutaṃ bibhrad dehamakarmakam .
śayāno vītanidraśca nehetendriyavānapi
||4||ओजःसहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् ।
शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि
muniḥ prasannagambhīro durvigāhyo duratyayaḥ .
anantapāro hyakṣobhyaḥ stimitoda ivārṇavaḥ
||5||मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः ।
अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः
samṛddhakāmo hīno vā nārāyaṇaparo muniḥ .
notsarpeta na śuṣyeta saridbhiriva sāgaraḥ
||6||समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः ।
नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागरः
dṛṣṭvā striyaṃ devamāyāṃ tadbhāvairajitendriyaḥ .
pralobhitaḥ patatyandhe tamasyagnau pataṅgavat
||7||दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः ।
प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत्
( miśra ) yoṣiddhiraṇyābharaṇāmbarādi dravyeṣu māyāraciteṣu mūḍhaḥ .
pralobhitātmā hyupabhogabuddhyā pataṅgavat naśyati naṣṭadṛṣṭiḥ
||8||( मिश्र ) योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि द्रव्येषु मायारचितेषु मूढः ।
प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवत् नश्यति नष्टदृष्टिः
( anuṣṭup ) stokaṃ stokaṃ grased grāsaṃ deho varteta yāvatā .
gṛhān ahiṃsan ātiṣṭhed vṛttiṃ mādhukarīṃ muniḥ
||9||( अनुष्टुप् ) स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता ।
गृहान् अहिंसन् आतिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनिः
aṇubhyaśca mahadbhyaśca śāstrebhyaḥ kuśalo naraḥ .
sarvataḥ sāramādadyāt puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ
||10||अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः ।
सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः
sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣitam .
pāṇipātrodarāmatro makṣikeva na saṅgrahī
||11||सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् ।
पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही
sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣukaḥ .
makṣikā iva saṅgṛhṇan saha tena vinaśyati
||12||सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः ।
मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति
padāpi yuvatīṃ bhikṣuḥ na spṛśed dāravīmapi .
spṛśan karīva badhyeta kariṇyā aṅgasaṅgataḥ
||13||पदापि युवतीं भिक्षुः न स्पृशेद् दारवीमपि ।
स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः
nādhigacchet striyaṃ prājñaḥ karhicit mṛtyumātmanaḥ .
balādhikaiḥ sa hanyeta gajairanyairgajo yathā
||14||नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचित् मृत्युमात्मनः ।
बलाधिकैः स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा
na deyaṃ nopabhogyaṃ ca lubdhairyad duḥkhasañcitam .
bhuṅkte tadapi taccānyo madhuhevārthavinmadhu
||15||न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दुःखसञ्चितम् ।
भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु
suduḥkhopārjitaiḥ vittaiḥ āśāsānāṃ gṛhāśiṣaḥ .
madhuhevāgrato bhuṅkte yatirvai gṛhamedhinām
||16||सुदुःखोपार्जितैः वित्तैः आशासानां गृहाशिषः ।
मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम्
grāmyagītaṃ na śrṛṇuyād yatirvanacaraḥ kvacit .
śikṣeta hariṇād baddhān mṛgayorgītamohitāt
||17||ग्राम्यगीतं न श्रृणुयाद् यतिर्वनचरः क्वचित् ।
शिक्षेत हरिणाद् बद्धान् मृगयोर्गीतमोहितात्
nṛtyavāditragītāni juṣan grāmyāṇi yoṣitām .
āsāṃ krīḍanako vaśya ṛṣyaśrṛṅgo mṛgīsutaḥ
||18||नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् ।
आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यश्रृङ्गो मृगीसुतः
jihvayātipramāthinyā jano rasavimohitaḥ .
mṛtyum ṛcchatyasadbudhiḥ mīnastu baḍiśairyathā
||19||जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः ।
मृत्युम् ऋच्छत्यसद्बुधिः मीनस्तु बडिशैर्यथा
indriyāṇi jayantyāśu nirāhārā manīṣiṇaḥ .
varjayitvā tu rasanaṃ tannirannasya vardhate
||20||इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।
वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते
tāvat jitendriyo na syād vijitānyendriyaḥ pumān .
na jayed rasanaṃ yāvat jitaṃ sarvaṃ jite rase
||21||तावत् जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः पुमान् ।
न जयेद् रसनं यावत् जितं सर्वं जिते रसे
piṅgalā nāma veśyā''sīd videhanagare purā .
tasyā me śikṣitaṃ kiñcit nibodha nṛpanandana
||22||पिङ्गला नाम वेश्याऽऽसीद् विदेहनगरे पुरा ।
तस्या मे शिक्षितं किञ्चित् निबोध नृपनन्दन
sā svairiṇyekadā kāntaṃ saṅketa upaneṣyatī .
abhūtkāle bahirdvāri bibhratī rūpamuttamam
||23||सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती ।
अभूत्काले बहिर्द्वारि बिभ्रती रूपमुत्तमम्
mārga āgacchato vīkṣya puruṣān puruṣarṣabha .
tān śulkadān vittavataḥ kāntān mene'rthakāmukā
||24||मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ ।
तान् शुल्कदान् वित्तवतः कान्तान् मेनेऽर्थकामुका
āgateṣvapayāteṣu sā saṅketopajīvinī .
apyanyo vittavān ko'pi māmupaiṣyati bhūridaḥ
||25||आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी ।
अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिदः
evaṃ durāśayā dhvastanidrā dvāryavalambatī .
nirgacchantī praviśatī niśīthaṃ samapadyata
||26||एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती ।
निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत
tasyā vittāśayā śuṣyadvaktrāyā dīnacetasaḥ .
nirvedaḥ paramo jajñe cintāhetuḥ sukhāvahaḥ
||27||तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतसः ।
निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः
tasyā nirviṇṇacittāyā gītaṃ śrṛṇu yathā mama .
nirveda āśāpāśānāṃ puruṣasya yathā hyasiḥ
||28||तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं श्रृणु यथा मम ।
निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसिः
na hyaṅgājjātanirvedo dehabandhaṃ jihāsati .
yathā vijñānarahito manujo mamatāṃ nṛpa
||29||न ह्यङ्गाज्जातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति ।
यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप
piṅgalovāca
aho me mohavitatiṃ paśyatāvijitātmanaḥ .
yā kāntād asataḥ kāmaṃ kāmaye yena bāliśā
||30||अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मनः ।
या कान्ताद् असतः कामं कामये येन बालिशा
( miśra ) santaṃ samīpe ramaṇaṃ ratipradaṃ vittapradaṃ nityamimaṃ vihāya .
akāmadaṃ duḥkhabhayādhiśoka- mohapradaṃ tucchamahaṃ bhaje'jñā
||31||( मिश्र ) सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय ।
अकामदं दुःखभयाधिशोक- मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा
aho mayā''tmā paritāpito vṛthā sāṅketyavṛttyātivigarhyavārtayā .
straiṇānnarād yārthatṛṣo'nuśocyāt krītena vittaṃ ratimātmanecchatī
||32||अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया ।
स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती
yadasthibhirnirmita-vaṃśavaṃśya- sthūṇaṃ tvacā romanakhaiḥ pinaddham .
kṣarannavadvāramagārametad .
viṇmūtrapūrṇaṃ madupaiti kānyā
||33||यदस्थिभिर्निर्मित-वंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ।
क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् ।
विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या
( anuṣṭup ) videhānāṃ pure hyasmin ahamekaiva mūḍhadhīḥ .
yānyamicchantyasatyasmād ātmadāt kāmamacyutāt
||34||( अनुष्टुप् ) विदेहानां पुरे ह्यस्मिन् अहमेकैव मूढधीः ।
यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्माद् आत्मदात् काममच्युतात्
suhṛtpreṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṃ śarīriṇām .
taṃ vikrīyātmanaivāhaṃ rame'nena yathā ramā
||35||सुहृत्प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् ।
तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा
kiyat priyaṃ te vyabhajan kāmā ye kāmadā narāḥ .
ādyantavanto bhāryāyā devā vā kālavidrutāḥ
||36||कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः ।
आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुताः
nūnaṃ me bhagavān prīto viṣṇuḥ kenāpi karmaṇā .
nirvedo'yaṃ durāśāyā yanme jātaḥ sukhāvahaḥ
||37||नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा ।
निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः
maivaṃ syuḥ mandabhāgyāyāḥ kleśā nirvedahetavaḥ .
yenānubandhaṃ nirhṛtya puruṣaḥ śamamṛcchati
||38||मैवं स्युः मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः ।
येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति
tenopakṛtamādāya śirasā grāmyasaṅgatāḥ .
tyaktvā durāśāḥ śaraṇaṃ vrajāmi tamadhīśvaram
||39||तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः ।
त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम्
santuṣṭā śraddadhatyetad yathālābhena jīvatī .
viharāmimunaivāhamātmanā ramaṇena vai
||40||सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद् यथालाभेन जीवती ।
विहरामिमुनैवाहमात्मना रमणेन वै
saṃsārakūpe patitaṃ viṣayairmuṣitekṣaṇam .
grastaṃ kālāhinātmānaṃ ko'nyastrātumadhīśvaraḥ
||41||संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् ।
ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः
ātmaiva hyātmano goptā nirvidyeta yadākhilāt .
apramatta idaṃ paśyed grastaṃ kālāhinā jagat
||42||आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् ।
अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत्
śrībrāhmaṇa uvāca
evaṃ vyavasitamatiḥ durāśāṃ kāntatarṣajām .
chittvopaśamamāsthāya śayyāmupaviveśa sā
||43||एवं व्यवसितमतिः दुराशां कान्ततर्षजाम् ।
छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा
āśā hi paramaṃ duḥkhaṃ nairāśyaṃ paramaṃ sukham .
yathā sañchidya kāntāśāṃ sukhaṃ suṣvāpa piṅgalā
||44||आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् ।
यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe aṣṭamo'dhyāyaḥ .. 8 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu