yo vidyāśrutasampannaḥ ātmavānnānumānikaḥ
śrībhagavānuvāca
yo vidyāśrutasampannaḥ ātmavānnānumānikaḥ.
māyāmātramidaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset
||1||यो विद्याश्रुतसम्पन्नः आत्मवान्नानुमानिकः।
मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत्
jñāninastvahameveṣṭaḥ svārtho hetuśca sammataḥ.
svargaścaivāpavargaśca nānyo'rtho madṛte priyaḥ
||2||ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुश्च सम्मतः।
स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रियः
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ vidurmama.
jñānī priyatamo'to me jñānenāsau bibharti mām
||3||ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम।
ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम्
tapastīrthaṃ japo dānaṃ pavitrāṇītarāṇi ca.
nālaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā
||4||तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च।
नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता
tasmājjñānena sahitaṃ jñātvā svātmānamuddhava.
jñānavijñānasampanno bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ
||5||तस्माज्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावतः
jñānavijñānayajñena māmiṣṭvātmānamātmani.
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayo'gaman
||6||ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वात्मानमात्मनि।
सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन्
tvayyuddhavāśrayati yastrividho vikāro.
māyāntarāpatati nādyapavargayoryat.
janmādayo'sya yadamī tava tasya kiṃ syur.
ādyantayoryadasato'sti tadeva madhye
||7||त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो।
मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्यत्।
जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर्।
आद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये
śrīuddhava uvāca
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathaitadvairāgyavijñānayutaṃ purāṇam.
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte tvadbhaktiyogaṃ ca mahadvimṛgyam
||8||ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद्वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम्।
आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते त्वद्भक्तियोगं च महद्विमृग्यम्
tāpatrayeṇābhihatasya ghore santapyamānasya bhavādhvanīśa.
paśyāmi nānyaccharaṇaṃ tavāṅghri dvandvātapatrādamṛtābhivarṣāt
||9||तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश।
पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रि द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात्
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile'sminkālāhinā kṣudra sukhorutarṣam.
samuddharainaṃ kṛpayāpavargyairvacobhirāsiñca mahānubhāva
||10||दष्टं जनं सम्पतितं बिलेऽस्मिन्कालाहिना क्षुद्र सुखोरुतर्षम्।
समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर्वचोभिरासिञ्च महानुभाव
śrībhagavānuvāca
itthametatpurā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam.
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ no'nuśṛṇvatām
||11||इत्थमेतत्पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम्।
अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुशृण्वताम्
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛnnidhanavihvalaḥ.
śrutvā dharmānbahūnpaścānmokṣadharmānapṛcchata
||12||निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वलः।
श्रुत्वा धर्मान्बहून्पश्चान्मोक्षधर्मानपृच्छत
tānahaṃ te'bhidhāsyāmi devavratamukhācchrutān.
jñānavairāgyavijñāna śraddhābhaktyupabṛṃhitān
||13||तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमुखाच्छ्रुतान्।
ज्ञानवैराग्यविज्ञान श्रद्धाभक्त्युपबृंहितान्
navaikādaśa pañca trīnbhāvānbhūteṣu yena vai.
īkṣetāthaikamapyeṣu tajjñānaṃ mama niścitam
||14||नवैकादश पञ्च त्रीन्भावान्भूतेषु येन वै।
ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम्
etadeva hi vijñānaṃ na tathaikena yena yat.
sthityutpattyapyayān paśyedbhāvānāṃ triguṇātmanām
||15||एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत्।
स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद्भावानां त्रिगुणात्मनाम्
ādāvante ca madhye ca sṛjyātsṛjyaṃ yadanviyāt.
punastatpratisaṅkrāme yacchiṣyeta tadeva sat
||16||आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात्सृज्यं यदन्वियात्।
पुनस्तत्प्रतिसङ्क्रामे यच्छिष्येत तदेव सत्
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ catuṣṭayam.
pramāṇeṣvanavasthānādvikalpātsa virajyate
||17||श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम्।
प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पात्स विरज्यते
karmaṇāṃ pariṇāmitvādāviriñcyādamaṅgalam.
vipaścinnaśvaraṃ paśyedadṛṣṭamapi dṛṣṭavat
||18||कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्च्यादमङ्गलम्।
विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत्
bhaktiyogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te'nagha.
punaśca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ paraṃ
||19||भक्तियोगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ।
पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परं
śraddhāmṛtakathāyāṃ me śaśvanmadanukīrtanam.
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama
||20||श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्तनम्।
परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgairabhivandanam.
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ
||21||आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम्।
मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः
madartheṣvaṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam.
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam
||22||मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम्।
मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम्
madarthe'rthaparityāgo bhogasya ca sukhasya ca.
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yadvrataṃ tapaḥ
||23||मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च।
इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद्व्रतं तपः
evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmuddhavātmanivedinām.
mayi sañjāyate bhaktiḥ ko'nyo'rtho'syāvaśiṣyate
||24||एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम्।
मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते
yadātmanyarpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattvopabṛṃhitam.
dharmaṃ jñānaṃ sa vairāgyamaiśvaryaṃ cābhipadyate
||25||यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम्।
धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते
yadarpitaṃ tadvikalpe indriyaiḥ paridhāvati.
rajasvalaṃ cāsanniṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam
||26||यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति।
रजस्वलं चासन्निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम्
dharmo madbhaktikṛtprokto jñānaṃ caikātmyadarśanam.
guṇesvasaṅgo vairāgyamaiśvaryaṃ cāṇimādayaḥ
||27||धर्मो मद्भक्तिकृत्प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम्।
गुणेस्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः
śrīuddhava uvāca
yamaḥ katividhaḥ prokto niyamo vārikarṣaṇa .
kaḥ śamaḥ ko damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho
||28||यमः कतिविधः प्रोक्तो नियमो वारिकर्षण ।
कः शमः को दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyamṛtamucyate .
kastyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ ko yajñaḥ kā ca dakṣiṇā
||29||किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यमृतमुच्यते ।
कस्त्यागः किं धनं चेष्टं को यज्ञः का च दक्षिणा
puṃsaḥ kiṃ svidbalaṃ śrīman bhago lābhaśca keśava .
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhameva ca
||30||पुंसः किं स्विद्बलं श्रीमन् भगो लाभश्च केशव ।
का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखमेव च
kaḥ paṇḍitaḥ kaśca mūrkhaḥ kaḥ panthā utpathaśca kaḥ .
kaḥ svargo narakaḥ kaḥ svit ko bandhuruta kiṃ gṛham
||31||कः पण्डितः कश्च मूर्खः कः पन्था उत्पथश्च कः ।
कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् को बन्धुरुत किं गृहम्
āḍhyaḥ ko daridro vā kṛpaṇaḥ kaḥ ka īśvaraḥ .
etānpraśnānmama brūhi viparītāṃśca satpate
||32||आढ्यः को दरिद्रो वा कृपणः कः क ईश्वरः ।
एतान्प्रश्नान्मम ब्रूहि विपरीतांश्च सत्पते
śrībhagavānuvāca
ahiṃsā satyamasteyamasaṅgo hrīrasañcayaḥ.
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamābhayam
||33||अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो ह्रीरसञ्चयः।
आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम्
śaucaṃ japastapo homaḥ śraddhātithyaṃ madarcanam.
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭirācāryasevanam
||34||शौचं जपस्तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम्।
तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिराचार्यसेवनम्
ete yamāḥ saniyamā ubhayordvādaśa smṛtāḥ.
puṃsāmupāsitāstāta yathākāmaṃ duhanti hi
||35||एते यमाः सनियमा उभयोर्द्वादश स्मृताः।
पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि
śamo manniṣṭhatā buddherdama indriyasaṃyamaḥ.
titikṣā duḥkhasammarṣo jihvopasthajayo dhṛtiḥ
||36||शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियसंयमः।
तितिक्षा दुःखसम्मर्षो जिह्वोपस्थजयो धृतिः
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgastapaḥ smṛtam.
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam
||37||दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागस्तपः स्मृतम्।
स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम्
anyacca sunṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā.
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsa ucyate
||38||अन्यच्च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता।
कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते
dharma iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajño'haṃ bhagavattamaḥ.
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam
||39||धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञोऽहं भगवत्तमः।
दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम्
bhago ma aiśvaro bhāvo lābho madbhaktiruttamaḥ.
vidyātmani bhidābādho jugupsā hrīrakarmasu
||40||भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्भक्तिरुत्तमः।
विद्यात्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा ह्रीरकर्मसु
śrīrguṇā nairapekṣyādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukhātyayaḥ.
duḥkhaṃ kāmasukhāpekṣā paṇḍito bandhamokṣavit
||41||श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः।
दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित्
mūrkho dehādyahaṃbuddhiḥ panthā mannigamaḥ smṛtaḥ.
utpathaścittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇodayaḥ
||42||मूर्खो देहाद्यहंबुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः।
उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः
narakastamaunnāho bandhurgururahaṃ sakhe.
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyo hyāḍhya ucyate
||43||नरकस्तमउन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे।
गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते
daridro yastvasantuṣṭaḥ kṛpaṇo yo'jitendriyaḥ.
guṇeṣvasaktadhīrīśo guṇasaṅgo viparyayaḥ
||44||दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः।
गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः
eta uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ.
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ.
guṇadoṣadṛśirdoṣo guṇastūbhayavarjitaḥ
||45||एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः।
किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः।
गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe ekonaviṃśo'dhyāyaḥ