sa evamāśaṃsita uddhavena bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ
śrībādarāyaṇiruvāca
sa evamāśaṃsita uddhavena bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ.
sabhājayanbhṛtyavaco mukundastamābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ
||1||स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्यः।
सभाजयन्भृत्यवचो मुकुन्दस्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्यः
śrībhagavānuvāca
bārhaspatya sa nāstyatra sādhurvai durjaneritaiḥ.
duraktairbhinnamātmānaṃ yaḥ samādhātumīśvaraḥ
||2||बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितैः।
दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः
na tathā tapyate viddhaḥ pumānbāṇaistu marmagaiḥ.
yathā tudanti marmasthā hyasatāṃ paruṣeṣavaḥ
||3||न तथा तप्यते विद्धः पुमान्बाणैस्तु मर्मगैः।
यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषवः
kathayanti mahatpuṇyamitihāsamihoddhava.
tamahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ
||4||कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव।
तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः
kenacidbhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ.
smaratā dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām
||5||केनचिद्भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः।
स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम्
avantiṣu dvijaḥ kaścidāsīdāḍhyatamaḥ śriyā.
vārtāvṛttiḥ kadaryastu kāmī lubdho'tikopanaḥ
||6||अवन्तिषु द्विजः कश्चिदासीदाढ्यतमः श्रिया।
वार्तावृत्तिः कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपनः
jñātayo'tithayastasya vāṅmātreṇāpi nārcitāḥ.
śūnyāvasatha ātmāpi kāle kāmairanarcitaḥ
||7||ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिताः।
शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चितः
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ.
dārā duhitaro bhṛtyā viṣaṇṇā nācaranpriyam
||8||दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः।
दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन्प्रियम्
tasyaivaṃ yakṣavittasya cyutasyobhayalokataḥ.
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ
||9||तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकतः।
धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः
tadavadhyānavisrasta puṇyaskandhasya bhūrida.
artho'pyagacchannidhanaṃ bahvāyāsapariśramaḥ
||10||तदवध्यानविस्रस्त पुण्यस्कन्धस्य भूरिद।
अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रमः
jñātyo jagṛhuḥ kiñcitkiñciddasyava uddhava.
daivataḥ kālataḥ kiñcidbrahmabandhornṛpārthivāt
||11||ज्ञात्यो जगृहुः किञ्चित्किञ्चिद्दस्यव उद्धव।
दैवतः कालतः किञ्चिद्ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात्
sa evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ.
upekṣitaśca svajanaiścintāmāpa duratyayām
||12||स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः।
उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम्
tasyaivaṃ dhyāyato dīrghaṃ naṣṭarāyastapasvinaḥ.
khidyato bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahānabhūt
||13||तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विनः।
खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहानभूत्
sa cāhedamaho kaṣṭaṃ vṛthātmā me'nutāpitaḥ.
na dharmāya na kāmāya yasyārthāyāsa īdṛśaḥ
||14||स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापितः।
न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः
prāyeṇāthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana.
iha cātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca
||15||प्रायेणाथाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन।
इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च
yaśo yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyā ye guṇināṃ guṇāḥ.
lobhaḥ svalpo'pi tānhanti śvitro rūpamivepsitam
||16||यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः।
लोभः स्वल्पोऽपि तान्हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम्
arthasya sādhane siddhe utkarṣe rakṣaṇe vyaye.
nāśopabhoga āyāsastrāsaścintā bhramo nṛṇām
||17||अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये।
नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम्
steyaṃ hiṃsānṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayo madaḥ.
bhedo vairamaviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca
||18||स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः।
भेदो वैरमविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च
ete pañcadaśānarthā hyarthamūlā matā nṛṇām.
tasmādanarthamarthākhyaṃ śreyo'rthī dūratastyajet
||19||एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम्।
तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत्
bhidyante bhrātaro dārāḥ pitaraḥ suhṛdastathā.
ekā snigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve'rayaḥ kṛtāḥ
||20||भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा।
एका स्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः
arthenālpīyasā hyete saṃrabdhā dīptamanyavaḥ.
tyajantyāśu spṛdho ghnanti sahasotsṛjya sauhṛdam
||21||अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः।
त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम्
labdhvā janmāmaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ taddvijāgryatām.
tadanādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yāntyaśubhāṃ gatim
||22||लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम्।
तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम्
svargāpavargayordvāraṃ prāpya lokamimaṃ pumān.
draviṇe ko'nuṣajjeta martyo'narthasya dhāmani
||23||स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान्।
द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि
devarṣipitṛbhūtāni jñātīnbandhūṃśca bhāginaḥ.
asaṃvibhajya cātmānaṃ yakṣavittaḥ patatyadhaḥ
||24||देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन्बन्धूंश्च भागिनः।
असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः
vyarthayārthehayā vittaṃ pramattasya vayo balam.
kuśalā yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye
||25||व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम्।
कुशला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये
kasmātsaṅkliśyate vidvānvyarthayārthehayāsakṛt.
kasyacinmāyayā nūnaṃ loko'yaṃ suvimohitaḥ
||26||कस्मात्सङ्क्लिश्यते विद्वान्व्यर्थयार्थेहयासकृत्।
कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः
kiṃ dhanairdhanadairvā kiṃ kāmairvā kāmadairuta.
mṛtyunā grasyamānasya karmabhirvota janmadaiḥ
||27||किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत।
मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदैः
nūnaṃ me bhagavāṃstuṣṭaḥ sarvadevamayo hariḥ.
yena nīto daśāmetāṃ nirvedaścātmanaḥ plavaḥ
||28||नूनं मे भगवांस्तुष्टः सर्वदेवमयो हरिः।
येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मनः प्लवः
so'haṃ kālāvaśeṣeṇa śoṣayiṣye'ṅgamātmanaḥ.
apramatto'khilasvārthe yadi syātsiddha ātmani
||29||सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मनः।
अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात्सिद्ध आत्मनि
tatra māmanumoderandevāstribhuvaneśvarāḥ.
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat
||30||तत्र मामनुमोदेरन्देवास्त्रिभुवनेश्वराः।
मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत्
śrībhagavānuvāca
ityabhipretya manasā hyāvantyo dvijasattamaḥ.
unmucya hṛdayagranthīnśānto bhikṣurabhūnmuniḥ
||31||इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तमः।
उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन्शान्तो भिक्षुरभून्मुनिः
sa cacāra mahīmetāṃ saṃyatātmendriyānilaḥ.
bhikṣārthaṃ nagaragrāmānasaṅgo'lakṣito'viśat
||32||स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिलः।
भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत्
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣumavadhūtamasajjanāḥ.
dṛṣṭvā paryabhavanbhadra bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ
||33||तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जनाः।
दृष्ट्वा पर्यभवन्भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः
kecittriveṇuṃ jagṛhureke pātraṃ kamaṇḍalum.
pīṭhaṃ caike'kṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana .
pradāya ca punastāni darśitānyādadurmuneḥ
||34||केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम्।
पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ।
प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुनेः
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarittaṭe.
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvantyasya ca mūrdhani
||35||अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे।
मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet.
tarjayantyapare vāgbhiḥ steno'yamiti vādinaḥ.
badhnanti rajjvā taṃ kecidbadhyatāṃ badhyatāmiti
||36||यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत्।
तर्जयन्त्यपरे वाग्भिः स्तेनोऽयमिति वादिनः।
बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद्बध्यतां बध्यतामिति
kṣipantyeke'vajānanta eṣa dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ.
kṣīṇavitta imāṃ vṛttimagrahītsvajanojjhitaḥ
||37||क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वजः शठः।
क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत्स्वजनोज्झितः
aho eṣa mahāsāro dhṛtimāngirirāḍiva.
maunena sādhayatyarthaṃ bakavaddṛḍhaniścayaḥ
||38||अहो एष महासारो धृतिमान्गिरिराडिव।
मौनेन साधयत्यर्थं बकवद्दृढनिश्चयः
ityeke vihasantyenameke durvātayanti ca.
taṃ babandhurnirurudhuryathā krīḍanakaṃ dvijam
||39||इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च।
तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम्
evaṃ sa bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat.
bhoktavyamātmano diṣṭaṃ prāptaṃ prāptamabudhyata
||40||एवं स भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत्।
भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत
paribhūta imāṃ gāthāmagāyata narādhamaiḥ.
pātayadbhiḥ sva dharmastho dhṛtimāsthāya sāttvikīm
||41||परिभूत इमां गाथामगायत नराधमैः।
पातयद्भिः स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम्
dvija uvāca
nāyaṃ jano me sukhaduḥkhaheturna devatātmā grahakarmakālāḥ.
manaḥ paraṃ kāraṇamāmananti saṃsāracakraṃ parivartayedyat
||42||नायं जनो मे सुखदुःखहेतुर्न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः।
मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत्
mano guṇānvai sṛjate balīyastataśca karmāṇi vilakṣaṇāni.
śuklāni kṛṣṇānyatha lohitāni tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayo bhavanti
||43||मनो गुणान्वै सृजते बलीयस्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि।
शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवर्णाः सृतयो भवन्ति
anīha ātmā manasā samīhatā hiraṇmayo matsakha udvicaṣṭe.
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmānjuṣannibaddho guṇasaṅgato'sau
||44||अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे।
मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान्जुषन्निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ
dānaṃ svadharmo niyamo yamaśca śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni.
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ
||45||दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि।
सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntaṃ dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam.
asaṃyataṃ yasya mano vinaśyaddānādibhiścedaparaṃ kimebhiḥ
||46||समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम्।
असंयतं यस्य मनो विनश्यद्दानादिभिश्चेदपरं किमेभिः
manovaśe'nye hyabhavansma devā manaśca nānyasya vaśaṃ sameti.
bhīṣmo hi devaḥ sahasaḥ sahīyānyuñjyādvaśe taṃ sa hi devadevaḥ
||47||मनोवशेऽन्ये ह्यभवन्स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति।
भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान्युञ्ज्याद्वशे तं स हि देवदेवः
taṃ durjayaṃ śatrumasahyavegamaruntudaṃ tanna vijitya kecit.
kurvantyasadvigrahamatra martyairmitrāṇyudāsīnaripūnvimūḍhāḥ
||48||तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेगमरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित्।
कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यैर्मित्राण्युदासीनरिपून्विमूढाः
dehaṃ manomātramimaṃ gṛhītvā mamāhamityandhadhiyo manuṣyāḥ.
eṣo'hamanyo'yamiti bhrameṇa durantapāre tamasi bhramanti
||49||देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः।
एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति
janastu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanaścātra hi bhaumayostat.
jihvāṃ kvacitsandaśati svadadbhistadvedanāyāṃ katamāya kupyet
||50||जनस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत्।
जिह्वां क्वचित्सन्दशति स्वदद्भिस्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत्
duḥkhasya heturyadi devatāstu kimātmanastatra vikārayostat.
yadaṅgamaṅgena nihanyate kvacitkrudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe
||51||दुःखस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत्।
यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित्क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे
ātmā yadi syātsukhaduḥkhahetuḥ kimanyatastatra nijasvabhāvaḥ.
na hyātmano'nyadyadi tanmṛṣā syātkrudhyeta kasmānna sukhaṃ na duḥkham
||52||आत्मा यदि स्यात्सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजस्वभावः।
न ह्यात्मनोऽन्यद्यदि तन्मृषा स्यात्क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दुःखम्
grahā nimittaṃ sukhaduḥkhayoścetkimātmano'jasya janasya te vai.
grahairgrahasyaiva vadanti pīḍāṃ krudhyeta kasmai puruṣastato'nyaḥ
||53||ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै।
ग्रहैर्ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः
karmāstu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanastaddhi jaḍājaḍatve.
dehastvacitpuruṣo'yaṃ suparṇaḥ krudhyeta kasmai na hi karma mūlam
||54||कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तद्धि जडाजडत्वे।
देहस्त्वचित्पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम्
kālastu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanastatra tadātmako'sau.
nāgnerhi tāpo na himasya tatsyātkrudhyeta kasmai na parasya dvandvam
||55||कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तत्र तदात्मकोऽसौ।
नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत्स्यात्क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम्
na kenacitkvāpi kathañcanāsya dvandvoparāgaḥ parataḥ parasya.
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syādevaṃ prabuddho na bibheti bhūtaiḥ
||56||न केनचित्क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य।
यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यादेवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः
etāṃ sa āsthāya parātmaniṣṭhāmadhyāsitāṃ pūrvatamairmaharṣibhiḥ.
ahaṃ tariṣyāmi durantapāraṃ tamo mukundāṅghriniṣevayaiva
||57||एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठामध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः।
अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव
śrībhagavānuvāca
nirvidya naṣṭadraviṇe gataklamaḥ pravrajya gāṃ paryaṭamāna ittham.
nirākṛto'sadbhirapi svadharmādakampito'mūṃ munirāha gāthām
||58||निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लमः प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम्।
निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मादकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम्
sukhaduḥkhaprado nānyaḥ puruṣasyātmavibhramaḥ.
mitrodāsīnaripavaḥ saṃsārastamasaḥ kṛtaḥ
||59||सुखदुःखप्रदो नान्यः पुरुषस्यात्मविभ्रमः।
मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः
tasmātsarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā.
mayyāveśitayā yukta etāvānyogasaṅgrahaḥ
||60||तस्मात्सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया।
मय्यावेशितया युक्त एतावान्योगसङ्ग्रहः
ya etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ.
dhārayañchrāvayañchṛṇvandvandvairnaivābhibhūyate
||61||य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः।
धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe trayoviṃśo'dhyāyaḥ.