prāvṛḍvarṇanaṃ śaradvarṇanaṃ ca
śrīśuka uvāca
( anuṣṭup ) tayostadadbhutaṃ karma dāvāgnermokṣamātmanaḥ .
gopāḥ strībhyaḥ samācakhyuḥ pralambavadhameva ca
||1||( अनुष्टुप् ) तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मनः ।
गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्बवधमेव च
gopavṛddhāśca gopyaśca tadupākarṇya vismitāḥ .
menire devapravarau kṛṣṇarāmau vrajaṃ gatau
||2||गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिताः ।
मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ
tataḥ prāvartata prāvṛṭ sarvasattvasamudbhavā .
vidyotamānaparidhiḥ visphūrjita nabhastalā
||3||ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा ।
विद्योतमानपरिधिः विस्फूर्जित नभस्तला
sāndranīlāmbudairvyoma savidyut stanayitnubhiḥ .
aspaṣṭajyotiḥ ācchannaṃ brahmeva saguṇaṃ babhau
||4||सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत् स्तनयित्नुभिः ।
अस्पष्टज्योतिः आच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ
aṣṭau māsān nipītaṃ yad bhūmyāścodamayaṃ vasu .
svagobhirmoktumārebhe parjanyaḥ kāla āgate
||5||अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु ।
स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्यः काल आगते
taḍidvanto mahāmeghāḥ caṇḍa śvasana vepitāḥ .
prīṇanaṃ jīvanaṃ hyasya mumucuḥ karuṇā iva
||6||तडिद्वन्तो महामेघाः चण्ड श्वसन वेपिताः ।
प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचुः करुणा इव
tapaḥkṛśā devamīḍhā āsīd varṣīyasī mahī .
yathaiva kāmyatapasaḥ tanuḥ samprāpya tatphalam
||7||तपःकृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही ।
यथैव काम्यतपसः तनुः सम्प्राप्य तत्फलम्
niśāmukheṣu khadyotāḥ tamasā bhānti na grahāḥ .
yathā pāpena pākhaṇḍā na hi vedāḥ kalau yuge
||8||निशामुखेषु खद्योताः तमसा भान्ति न ग्रहाः ।
यथा पापेन पाखण्डा न हि वेदाः कलौ युगे
śrutvā parjanyaninadaṃ maṇḍukāḥ vyasṛjan giraḥ .
tūṣṇīṃ śayānāḥ prāg yadvad brāhmaṇā niyamātyaye
||9||श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुकाः व्यसृजन् गिरः ।
तूष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् ब्राह्मणा नियमात्यये
āsan utpathavāhinyaḥ kṣudranadyo'nuśuṣyatīḥ .
puṃso yathāsvataṃtrasya dehadraviṇa sampadaḥ
||10||आसन् उत्पथवाहिन्यः क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यतीः ।
पुंसो यथास्वतंत्रस्य देहद्रविण सम्पदः
haritā haribhiḥ śaṣpaiḥ indragopaiśca lohitā .
ucchilīndhrakṛtacchāyā nṛṇāṃ śrīriva bhūrabhūt
||11||हरिता हरिभिः शष्पैः इन्द्रगोपैश्च लोहिता ।
उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत्
kṣetrāṇi śaṣyasampadbhiḥ karṣakāṇāṃ mudaṃ daduḥ .
mānināṃ unutāpaṃ vai daivādhīnaṃ ajānatām
||12||क्षेत्राणि शष्यसम्पद्भिः कर्षकाणां मुदं ददुः ।
मानिनां उनुतापं वै दैवाधीनं अजानताम्
jalasthalaukasaḥ sarve navavāriniṣevayā .
abibhran ruciraṃ rūpaṃ yathā hariniṣevayā
||13||जलस्थलौकसः सर्वे नववारिनिषेवया ।
अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया
saridbhī saṅgataḥ sindhuḥ cukṣobha śvasanormimān .
apakvayoginaścittaṃ kāmāktaṃ guṇayug yathā
||14||सरिद्भी सङ्गतः सिन्धुः चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् ।
अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा
girayo varṣadhārābhiḥ hanyamānā na vivyathuḥ .
abhibhūyamānā vyasanaiḥ yathā adhokṣajacetasaḥ
||15||गिरयो वर्षधाराभिः हन्यमाना न विव्यथुः ।
अभिभूयमाना व्यसनैः यथा अधोक्षजचेतसः
mārgā babhūvuḥ sandigdhāḥ tṛṇaiśchannā hyasaṃskṛtāḥ .
nābhyasyamānāḥ śrutayo dvijaiḥ kālahatā iva
||16||मार्गा बभूवुः सन्दिग्धाः तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृताः ।
नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालहता इव
lokabandhuṣu megheṣu vidyutaścalasauhṛdāḥ .
sthairyaṃ na cakruḥ kāminyaḥ puruṣeṣu guṇiṣviva
||17||लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदाः ।
स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव
dhanurviyati māhendraṃ nirguṇaṃ ca guṇinyabhāt .
vyakte guṇavyatikare aguṇavān puruṣo yathā
||18||धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् ।
व्यक्ते गुणव्यतिकरे अगुणवान् पुरुषो यथा
na rarājoḍupaśchannaḥ svajyotsnārājitairghanaiḥ .
ahaṃmatyā bhāsitayā svabhāsā puruṣo yathā
||19||न रराजोडुपश्छन्नः स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनैः ।
अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा
meghāgamotsavā hṛṣṭāḥ pratyanandan śikhaṇḍinaḥ .
gṛheṣu taptā nirviṇṇā yathācyutajanāgame
||20||मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दन् शिखण्डिनः ।
गृहेषु तप्ता निर्विण्णा यथाच्युतजनागमे
pītvāpaḥ pādapāḥ padbhiḥ āsannānātmamūrtayaḥ .
prāk kṣāmāstapasā śrāntā yathā kāmānusevayā
||21||पीत्वापः पादपाः पद्भिः आसन्नानात्ममूर्तयः ।
प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया
saraḥsvaśāntarodhaḥsu nyūṣuraṅgāpi sārasāḥ .
gṛheṣvaśāntakṛtyeṣu grāmyā iva durāśayāḥ
||22||सरःस्वशान्तरोधःसु न्यूषुरङ्गापि सारसाः ।
गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः
jalaughairnirabhidyanta setavo varṣatīśvare .
pāṣaṇḍināmasadvādaiḥ vedamārgāḥ kalau yathā
||23||जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे ।
पाषण्डिनामसद्वादैः वेदमार्गाः कलौ यथा
vyamuñcan vānvāyubhirnunnā bhūtebhyo'thāmṛtaṃ ghanāḥ .
yathā''śiṣo viśpatayaḥ kāle kāle dvijeritāḥ
||24||व्यमुञ्चन् वान्वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्योऽथामृतं घनाः ।
यथाऽऽशिषो विश्पतयः काले काले द्विजेरिताः
evaṃ vanaṃ tad varṣiṣṭhaṃ pakvakharjura jambumat .
gogopālairvṛto rantuṃ sabalaḥ prāviśad hariḥ
||25||एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुर जम्बुमत् ।
गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबलः प्राविशद् हरिः
dhenavo mandagāminya ūdhobhāreṇa bhūyasā .
yayurbhagavatā''hūtā drutaṃ prītyā snutastanīḥ
||26||धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा ।
ययुर्भगवताऽऽहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तनीः
vanaukasaḥ pramuditā vanarājīrmadhucyutaḥ .
jaladhārā girernādād āsannā dadṛśe guhāḥ
||27||वनौकसः प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युतः ।
जलधारा गिरेर्नादाद् आसन्ना ददृशे गुहाः
kvacid vanaspatikroḍe guhāyāṃ cābhivarṣati .
nirviśya bhagavān reme kandamūlaphalāśanaḥ
||28||क्वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति ।
निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशनः
dadhyodanaṃ samānītaṃ śilāyāṃ salilāntike .
sambhojanīyairbubhuje gopaiḥ saṅkarṣaṇānvitaḥ
||29||दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके ।
सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपैः सङ्कर्षणान्वितः
śādvalopari saṃviśya carvato mīlitekṣaṇān .
tṛptān vṛṣā vatsatarān gāśca svodhobharaśramāḥ
||30||शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् ।
तृप्तान् वृषा वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमाः
prāvṛṭśriyaṃ ca tāṃ vīkṣya sarvabhūtamudāvahām .
bhagavān pūjayāṃcakre ātmaśaktyupabṛṃhitām
||31||प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वभूतमुदावहाम् ।
भगवान् पूजयांचक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम्
evaṃ nivasatostasmin rāmakeśavayorvraje .
śarat samabhavad vyabhrā svacchāmbvaparuṣānilā
||32||एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे ।
शरत् समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला
śaradā nīrajotpattyā nīrāṇi prakṛtiṃ yayuḥ .
bhraṣṭānāmiva cetāṃsi punaryoganiṣevayā
||33||शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः ।
भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया
vyomno'bbhraṃ bhūtaśābalyaṃ bhuvaḥ paṅkamapāṃ malam .
śarat jahārāśramiṇāṃ kṛṣṇe bhaktiryathāśubham
||34||व्योम्नोऽब्भ्रं भूतशाबल्यं भुवः पङ्कमपां मलम् ।
शरत् जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम्
sarvasvaṃ jaladā hitvā virejuḥ śubhravarcasaḥ .
yathā tyaktaiṣaṇāḥ śāntā munayo muktakilbiṣāḥ
||35||सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्रवर्चसः ।
यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः
girayo mumucustoyaṃ kvacinna mumucuḥ śivam .
yathā jñānāmṛtaṃ kāle jñānino dadate na vā
||36||गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचुः शिवम् ।
यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा
naivāvidan kṣīyamāṇaṃ jalaṃ gādhajalecarāḥ .
yathā''yuranvahaṃ kṣayyaṃ narā mūḍhāḥ kuṭumbinaḥ
||37||नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचराः ।
यथाऽऽयुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः
gādhavāricarāstāpaṃ avindan śaradarkajam .
yathā daridraḥ kṛpaṇaḥ kuṭumbyavijitendriyaḥ
||38||गाधवारिचरास्तापं अविन्दन् शरदर्कजम् ।
यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्यविजितेन्द्रियः
śanaiḥ śanairjahuḥ paṅkaṃ sthalānyāmaṃ ca vīrudhaḥ .
yathāhaṃmamatāṃ dhīrāḥ śarīrādiṣvanātmasu
||39||शनैः शनैर्जहुः पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुधः ।
यथाहंममतां धीराः शरीरादिष्वनात्मसु
niścalāmburabhūt tūṣṇīṃ samudraḥ śaradāgame .
ātmani uparate samyaṅ munirvyuparatāgamaḥ
||40||निश्चलाम्बुरभूत् तूष्णीं समुद्रः शरदागमे ।
आत्मनि उपरते सम्यङ् मुनिर्व्युपरतागमः
kedārebhyastvapo'gṛhṇan karṣakā dṛḍhasetubhiḥ .
yathā prāṇaiḥ sravajjñānaṃ tannirodhena yoginaḥ
||41||केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभिः ।
यथा प्राणैः स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिनः
śaradarkāṃśujāṃstāpān bhūtānāṃ uḍupo'harat .
dehābhimānajaṃ bodho mukundo vrajayoṣitām
||42||शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानां उडुपोऽहरत् ।
देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम्
khamaśobhata nirmeghaṃ śarad vimalatārakam .
sattvayuktaṃ yathā cittaṃ śabdabrahmārthadarśanam
||43||खमशोभत निर्मेघं शरद् विमलतारकम् ।
सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम्
akhaṇḍamaṇḍalo vyomni rarājoḍugaṇaiḥ śaśī .
yathā yadupatiḥ kṛṣṇo vṛṣṇicakrāvṛto bhuvi
||44||अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणैः शशी ।
यथा यदुपतिः कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि
āśliṣya samaśītoṣṇaṃ prasūna vanamārutam .
janāstāpaṃ jahurgopyo na kṛṣṇahṛtacetasaḥ
||45||आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसून वनमारुतम् ।
जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतसः
gāvo mṛgāḥ khagā nāryaḥ puṣpiṇyaḥ śaradābhavan .
anvīyamānāḥ svavṛṣaiḥ phalairīśakriyā iva
||46||गावो मृगाः खगा नार्यः पुष्पिण्यः शरदाभवन् ।
अन्वीयमानाः स्ववृषैः फलैरीशक्रिया इव
udahṛṣyan vārijāni sūryotthāne kumud vinā .
rājñā tu nirbhayā lokā yathā dasyūn vinā nṛpa
||47||उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना ।
राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप
puragrāmeṣvāgrayaṇaiḥ indriyaiśca mahotsavaiḥ .
babhau bhūḥ pakvasasyāḍhyā kalābhyāṃ nitarāṃ hareḥ
||48||पुरग्रामेष्वाग्रयणैः इन्द्रियैश्च महोत्सवैः ।
बभौ भूः पक्वसस्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः
vaṇiṅmuni nṛpasnātā nirgamyārthān prapedire .
varṣaruddhā yathā siddhāḥ svapiṇḍān kāla āgate
||49||वणिङ्मुनि नृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे ।
वर्षरुद्धा यथा सिद्धाः स्वपिण्डान् काल आगते
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ daśamaskandhe pūrvārdhe viṃśo'dhyāyaḥ .. 20 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu