kuvalayāpīḍavadhaḥ
kuvalayāpīḍavadhaḥ; bhagavato mallaśākhāyāṃ praveśaḥ; cāṇūreṇasaha saṃvādaśca - śrīśuka uvāca .
( anuṣṭup ) atha kṛṣṇaśca rāmaśca kṛtaśaucau parantapa .
malladundubhinirghoṣaṃ śrutvā draṣṭumupeyatuḥ
||1||कुवलयापीडवधः; भगवतो मल्लशाखायां प्रवेशः; चाणूरेणसह संवादश्च - श्रीशुक उवाच ।
( अनुष्टुप् ) अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप ।
मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतुः
raṅgadvāraṃ samāsādya tasmin nāgamavasthitam .
apaśyatkuvalayāpīḍaṃ kṛṣṇo'mbaṣṭhapracoditam
||2||रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् ।
अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम्
baddhvā parikaraṃ śauriḥ samuhya kuṭilālakān .
uvāca hastipaṃ vācā meghanādagabhīrayā
||3||बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् ।
उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया
ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṃ nau dehyapakrama mā ciram .
no cetsakuñjaraṃ tvādya nayāmi yamasādanam
||4||अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् ।
नो चेत्सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम्
evaṃ nirbhartsito'mbaṣṭhaḥ kupitaḥ kopitaṃ gajam .
codayāmāsa kṛṣṇāya kālāntaka yamopamam
||5||एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम् ।
चोदयामास कृष्णाय कालान्तक यमोपमम्
karīndrastamabhidrutya kareṇa tarasāgrahīt .
karād vigalitaḥ so'muṃ nihatyāṅghriṣvalīyata
||6||करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् ।
कराद् विगलितः सोऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्वलीयत
saṅkruddhastamacakṣāṇo ghrāṇadṛṣṭiḥ sa keśavam .
parāmṛśat puṣkareṇa sa prasahya vinirgataḥ
||7||सङ्क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टिः स केशवम् ।
परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गतः
pucche pragṛhyātibalaṃ dhanuṣaḥ pañcaviṃśatim .
vicakarṣa yathā nāgaṃ suparṇa iva līlayā
||8||पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुषः पञ्चविंशतिम् ।
विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया
sa paryāvartamānena savyadakṣiṇato'cyutaḥ .
babhrāma bhrāmyamāṇena govatseneva bālakaḥ
||9||स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युतः ।
बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालकः
tato'bhimakhamabhyetya pāṇinā''hatya vāraṇam .
prādravan pātayāmāsa spṛśyamānaḥ pade pade
||10||ततोऽभिमखमभ्येत्य पाणिनाऽऽहत्य वारणम् ।
प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमानः पदे पदे
sa dhāvan krīḍayā bhūmau patitvā sahasotthitaḥ .
taṃ matvā patitaṃ kruddho dantābhyāṃ so'hanat kṣitim
||11||स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थितः ।
तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत् क्षितिम्
svavikrame pratihate kuṃjarendro'tyamarṣitaḥ .
codyamāno mahāmātraiḥ kṛṣṇamabhyadravad ruṣā
||12||स्वविक्रमे प्रतिहते कुंजरेन्द्रोऽत्यमर्षितः ।
चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा
tamāpatantamāsādya bhagavān madhusūdanaḥ .
nigṛhya pāṇinā hastaṃ pātayāmāsa bhūtale
||13||तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदनः ।
निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले
patitasya padā''kramya mṛgendra iva līlayā .
dantamutpāṭya tenebhaṃ hastipāṃścāhanaddhariḥ
||14||पतितस्य पदाऽऽक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया ।
दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरिः
mṛtakaṃ dvipamutsṛjya dantapāṇiḥ samāviśat .
aṃsanyastaviṣāṇo'sṛṅ madabindubhiraṅkitaḥ .
virūḍhasvedakaṇikā vadanāmburuho babhau
||15||मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणिः समाविशत् ।
अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ् मदबिन्दुभिरङ्कितः ।
विरूढस्वेदकणिका वदनाम्बुरुहो बभौ
vṛtau gopaiḥ katipayaiḥ baladevajanārdanau .
raṅgaṃ viviśatū rājan gajadantavarāyudhau
||16||वृतौ गोपैः कतिपयैः बलदेवजनार्दनौ ।
रङ्गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ
( śārdūlavikrīḍita ) mallānāmaśanirnṛṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān .
gopānāṃ svajano'satāṃ kṣitibhujāṃ śāstā svapitroḥ śiśuḥ .
mṛtyurbhojapatervirāḍaviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ .
vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito raṅgaṃ gataḥ sāgrajaḥ
||17||( शार्दूलविक्रीडित ) मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् ।
गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः ।
मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनां ।
वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः
( anuṣṭup ) hataṃ kuvalayāpīḍaṃ dṛṣṭvā tāvapi durjayau .
kaṃso manasvyapi tadā bhṛśamudvivije nṛpa
||18||( अनुष्टुप् ) हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ ।
कंसो मनस्व्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप
( miśra ) tau rejatū raṅgagatau mahābhujau vicitraveṣābharaṇasragambarau .
yathā naṭāvuttamaveṣadhāriṇau manaḥ kṣipantau prabhayā nirīkṣatām
||19||( मिश्र ) तौ रेजतू रङ्गगतौ महाभुजौ विचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ ।
यथा नटावुत्तमवेषधारिणौ मनः क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम्
nirīkṣya tāvuttamapūruṣau janā mañcasthitā nāgararāṣṭrakā nṛpa .
praharṣavegotkalitekṣaṇānanāḥ papurna tṛptā nayanaistadānanam
||20||निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जना मञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप ।
प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणाननाः पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम्
( anuṣṭup ) pibanta iva cakṣurbhyāṃ lihanta iva jihvayā .
jighranta iva nāsābhyāṃ śliṣyanta iva bāhubhiḥ
||21||( अनुष्टुप् ) पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ।
जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभिः
ūcuḥ parasparaṃ te vai yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam .
tad rūpaguṇamādhurya prāgalbhyasmāritā iva
||22||ऊचुः परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।
तद् रूपगुणमाधुर्य प्रागल्भ्यस्मारिता इव
etau bhagavataḥ sākṣāt harernārāyaṇasya hi .
avatīrṇāvihāṃśena vasudevasya veśmani
||23||एतौ भगवतः साक्षात् हरेर्नारायणस्य हि ।
अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि
eṣa vai kila devakyāṃ jāto nītaśca gokulam .
kālametaṃ vasan gūḍho vavṛdhe nandaveśmani
||24||एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् ।
कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि
pūtanānena nītāntaṃ cakravātaśca dānavaḥ .
arjunau guhyakaḥ keśī dhenuko'nye ca tadvidhāḥ
||25||पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानवः ।
अर्जुनौ गुह्यकः केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधाः
gāvaḥ sapālā etena dāvāgneḥ parimocitāḥ .
kāliyo damitaḥ sarpa indraśca vimadaḥ kṛtaḥ
||26||गावः सपाला एतेन दावाग्नेः परिमोचिताः ।
कालियो दमितः सर्प इन्द्रश्च विमदः कृतः
saptāhamekahastena dhṛto'dripravaro'munā .
varṣavātāśanibhyaśca paritrātaṃ ca gokulam
||27||सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना ।
वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम्
gopyo'sya nityamudita hasitaprekṣaṇaṃ mukham .
paśyantyo vividhāṃstāpān taranti smāśramaṃ mudā
||28||गोप्योऽस्य नित्यमुदित हसितप्रेक्षणं मुखम् ।
पश्यन्त्यो विविधांस्तापान् तरन्ति स्माश्रमं मुदा
vadantyanena vaṃśo'yaṃ yadoḥ subahuviśrutaḥ .
śriyaṃ yaśo mahatvaṃ ca lapsyate parirakṣitaḥ
||29||वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदोः सुबहुविश्रुतः ।
श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षितः
ayaṃ cāsyāgrajaḥ śrīmān rāmaḥ kamalalocanaḥ .
pralambo nihato yena vatsako ye bakādayaḥ
||30||अयं चास्याग्रजः श्रीमान् रामः कमललोचनः ।
प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादयः
janeṣvevaṃ bruvāṇeṣu tūryeṣu ninadatsu ca .
kṛṣṇarāmau samābhāṣya cāṇūro vākyamabravīt
||31||जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च ।
कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत्
he nandasūno he rāma bhavantau vīrasaṃmatau .
niyuddhakuśalau śrutvā rājñā''hūtau didṛkṣuṇā
||32||हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसंमतौ ।
नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाऽऽहूतौ दिदृक्षुणा
priyaṃ rājñaḥ prakurvatyaḥ śreyo vindanti vai prajāḥ .
manasā karmaṇā vācā viparīta mato'nyathā
||33||प्रियं राज्ञः प्रकुर्वत्यः श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजाः ।
मनसा कर्मणा वाचा विपरीत मतोऽन्यथा
nityaṃ pramuditā gopā vatsapālā yathā sphuṭam .
vaneṣu mallayuddhena krīḍantaścārayanti gāḥ
||34||नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथा स्फुटम् ।
वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गाः
tasmād rājñaḥ priyaṃ yūyaṃ vayaṃ ca karavāma he .
bhūtāni naḥ prasīdanti sarvabhūtamayo nṛpaḥ
||35||तस्माद् राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवाम हे ।
भूतानि नः प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृपः
tanniśamyābravīt kṛṣṇo deśakālocitaṃ vacaḥ .
niyuddhamātmano'bhīṣṭaṃ manyamāno'bhinandya ca
||36||तन्निशम्याब्रवीत् कृष्णो देशकालोचितं वचः ।
नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च
prajā bhojapaterasya vayaṃ cāpi vanecarāḥ .
karavāma priyaṃ nityaṃ tannaḥ paramanugrahaḥ
||37||प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचराः ।
करवाम प्रियं नित्यं तन्नः परमनुग्रहः
bālā vayaṃ tulyabalaiḥ krīḍiṣyāmo yathocitam .
bhavenniyuddhaṃ mādharmaḥ spṛśenmalla sabhāsadaḥ
||38||बाला वयं तुल्यबलैः क्रीडिष्यामो यथोचितम् ।
भवेन्नियुद्धं माधर्मः स्पृशेन्मल्ल सभासदः
cāṇūra uvāca
na bālo na kiśorastvaṃ balaśca balināṃ varaḥ .
līlayebho hato yena sahasradvipasattvabhṛt
||39||न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वरः ।
लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत्
tasmād bhavadbhyāṃ balibhiḥ yoddhavyaṃ nānayo'tra vai .
mayi vikrama vārṣṇeya balena saha muṣṭikaḥ
||40||तस्माद् भवद्भ्यां बलिभिः योद्धव्यं नानयोऽत्र वै ।
मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिकः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ daśamaskandhe pūrvārdhe kuvalayāpīḍavadho nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ .. 43 ..
hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu