varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa
śrīśuka uvāca
varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa .
ātmavit sammataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ
||1||वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप ।
आत्मवित् सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः
śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ .
apaśyatāṃ ātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām
||2||श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः ।
अपश्यतां आत्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम्
nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ .
divā cārthehayā rājan kuṭuṃbabharaṇena vā
||3||निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः ।
दिवा चार्थेहया राजन् कुटुंबभरणेन वा
dehāpatyakalatrādiṣu ātmasainyeṣvasatsvapi .
teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyannapi na paśyati
||4||देहापत्यकलत्रादिषु आत्मसैन्येष्वसत्स्वपि ।
तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति
tasmādbhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ .
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam
||5||तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्
etāvān sāṃkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā .
janmalābhaḥ paraḥ puṃsāṃ aṃte nārāyaṇasmṛtiḥ
||6||एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया ।
जन्मलाभः परः पुंसां अंते नारायणस्मृतिः
prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhiṣedhataḥ .
nairguṇyasthā ramaṃte sma guṇānukathane hareḥ
||7||प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः ।
नैर्गुण्यस्था रमंते स्म गुणानुकथने हरेः
idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam .
adhītavān dvāparādau piturdvaipāyanādaham
||8||इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम्
pariniṣṭhito'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā .
gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yat adhītavān
||9||परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया ।
गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यत् अधीतवान्
tadahaṃ te'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān .
yasya śraddadhatāmāśu syān mukuṃde matiḥ satī
||10||तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् ।
यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान् मुकुंदे मतिः सती
etannirvidyamānānāṃ icchatāṃ akutobhayam .
yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam
||11||एतन्निर्विद्यमानानां इच्छतां अकुतोभयम् ।
योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम्
kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha .
varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ
||12||किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह ।
वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः
khaṭvāṅgo nāma rājarṣiḥ jñātveyattāmihāyuṣaḥ .
muhūrtāt sarvaṃ utsṛjya gatavān abhayaṃ harim
||13||खट्वाङ्गो नाम राजर्षिः ज्ञात्वेयत्तामिहायुषः ।
मुहूर्तात् सर्वं उत्सृज्य गतवान् अभयं हरिम्
tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ .
upakalpaya tatsarvaṃ tāvad yad sāṃparāyikam
||14||तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः ।
उपकल्पय तत्सर्वं तावद् यद् सांपरायिकम्
aṃtakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ .
chindyād asaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe'nu ye ca tam
||15||अंतकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।
छिन्द्याद् असङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम्
gṛhāt pravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ .
śucau vivikta āsīno vidhivat kalpitāsane
||16||गृहात् प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।
शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितासने
abhyasen manasā śuddhaṃ trivṛd brahmākṣaraṃ param .
mano yacchejjitaśvāso brahmabījaṃ avismaran
||17||अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृद् ब्रह्माक्षरं परम् ।
मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजं अविस्मरन्
niyacched viṣayebhyo'kṣān manasā buddhisārathiḥ .
manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayet dhiyā
||18||नियच्छेद् विषयेभ्योऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः ।
मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेत् धिया
tatraikāvayavaṃ dhyāyet avyucchinnena cetasā .
mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret .
padaṃ tatparamaṃ viṣṇoḥ mano yatra prasīdati
||19||तत्रैकावयवं ध्यायेत् अव्युच्छिन्नेन चेतसा ।
मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् ।
पदं तत्परमं विष्णोः मनो यत्र प्रसीदति
rajastamobhyāṃ ākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ .
yaccheddhāraṇayā dhīro haṃti yā tatkṛtaṃ malam
||20||रजस्तमोभ्यां आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः ।
यच्छेद्धारणया धीरो हंति या तत्कृतं मलम्
yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ .
āśu saṃpadyate yoga āśrayaṃ bhadramīkṣataḥ
||21||यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः ।
आशु संपद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः
rājovāca
yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā .
yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam
||22||यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता ।
यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम्
śrīśuka uvāca
jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jiteṃdriyaḥ .
sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayed dhiyā
||23||जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेंद्रियः ।
स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद् धिया
viśeṣastasya deho'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām .
yatredaṃ dṛśyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca sat
||24||विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।
यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत्
aṇḍakośe śarīre'smin saptāvaraṇasaṃyute .
vairājaḥ puruṣo yo'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ
||25||अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते ।
वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रयः
pātālametasya hi pādamūlaṃ paṭhaṃti pārṣṇiprapade rasātalam .
mahātalaṃ viśvasṛjo'tha gulphau talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe
||26||पातालमेतस्य हि पादमूलं पठंति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।
महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे
dve jānunī sutalaṃ viśvamūrteḥ ūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca .
mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpate nabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti
||27||द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेः ऊरुद्वयं वितलं चातलं च ।
महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति
uraḥsthalaṃ jyotiranīkamasya grīvā maharvadanaṃ vai jano'sya .
tapo rarāṭīṃ vidurādipuṃsaḥ satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ
||28||उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य ।
तपो रराटीं विदुरादिपुंसः सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः
indrādayo bāhava āhurusrāḥ karṇau diśaḥ śrotramamuṣya śabdaḥ .
nāsatyadasrau paramasya nāse ghrāṇo'sya gaṃdho mukhamagniriddhaḥ
||29||इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राः कर्णौ दिशः श्रोत्रममुष्य शब्दः ।
नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गंधो मुखमग्निरिद्धः
dyaurakṣiṇī cakṣurabhūtpataṅgaḥ pakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca .
tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyaṃ āpo'sya tālū rasa eva jihvā
||30||द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च ।
तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यं आपोऽस्य तालू रस एव जिह्वा
chandāṃsyanantasya śiro gṛṇaṃti daṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni .
hāso janonmādakarī ca māyā durantasargo yadapāṅgamokṣaḥ
||31||छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणंति दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि ।
हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः
vrīḍottarauṣṭho'dhara eva lobho dharmaḥ stano'dharmapatho'sya pṛṣṭham .
kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitrau kukṣiḥ samudrā girayo'sthisaṅghāḥ
||32||व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्मः स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् ।
कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घाः
nadyo'sya nāḍyo'tha tanūruhāṇi mahīruhā viśvatanornṛpendra .
anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvā gatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ
||33||नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र ।
अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः
īśasya keśān vidurambuvāhān vāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ .
avyaktamāhuḥ hṛdayaṃ manaśca sa candramāḥ sarvavikārakośaḥ
||34||ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः ।
अव्यक्तमाहुः हृदयं मनश्च स चन्द्रमाः सर्वविकारकोशः
vijñānaśaktiṃ mahimāmananti sarvātmano'ntaḥkaraṇaṃ giritram .
aśvāśvataryuṣṭragajā nakhāni sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe
||35||विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् ।
अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे
vayāṃsi tad vyākaraṇaṃ vicitraṃ manurmanīṣā manujo nivāsaḥ .
gaṃdharvavidyādharacāraṇāpsaraḥ svarasmṛtīḥ asurānīkavīryaḥ
||36||वयांसि तद् व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवासः ।
गंधर्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरस्मृतीः असुरानीकवीर्यः
brahmānanaṃ kṣatrabhujo mahātmā viḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ .
nānābhidhābhījyagaṇopapanno dravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ
||37||ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः ।
नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः
iyān asau īśvaravigrahasya yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te .
sandhāryate'smin vapuṣi sthaviṣṭhe manaḥ svabuddhyā na yato'sti kiñcit
||38||इयान् असौ ईश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेशः कथितो मया ते ।
सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मनः स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित्
sa sarvadhīvṛttyanubhūtasarva ātmā yathā svapnajanekṣitaikaḥ .
taṃ satyamānaṃdanidhiṃ bhajeta nānyatra sajjedyata ātmapātaḥ
||39||स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः ।
तं सत्यमानंदनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskaṃdhe prathamo'dhyāyaḥ .. 1 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre II/Chapitre 1