evaṃ purā dhāraṇayā''tmayoniḥ naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt
śrīśuka uvāca
evaṃ purā dhāraṇayā''tmayoniḥ naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt .
tathā sasarjedamamoghadṛṣṭiḥ yathāpyayāt prāk vyavasāyabuddhiḥ
||1||एवं पुरा धारणयाऽऽत्मयोनिः नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् ।
तथा ससर्जेदममोघदृष्टिः यथाप्ययात् प्राक् व्यवसायबुद्धिः
śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yannāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ .
paribhraman tatra na vindate'rthān māyāmaye vāsanayā śayānaḥ
||2||शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः ।
परिभ्रमन् तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयानः
ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥ syād apramatto vyavasāyabuddhiḥ .
siddhe'nyathārthe na yateta tatra pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ
||3||अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्याद् अप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।
सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः
satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsaiḥ bāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim .
satyañjalau kiṃ purudhānnapātryā digvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ
||4||सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासैः बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् ।
सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः
cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ .
naivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito'pyaśuṣyan .
ruddhā guhāḥ kimajito'vati nopasannān .
kasmād bhajaṃti kavayo dhanadurmadāndhān
||5||चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां ।
नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् ।
रुद्धा गुहाः किमजितोऽवति नोपसन्नान् ।
कस्माद् भजंति कवयो धनदुर्मदान्धान्
evaṃ svacitte svata eva siddha ātmā priyo'rtho bhagavāna anaṃtaḥ .
taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta saṃsārahetūparamaśca yatra
||6||एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवान अनंतः ।
तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र
kastāṃ tvanādṛtya parānucintāṃ ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt .
paśyañjanaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ svakarmajān paritāpān juṣāṇam
||7||कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्तां ऋते पशून् असतीं नाम कुर्यात् ।
पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापान् जुषाणम्
kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam .
caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkha gadādharaṃ dhāraṇayā smaranti
||8||केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् ।
चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख गदाधरं धारणया स्मरन्ति
prasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ kadaṃbakiñjalkapiśaṅgavāsasam .
lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃ sphuran mahāratnakirīṭakuṇḍalam
||9||प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदंबकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् ।
लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन् महारत्नकिरीटकुण्डलम्
unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālaye yogeśvarāsthāpitapādapallavam .
śrīlakṣaṇaṃ kaustubharatnakandharaṃ amlānalakṣmyā vanamālayācitam
||10||उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् ।
श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धरं अम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम्
vibhūṣitaṃ mekhalayā'ṅgulīyakaiḥ mahādhanairnūpurakaṅkaṇādibhiḥ .
snigdhāmalākuñcitanīlakuntalaiḥ virocamānānanahāsapeśalam
||11||विभूषितं मेखलयाऽङ्गुलीयकैः महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः ।
स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैः विरोचमानाननहासपेशलम्
adīnalīlāhasitekṣaṇollasad bhrūbhaṅgasaṃsūcitabhūryanugraham .
īkṣeta cintāmayamenamīśvaraṃ yāvanmano dhāraṇayā'vatiṣṭhate
||12||अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद् भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् ।
ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयाऽवतिष्ठते
ekaikaśo'ṅgāni dhiyānubhāvayet pādādi yāvad hasitaṃ gadābhṛtaḥ .
jitaṃ jitaṃ sthānamapohya dhārayet paraṃ paraṃ śuddhyati dhīryathā yathā
||13||एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद् हसितं गदाभृतः ।
जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा
yāvanna jāyeta parāvare'smin viśveśvare draṣṭari bhaktiyogaḥ .
tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ kriyāvasāne prayataḥ smareta
||14||यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः ।
तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत
sthiraṃ sukhaṃ cāsanamāsthito yatiḥ yadā jihāsurimamaṅga lokam .
kāle ca deśe ca mano na sajjayet prāṇān niyacchenmanasā jitāsuḥ
||15||स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यतिः यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् ।
काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासुः
manaḥ svabuddhyā'malayā niyamya kṣetrajña etāṃ ninayet tamātmani .
ātmānamātmanyavarudhya dhīro labdhopaśāntirvirameta kṛtyāt
||16||मनः स्वबुद्ध्याऽमलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि ।
आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात्
na yatra kālo'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṃ ya īśire .
na yatra sattvaṃ na rajastamaśca na vai vikāro na mahān pradhānam
||17||न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे ।
न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम्
paraṃ padaṃ vaiṣṇavamāmananti tad yanneti netītyatadutsisṛkṣavaḥ .
visṛjya daurātmyamananyasauhṛdā hṛdopaguhyārhapadaṃ pade pade
||18||परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः ।
विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे
itthaṃ munistūparamed vyavasthito vijñānadṛgvīrya surandhitāśayaḥ .
svapārṣṇina'pīḍya gudaṃ tato'nilaṃ sthāneṣu ṣaṭsūnnamayejjitaklamaḥ
||19||इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्य सुरन्धिताशयः ।
स्वपार्ष्णिनऽपीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज्जितक्लमः
nābhyāṃ sthitaṃ hṛdyadhiropya tasmād ududānagatyorasi taṃ nayenmuniḥ .
tato'nusandhāya dhiyā manasvī svatālumūlaṃ śanakairnayeta
||20||नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्माद् उदुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनिः ।
ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत
tasmād bhruvorantaramunnayeta niruddhasaptāyatano'napekṣaḥ .
sthitvā muhūrtārdhamakuṇṭhadṛṣṭiḥ nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ
||21||तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्षः ।
स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टिः निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत् परं गतः
yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ vaihāyasānāmuta yad vihāram .
aṣṭādhipatyaṃ guṇasannivāye sahaiva gacchenmanasendriyaiśca
||22||यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् ।
अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च
yogeśvarāṇāṃ gatimāhurantaḥ bahistrilokyāḥ pavanāntarātmanām .
na karmabhistāṃ gatimāpnuvanti vidyātapoyogasamādhibhājām
||23||योगेश्वराणां गतिमाहुरन्तः बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् ।
न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम्
vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ suṣumnayā brahmapathena śociṣā .
vidhūtakalko'tha harerudastāt prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram
||24||वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्नया ब्रह्मपथेन शोचिषा ।
विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम्
[ yo'ntaḥ pacati bhūtānāṃ yastapatyaṇḍamadhyagaḥ .
so'gnirvaiśvānaro mārgo devānāṃ pitṛṇāṃ muneḥ .
devayānaṃ piṅgalābhiḥ hanyeti śatāyuṣā .
rātrīriḍābhiḥ pitṛṇāṃ viṣuvattāṃ suṣumnayā .
] These two shlokas are found only in Madhwa school edition and Shri Vijayadhwajatirtha commented on these. tadviśvanābhiṃ tvativartya viṣṇoḥ aṇīyasā virajenātmanaikaḥ .
namaskṛtaṃ brahmavidāmupaiti kalpāyuṣo yad vibudhā ramante
||25||[ योऽन्तः पचति भूतानां यस्तपत्यण्डमध्यगः ।
सोऽग्निर्वैश्वानरो मार्गो देवानां पितृणां मुनेः ।
देवयानं पिङ्गलाभिः हन्येति शतायुषा ।
रात्रीरिडाभिः पितृणां विषुवत्तां सुषुम्नया ।
] These two shlokas are found only in Madhwa school edition and Shri Vijayadhwajatirtha commented on these. तद्विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णोः अणीयसा विरजेनात्मनैकः ।
नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते
atho anantasya mukhānalena dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam .
niryāti siddheśvarayuṣṭadhiṣṇyaṃ yad dvaiparārdhyaṃ tadu pārameṣṭhyam
||26||अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् ।
निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम्
na yatra śoko na jarā na mṛtyuḥ na ārtiḥ na codvega ṛte kutaścit .
yaccittato'daḥ kṛpayānidaṃ vidāṃ durantaduḥkhaprabhavānudarśanāt
||27||न यत्र शोको न जरा न मृत्युः न आर्तिः न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् ।
यच्चित्ततोऽदः कृपयानिदं विदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात्
tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayaḥ tenātmanāpo'nalamūrtiratvaran .
jyotirmayo vāyumupetya kāle vāyvātmanā khaṃ bṛhadātmaliṅgam
||28||ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भयः तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् ।
ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम्
ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva .
śrotreṇa copetya nabhoguṇatvaṃ prāṇena cākūtimupaiti yogī
||29||घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव ।
श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी
sa bhūtasūkṣmendriyasannikarṣaṃ manomayaṃ devamayaṃ vikāryam .
saṃsādya gatyā saha tena yāti vijñānatattvaṃ guṇasaṃnirodham
||30||स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् ।
संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम्
tenātmanātmānamupaiti śāntaṃ ānaṃdamānaṃdamayo'vasāne .
etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ sa vai punarneha viṣajjate'ṅga
||31||तेनात्मनात्मानमुपैति शान्तं आनंदमानंदमयोऽवसाने ।
एतां गतिं भागवतीं गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग
ete sṛtī te nṛpa vedagīte tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca .
ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa ārādhito bhagavān vāsudevaḥ
||32||एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च ।
ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेवः
na hyato'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṃsṛtāviha .
vāsudeve bhagavati bhaktiyogo yato bhavet
||33||न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह ।
वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत्
bhagavānbrahma kārtsnyena triran vīkṣya manīṣayā .
tadadhyavasyat kūṭastho ratirātman yato bhavet
||34||भगवान्ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन् वीक्ष्य मनीषया ।
तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत्
bhagavān sarvabhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ .
dṛśyairbuddhyādibhirdraṣṭā lakṣaṇaiḥ anumāpakaiḥ
||35||भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः ।
दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैः अनुमापकैः
tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā .
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyo bhagavān nṛṇām
||36||तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम्
pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ kathāmṛtaṃ śravaṇapuṭeṣu sambhṛtam .
punanti te viṣayavidūṣitāśayaṃ vrajanti taccaraṇasaroruhāntikam
||37||पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् ।
पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskaṃdhe dvitīyo'dhyāyaḥ .. 2 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre II/Chapitre 2