manvantareśānukathā nirodho muktirāśrayaḥ
śrīśuka uvāca
(anuṣṭup) atra sargo visargaśca sthānaṃ poṣaṇamūtayaḥ .
manvantareśānukathā nirodho muktirāśrayaḥ
||1||(अनुष्टुप्) अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः ।
मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः
daśamasya viśuddhyarthaṃ navānāmiha lakṣaṇam .
varṇayanti mahātmānaḥ śrutenārthena cāñjasā
||2||दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् ।
वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा
bhūtamātrendriyadhiyāṃ janma sarga udāhṛtaḥ .
brahmaṇo guṇavaiṣamyāt visargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ
||3||भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ।
ब्रह्मणो गुणवैषम्यात् विसर्गः पौरुषः स्मृतः
sthitirvaikuṇṭhavijayaḥ poṣaṇaṃ tadanugrahaḥ .
manvantarāṇi saddharma ūtayaḥ karmavāsanāḥ
||4||स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः ।
मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः
avatārānucaritaṃ hareścāsyānuvartinām .
puṃsāṃ īśakathāḥ proktā nānākhyāna upabṛṃhitāḥ
||5||अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् ।
पुंसां ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यान उपबृंहिताः
nirodho'syānuśayanaṃ ātmanaḥ saha śaktibhiḥ .
muktiḥ hitvānyathā rūpaṃ svarūpeṇa vyavasthitiḥ
||6||निरोधोऽस्यानुशयनं आत्मनः सह शक्तिभिः ।
मुक्तिः हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः
ābhāsaśca nirodhaśca yataścādhyavasīyate .
sa āśrayaḥ paraṃ brahma paramātmeti śabdyate
||7||आभासश्च निरोधश्च यतश्चाध्यवसीयते ।
स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते
yo'dhyātmiko'yaṃ puruṣaḥ so'sau evādhidaivikaḥ .
yaḥ tatra ubhaya vicchedaḥ sa smṛtohyādhibhautikaḥ
||8||योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसौ एवाधिदैविकः ।
यः तत्र उभय विच्छेदः स स्मृतोह्याधिभौतिकः
ekaṃ ekatarābhāve yadā na upalabhāmahe .
tritayaṃ tatra yo veda sa ātmā svāśrayāśrayaḥ
||9||एकं एकतराभावे यदा न उपलभामहे ।
त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः
puruṣo'ṇḍaṃ vinirbhidya yadā'sau sa vinirgataḥ .
ātmano'yanamanvicchan apaḥ asrākṣīcchuciḥ śucīḥ
||10||पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदाऽसौ स विनिर्गतः ।
आत्मनोऽयनमन्विच्छन् अपः अस्राक्षीच्छुचिः शुचीः
tāsvavātsīt svasṛṣṭāsu sahasraṃ parivatsarān .
tena nārāyaṇo nāma yadāpaḥ puruṣodbhavāḥ
||11||तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् ।
तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca .
yadanugrahataḥ santi na santi yad upekṣayā
||12||द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यद् उपेक्षया
eko nānātvamanvicchan yogatalpāt samutthitaḥ .
vīryaṃ hiraṇmayaṃ devo māyayā vyasṛjat tridhā
||13||एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थितः ।
वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा
adhidaivaṃ atha adhyātmaṃ adhibhūtamiti prabhuḥ .
athaikaṃ pauruṣaṃ vīryaṃ tridhā bhidyata tacchṛṇu
||14||अधिदैवं अथ अध्यात्मं अधिभूतमिति प्रभुः ।
अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधा भिद्यत तच्छृणु
antaḥ śarīra ākāśāt puruṣasya viceṣṭataḥ .
ojaḥ saho balaṃ jajñe tataḥ prāṇo mahān asuḥ
||15||अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः ।
ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः
anuprāṇanti yaṃ prāṇāḥ prāṇantaṃ sarvajantuṣu .
apānaṃtaṃ apānanti naradevaṃ ivānugāḥ
||16||अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु ।
अपानंतं अपानन्ति नरदेवं इवानुगाः
prāṇena ākṣipatā kṣut tṛḍ antarā jāyate vibhoḥ .
pipāsato jakṣataśca prāṅ mukhaṃ nirabhidyata
||17||प्राणेन आक्षिपता क्षुत् तृड् अन्तरा जायते विभोः ।
पिपासतो जक्षतश्च प्राङ् मुखं निरभिद्यत
mukhataḥ tālu nirbhinnaṃ jihvā tatra upajāyate .
tato nānāraso jajñe jihvayā yo'dhigamyate
||18||मुखतः तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्र उपजायते ।
ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते
vivakṣormukhato bhūmno vahnirvāg vyāhṛtaṃ tayoḥ .
jale vai tasya suciraṃ nirodhaḥ samajāyata
||19||विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयोः ।
जले वै तस्य सुचिरं निरोधः समजायत
nāsike nirabhidyetāṃ dodhūyati nabhasvati .
tatra vāyuḥ gandhavaho ghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ
||20||नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति ।
तत्र वायुः गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः
yadā''tmani nirālokaṃ ātmānaṃ ca didṛkṣataḥ .
nirbhinne hyakṣiṇī tasya jyotiḥ cakṣuḥ guṇagrahaḥ
||21||यदाऽऽत्मनि निरालोकं आत्मानं च दिदृक्षतः ।
निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिः चक्षुः गुणग्रहः
bodhyamānasya ṛṣibhiḥ ātmanaḥ tat jighṛkṣataḥ .
karṇau ca nirabhidyetāṃ diśaḥ śrotraṃ guṇagrahaḥ
||22||बोध्यमानस्य ऋषिभिः आत्मनः तत् जिघृक्षतः ।
कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः
vastuno mṛdukāṭhinya laghugurvoṣṇa śītatām .
jighṛkṣataḥ tvaṅ nirbhinnā tasyāṃ roma mahīruhāḥ .
tatra cāntarbahirvātaḥ tvacā labdhaguṇo vṛtaḥ
||23||वस्तुनो मृदुकाठिन्य लघुगुर्वोष्ण शीतताम् ।
जिघृक्षतः त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोम महीरुहाः ।
तत्र चान्तर्बहिर्वातः त्वचा लब्धगुणो वृतः
hastau ruruhatuḥ tasya nānā karma cikīrṣayā .
tayostu balamindraśca ādānaṃ ubhayāśrayam
||24||हस्तौ रुरुहतुः तस्य नाना कर्म चिकीर्षया ।
तयोस्तु बलमिन्द्रश्च आदानं उभयाश्रयम्
gatiṃ jigīṣataḥ pādau ruruhāte'bhikāmikām .
padbhyāṃ yajñaḥ svayaṃ havyaṃ karmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ
||25||गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् ।
पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः
nirabhidyata śiśno vai prajānanda amṛtārthinaḥ .
upastha āsīt kāmānāṃ priyaṃ tad ubhayāśrayam
||26||निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्द अमृतार्थिनः ।
उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तद् उभयाश्रयम्
utsisṛkṣoḥ dhātumalaṃ nirabhidyata vai gudam .
tataḥ pāyustato mitra utsarga ubhayāśrayaḥ
||27||उत्सिसृक्षोः धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् ।
ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः
āsisṛpsoḥ puraḥ puryā nābhidvāraṃ apānataḥ .
tatra apānaḥ tato mṛtyuḥ pṛthaktvaṃ ubhayāśrayam
||28||आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारं अपानतः ।
तत्र अपानः ततो मृत्युः पृथक्त्वं उभयाश्रयम्
āditsoḥ annapānānāṃ āsan kukṣyanna nāḍayaḥ .
nadyaḥ samudrāśca tayoḥ tuṣṭiḥ puṣṭiḥ tadāśraye
||29||आदित्सोः अन्नपानानां आसन् कुक्ष्यन्न नाडयः ।
नद्यः समुद्राश्च तयोः तुष्टिः पुष्टिः तदाश्रये
nididhyāsoḥ ātmamāyāṃ hṛdayaṃ nirabhidyata .
tato manaḥ tataścaṃdraḥ saṅkalpaḥ kāma eva ca
||30||निदिध्यासोः आत्ममायां हृदयं निरभिद्यत ।
ततो मनः ततश्चंद्रः सङ्कल्पः काम एव च
tvak carma māṃsa rudhira medo majjāsthi dhātavaḥ .
bhūmyaptejomayāḥ sapta prāṇo vyomāmbu vāyubhiḥ
||31||त्वक् चर्म मांस रुधिर मेदो मज्जास्थि धातवः ।
भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बु वायुभिः
guṇātmakān iṃdriyāṇi bhūtādi prabhavā guṇāḥ .
manaḥ sarva vikārātmā buddhirvijñānarūpiṇī
||32||गुणात्मकान् इंद्रियाणि भूतादि प्रभवा गुणाः ।
मनः सर्व विकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी
etad bhagavato rūpaṃ sthūlaṃ te vyāhṛtaṃ mayā .
mahyādibhiśca āvaraṇaiḥ aṣṭabhiḥ bahirāvṛtam
||33||एतद् भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया ।
मह्यादिभिश्च आवरणैः अष्टभिः बहिरावृतम्
ataḥ paraṃ sūkṣmatamaṃ avyaktaṃ nirviśeṣaṇam .
anādimadhyanidhanaṃ nityaṃ vāṅ manasaḥ param
||34||अतः परं सूक्ष्मतमं अव्यक्तं निर्विशेषणम् ।
अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ् मनसः परम्
amunī bhagavad rūpe mayā te hyanuvarṇite .
ubhe api na gṛhṇanti māyāsṛṣṭe vipaścitaḥ
||35||अमुनी भगवद् रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते ।
उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः
sa vācya vācakatayā bhagavān brahmarūpadhṛk .
nāmarūpakriyā dhatte sakarmākarmakaḥ paraḥ
||36||स वाच्य वाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् ।
नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः
prajāpatīn manūn devān ṛṣīn pitṛgaṇān pṛthak .
siddhacāraṇagandharvān vidyādhrāsura guhyakān
||37||प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् ।
सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुर गुह्यकान्
kinnarāpsaraso nāgān sarpān kimpuruṣoragān .
mātṛrakṣaḥpiśācāṃśca pretabhūtavināyakān
||38||किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषोरगान् ।
मातृरक्षःपिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान्
kūṣmāṇdonmāda vetālān yātudhānān grahānapi .
khagān mṛgān paśūn vṛkṣān girīn nṛpa sarīsṛpān
||39||कूष्माण्दोन्माद वेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि ।
खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान्
dvividhāścaturvidhā ye'nye jala sthala vanaukasaḥ .
kuśalā-akuśalā miśrāḥ karmaṇāṃ gatayastvimāḥ
||40||द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जल स्थल वनौकसः ।
कुशला-अकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः
sattvaṃ rajastama iti tisraḥ sura-nṛ-nārakāḥ .
tatrāpyekaikaśo rājan bhidyante gatayastridhā .
yad ekaikataro'nyābhyāṃ svabhāva upahanyate
||41||सत्त्वं रजस्तम इति तिस्रः सुर-नृ-नारकाः ।
तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ।
यद् एकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते
sa evedaṃ jagaddhātā bhagavān dharmarūpadhṛk .
puṣṇāti sthāpayan viśvaṃ tiryaṅnarasurādibhiḥ
||42||स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् ।
पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभिः
tataḥ kālāgnirudrātmā yatsṛṣṭaṃ idamātmanaḥ .
saṃ niyacchati tatkāle ghanānīkaṃ ivānilaḥ
||43||ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टं इदमात्मनः ।
सं नियच्छति तत्काले घनानीकं इवानिलः
itthaṃ bhāvena kathito bhagavān bhagavattamaḥ .
na itthaṃ bhāvena hi paraṃ draṣṭuṃ arhanti sūrayaḥ
||44||इत्थं भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः ।
न इत्थं भावेन हि परं द्रष्टुं अर्हन्ति सूरयः
nāsya karmaṇi janmādau parasya anuvidhīyate .
kartṛtvapratiṣedhārthaṃ māyayāropitaṃ hi tat
||45||नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्य अनुविधीयते ।
कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत्
ayaṃ tu brahmaṇaḥ kalpaḥ savikalpa udāhṛtaḥ .
vidhiḥ sādhāraṇo yatra sargāḥ prākṛtavaikṛtāḥ
||46||अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः ।
विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः
parimāṇaṃ ca kālasya kalpalakṣaṇa vigraham .
yathā purastād vyākhyāsye pādmaṃ kalpamatho śrṛṇu
||47||परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षण विग्रहम् ।
यथा पुरस्ताद् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श्रृणु
śaunaka uvāca
yadāha no bhavān sūta kṣattā bhāgavatottamaḥ .
cacāra tīrthāni bhuvaḥ tyaktvā baṃdhūn su-dustyajān
||48||यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः ।
चचार तीर्थानि भुवः त्यक्त्वा बंधून् सु-दुस्त्यजान्
kṣattuḥ kauśāraveḥ tasya saṃvādo'dhyātmasaṃśritaḥ .
yadvā sa bhagavān tasmai pṛṣṭaḥ tattvaṃ uvāca ha
||49||क्षत्तुः कौशारवेः तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः ।
यद्वा स भगवान् तस्मै पृष्टः तत्त्वं उवाच ह
brūhi naḥ tad idaṃ saumya vidurasya viceṣṭitam .
bandhutyāga nimittaṃ ca yathaiva āgatavān punaḥ
||50||ब्रूहि नः तद् इदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् ।
बन्धुत्याग निमित्तं च यथैव आगतवान् पुनः
sūta uvāca
rājñā parīkṣitā pṛṣṭo yad avocat mahāmuniḥ .
tadvo'bhidhāsye śrṛṇuta rājñaḥ praśnānusārataḥ
||51||राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यद् अवोचत् महामुनिः ।
तद्वोऽभिधास्ये श्रृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskaṃdhe daśamo'dhyāyaḥ .. 10 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre II/Chapitre 10