evametatpurā pṛṣṭo maitreyo bhagavān kila
śrīśuka uvāca
evametatpurā pṛṣṭo maitreyo bhagavān kila .
kṣattrā vanaṃ praviṣṭena tyaktvā svagṛha ṛddhimat
||1||एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल ।
क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृह ऋद्धिमत्
yadvā ayaṃ maṃtrakṛdvo bhagavān akhileśvaraḥ .
pauravendragṛhaṃ hitvā praviveśātmasātkṛtam
||2||यद्वा अयं मंत्रकृद्वो भगवान् अखिलेश्वरः ।
पौरवेन्द्रगृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम्
rājovāca
kutra kṣatturbhagavatā maitreyeṇāsa saṅgamaḥ .
kadā vā sahasaṃvāda etad varṇaya naḥ prabho
||3||कुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणास सङ्गमः ।
कदा वा सहसंवाद एतद् वर्णय नः प्रभो
na hyalpārthodayastasya vidurasya amalātmanaḥ .
tasmin varīyasi praśnaḥ sādhuvādopabṛṃhitaḥ
||4||न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्य अमलात्मनः ।
तस्मिन् वरीयसि प्रश्नः साधुवादोपबृंहितः
sūta uvāca
sa evaṃ ṛṣivaryo'yaṃ pṛṣṭo rājñā parīkṣitā .
pratyāha taṃ subahuvit prītātmā śrūyatāmiti
||5||स एवं ऋषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता ।
प्रत्याह तं सुबहुवित् प्रीतात्मा श्रूयतामिति
śrīśuka uvāca
yadā tu rājā svasutānasādhūn puṣṇan na dharmeṇa vinaṣṭadṛṣṭiḥ .
bhrāturyaviṣṭhasya sutān vibandhūn praveśya lākṣābhavane dadāha
||6||यदा तु राजा स्वसुतानसाधून् पुष्णन् न धर्मेण विनष्टदृष्टिः ।
भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून् प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह
yadā sabhāyāṃ kurudevadevyāḥ keśābhimarśaṃ sutakarma garhyam .
na vārayāmāsa nṛpaḥ snuṣāyāḥ svāsrairharantyāḥ kucakuṅkumāni
||7||यदा सभायां कुरुदेवदेव्याः केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् ।
न वारयामास नृपः स्नुषायाः स्वास्रैर्हरन्त्याः कुचकुङ्कुमानि
dyūte tvadharmeṇa jitasya sādhoḥ satyāvalaṃbasya vanaṃ gatasya .
na yācato'dāt samayena dāyaṃ tamojuṣāṇo yadajātaśatroḥ
||8||द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधोः सत्यावलंबस्य वनं गतस्य ।
न याचतोऽदात् समयेन दायं तमोजुषाणो यदजातशत्रोः
yadā ca pārthaprahitaḥ sabhāyāṃ jagadgururyāni jagāda kṛṣṇaḥ .
na tāni puṃsāṃ amṛtāyanāni rājoru mene kṣatapuṇyaleśaḥ
||9||यदा च पार्थप्रहितः सभायां जगद्गुरुर्यानि जगाद कृष्णः ।
न तानि पुंसां अमृतायनानि राजोरु मेने क्षतपुण्यलेशः
yadopahūto bhavanaṃ praviṣṭo maṃtrāya pṛṣṭaḥ kila pūrvajena .
athāha tanmaṃtradṛśāṃ varīyān yanmaṃtriṇo vaidurikaṃ vadanti
||10||यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो मंत्राय पृष्टः किल पूर्वजेन ।
अथाह तन्मंत्रदृशां वरीयान् यन्मंत्रिणो वैदुरिकं वदन्ति
ajātaśatroḥ pratiyaccha dāyaṃ titikṣato durviṣahaṃ tavāgaḥ .
sahānujo yatra vṛkodarāhiḥ śvasan ruṣā yattvamalaṃ bibheṣi
||11||अजातशत्रोः प्रतियच्छ दायं तितिक्षतो दुर्विषहं तवागः ।
सहानुजो यत्र वृकोदराहिः श्वसन् रुषा यत्त्वमलं बिभेषि
pārthāṃstu devo bhagavān mukundo gṛhītavān sa kṣitidevadevaḥ .
āste svapuryāṃ yadudevadevo vinirjitāśeṣa nṛdevadevaḥ
||12||पार्थांस्तु देवो भगवान् मुकुन्दो गृहीतवान् स क्षितिदेवदेवः ।
आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवो विनिर्जिताशेष नृदेवदेवः
sa eṣa doṣaḥ puruṣadviḍāste gṛhān praviṣṭo yamapatyamatyā .
puṣṇāsi kṛṣṇādvimukho gataśrīḥ tyajāśvaśaivaṃ kulakauśalāya
||13||स एष दोषः पुरुषद्विडास्ते गृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या ।
पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्रीः त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय
iti ūcivān tatra suyodhanena pravṛddhakopasphuritādhareṇa .
asatkṛtaḥ satspṛhaṇīyaśīlaḥ kṣattā sakarṇānujasaubalena
||14||इति ऊचिवान् तत्र सुयोधनेन प्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण ।
असत्कृतः सत्स्पृहणीयशीलः क्षत्ता सकर्णानुजसौबलेन
ka enamatropajuhāva jihmaṃ dāsyāḥ sutaṃ yadbalinaiva puṣṭaḥ .
tasmin pratīpaḥ parakṛtya āste nirvāsyatāmāśu purācchvasānaḥ
||15||क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं दास्याः सुतं यद्बलिनैव पुष्टः ।
तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते निर्वास्यतामाशु पुराच्छ्वसानः
sa itthamatyulbaṇakarṇabāṇaiḥ bhrātuḥ puro marmasu tāḍito'pi .
svayaṃ dhanurdvāri nidhāya māyāṃ gatavyatho'yāduru mānayānaḥ
||16||स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणैः भ्रातुः पुरो मर्मसु ताडितोऽपि ।
स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायां गतव्यथोऽयादुरु मानयानः
sa nirgataḥ kauravapuṇyalabdho gajāhvayāt tīrthapadaḥ padāni .
anvākramatpuṇyacikīrṣayorvyāṃ svadhiṣṭhito yāni sahasramūrtiḥ
||17||स निर्गतः कौरवपुण्यलब्धो गजाह्वयात् तीर्थपदः पदानि ।
अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यां स्वधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्तिः
pureṣu puṇyopavanādrikuñje ṣvapaṅkatoyeṣu saritsaraḥsu .
anantaliṅgaiḥ samalaṅkṛteṣu cacāra tīrthāyataneṣvananyaḥ
||18||पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जे ष्वपङ्कतोयेषु सरित्सरःसु ।
अनन्तलिङ्गैः समलङ्कृतेषु चचार तीर्थायतनेष्वनन्यः
gāṃ paryaṭan medhyaviviktavṛttiḥ sadāpluto'dhaḥ śayano'vadhūtaḥ .
alakṣitaḥ svairavadhūtaveṣo vratāni cere haritoṣaṇāni
||19||गां पर्यटन् मेध्यविविक्तवृत्तिः सदाप्लुतोऽधः शयनोऽवधूतः ।
अलक्षितः स्वैरवधूतवेषो व्रतानि चेरे हरितोषणानि
itthaṃ vrajan bhāratameva varṣaṃ kālena yāvadgatavān prabhāsam .
tāvacchaśāsa kṣitimeka cakrāṃ ekātapatrāmajitena pārthaḥ
||20||इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षं कालेन यावद्गतवान् प्रभासम् ।
तावच्छशास क्षितिमेक चक्रां एकातपत्रामजितेन पार्थः
tatrātha śuśrāva suhṛdvinaṣṭiṃ vanaṃ yathā veṇuja vahnisaṃśrayam .
saṃspardhayā dagdhamathānuśocan sarasvatīṃ pratyagiyāya tūṣṇīm
||21||तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिं वनं यथा वेणुज वह्निसंश्रयम् ।
संस्पर्धया दग्धमथानुशोचन् सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम्
tasyāṃ tritasyośanaso manośca pṛthorathāgnerasitasya vāyoḥ .
tīrthaṃ sudāsasya gavāṃ guhasya yat śrāddhadevasya sa āsiṣeve
||22||तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च पृथोरथाग्नेरसितस्य वायोः ।
तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्य यत् श्राद्धदेवस्य स आसिषेवे
anyāni ceha dvijadevadevaiḥ kṛtāni nānāyatanāni viṣṇoḥ .
pratyaṅga mukhyāṅkitamandirāṇi yaddarśanāt kṛṣṇamanusmaranti
||23||अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैः कृतानि नानायतनानि विष्णोः ।
प्रत्यङ्ग मुख्याङ्कितमन्दिराणि यद्दर्शनात् कृष्णमनुस्मरन्ति
tatastvativrajya surāṣṭramṛddhaṃ sauvīramatsyān kurujāṅgalāṃśca .
kālena tāvadyamunāmupetya tatroddhavaṃ bhāgavataṃ dadarśa
||24||ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं सौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च ।
कालेन तावद्यमुनामुपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श
sa vāsudevānucaraṃ praśāntaṃ bṛhaspateḥ prāktanayaṃ pratītam .
āliṅgya gāḍhaṃ praṇayena bhadraṃ svānāṃ apṛcchad bhāgavatprajānām
||25||स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं बृहस्पतेः प्राक्तनयं प्रतीतम् ।
आलिङ्ग्य गाढं प्रणयेन भद्रं स्वानां अपृच्छद् भागवत्प्रजानाम्
kaccitpurāṇau puruṣau svanābhya pādmānuvṛttyeha kilāvatīrṇau .
āsāta urvyāḥ kuśalaṃ vidhāya kṛtakṣaṇau kuśalaṃ śūragehe
||26||कच्चित्पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ ।
आसात उर्व्याः कुशलं विधाय कृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे
kaccit kurūṇāṃ paramaḥ suhṛnno bhāmaḥ sa āste sukhamaṅga śauriḥ .
yo vai svasṝṇāṃ pitṛvad dadāti varān vadānyo varatarpaṇena
||27||कच्चित् कुरूणां परमः सुहृन्नो भामः स आस्ते सुखमङ्ग शौरिः ।
यो वै स्वसॄणां पितृवद् ददाति वरान् वदान्यो वरतर्पणेन
kaccid varūthādhipatiryadūnāṃ pradyumna āste sukhamaṅga vīraḥ .
yaṃ rukmiṇī bhagavato'bhilebhe ārādhya viprān smaramādisarge
||28||कच्चिद् वरूथाधिपतिर्यदूनां प्रद्युम्न आस्ते सुखमङ्ग वीरः ।
यं रुक्मिणी भगवतोऽभिलेभे आराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे
kaccitsukhaṃ sātvatavṛṣṇibhoja dāśārhakāṇāmadhipaḥ sa āste .
yamabhyaṣiñcat śatapatranetro nṛpāsanāśāṃ parihṛtya dūrāt
||29||कच्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोज दाशार्हकाणामधिपः स आस्ते ।
यमभ्यषिञ्चत् शतपत्रनेत्रो नृपासनाशां परिहृत्य दूरात्
kaccid hareḥ saumya sutaḥ sadṛkṣa āste'graṇī rathināṃ sādhu sāmbaḥ .
asūta yaṃ jāmbavatī vratāḍhyā devaṃ guhaṃ yo'mbikayā dhṛto'gre
||30||कच्चिद् हरेः सौम्य सुतः सदृक्ष आस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्बः ।
असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या देवं गुहं योऽम्बिकया धृतोऽग्रे
kṣemaṃ sa kaccid yuyudhāna āste yaḥ phālgunāt labdhadhanūrahasyaḥ .
lebhe'ñjasādhokṣajasevayaiva gatiṃ tadīyāṃ yatibhirdurāpām
||31||क्षेमं स कच्चिद् युयुधान आस्ते यः फाल्गुनात् लब्धधनूरहस्यः ।
लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम्
kaccid budhaḥ svastyanamīva āste śvaphalkaputro bhagavatprapannaḥ .
yaḥ kṛṣṇapādāṅkitamārgapāṃsu ṣvaceṣṭata premavibhinnadhairyaḥ
||32||कच्चिद् बुधः स्वस्त्यनमीव आस्ते श्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्नः ।
यः कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसु ष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्यः
kaccicchivaṃ devakabhojaputryā viṣṇuprajāyā iva devamātuḥ .
yā vai svagarbheṇa dadhāra devaṃ trayī yathā yajñavitānamartham
||33||कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्या विष्णुप्रजाया इव देवमातुः ।
या वै स्वगर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम्
apisvidāste bhagavān sukhaṃ vo yaḥ sātvatāṃ kāmadugho'niruddhaḥ .
yamāmananti sma hi śabdayoniṃ manomayaṃ sattvaturīyatattvam
||34||अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वो यः सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्धः ।
यमामनन्ति स्म हि शब्दयोनिं मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम्
apisvidanye ca nijātmadaivaṃ ananyavṛttyā samanuvratā ye .
hṛdīkasatyātmaja cārudeṣṇa gadādayaḥ svasti caranti saumya
||35||अपिस्विदन्ये च निजात्मदैवं अनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये ।
हृदीकसत्यात्मज चारुदेष्ण गदादयः स्वस्ति चरन्ति सौम्य
api svadorbhyāṃ vijayācyutābhyāṃ dharmeṇa dharmaḥ paripāti setum .
duryodhano'tapyata yatsabhāyāṃ sāmrājyalakṣmyā vijayānuvṛttyā
||36||अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्मः परिपाति सेतुम् ।
दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायां साम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या
kiṃ vā kṛtāgheṣvaghamatyamarṣī bhīmo'hivaddīrghatamaṃ vyamuñcat .
yasyāṅghripātaṃ raṇabhūrna sehe mārgaṃ gadāyāścarato vicitram
||37||किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षी भीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत् ।
यस्याङ्घ्रिपातं रणभूर्न सेहे मार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम्
kaccid yaśodhā rathayūthapānāṃ gāṇḍīva dhanvoparatārirāste .
alakṣito yaccharakūṭagūḍho māyākirāto giriśastutoṣa
||38||कच्चिद् यशोधा रथयूथपानां गाण्डीव धन्वोपरतारिरास्ते ।
अलक्षितो यच्छरकूटगूढो मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष
yamāvutasvittanayau pṛthāyāḥ pārthairvṛtau pakṣmabhirakṣiṇīva .
remāta uddāya mṛdhe svarikthaṃ parātsuparṇāviva vajrivaktrāt
||39||यमावुतस्वित्तनयौ पृथायाः पार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव ।
रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थं परात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात्
aho pṛthāpi dhriyate'rbhakārthe rājarṣivaryeṇa vināpi tena .
yastvekavīro'dhiratho vijigye dhanurdvitīyaḥ kakubhaścatasraḥ
||40||अहो पृथापि ध्रियतेऽर्भकार्थे राजर्षिवर्येण विनापि तेन ।
यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्ये धनुर्द्वितीयः ककुभश्चतस्रः
saumyānuśoce tamadhaḥpatantaṃ bhrātre paretāya vidudruhe yaḥ .
niryāpito yena suhṛtsvapuryā ahaṃ svaputrān samanuvratena
||41||सौम्यानुशोचे तमधःपतन्तं भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे यः ।
निर्यापितो येन सुहृत्स्वपुर्या अहं स्वपुत्रान् समनुव्रतेन
so'haṃ harermartyaviḍambanena dṛśo nṛṇāṃ cālayato vidhātuḥ .
nānyopalakṣyaḥ padavīṃ prasādāt carāmi paśyan gatavismayo'tra
||42||सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेन दृशो नृणां चालयतो विधातुः ।
नान्योपलक्ष्यः पदवीं प्रसादात् चरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र
nūnaṃ nṛpāṇāṃ trimadotpathānāṃ mahīṃ muhuścālayatāṃ camūbhiḥ .
vadhātprapannārtijihīrṣayeśo'pi upaikṣatāghaṃ bhagavān kurūṇām
||43||नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां महीं मुहुश्चालयतां चमूभिः ।
वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशोऽपि उपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम्
ajasya janmotpathanāśanāya karmāṇyakarturgrahaṇāya puṃsām .
nanvanyathā ko'rhati dehayogaṃ paro guṇānāmuta karmataṃtram
||44||अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय कर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् ।
नन्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगं परो गुणानामुत कर्मतंत्रम्
tasya prapannākhilalokapānāṃ avasthitānāṃ anuśāsane sve .
arthāya jātasya yaduṣvajasya vārtāṃ sakhe kīrtaya tīrthakīrteḥ
||45||तस्य प्रपन्नाखिललोकपानां अवस्थितानां अनुशासने स्वे ।
अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्य वार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्तेः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viduroddhavasaṃvāde prathamo'dhyāyaḥ .. 1 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 1