dvāri dyunadyā ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ maitreyamāsīnamagādhabodham
śrīśuka uvāca
dvāri dyunadyā ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ maitreyamāsīnamagādhabodham .
kṣattopasṛtyācyutabhāvasiddhaḥ papraccha sauśīlyaguṇābhitṛptaḥ
||1||द्वारि द्युनद्या ऋषभः कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् ।
क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्धः पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्तः
vidura uvāca
sukhāya karmāṇi karoti loko na taiḥ sukhaṃ vānyadupāramaṃ vā .
vindeta bhūyastata eva duḥkhaṃ yadatra yuktaṃ bhagavān vadennaḥ
||2||सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं वान्यदुपारमं वा ।
विन्देत भूयस्तत एव दुःखं यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्नः
janasya kṛṣṇād vimukhasya daivād adharmaśīlasya suduḥkhitasya .
anugrahāyeha caranti nūnaṃ bhūtāni bhavyāni janārdanasya
||3||जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवाद् अधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य ।
अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य
tatsādhuvaryādiśa vartma śaṃ naḥ saṃrādhito bhagavān yena puṃsām .
hṛdi sthito yacchati bhaktipūte jñānaṃ satattvādhigamaṃ purāṇam
||4||तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं नः संराधितो भगवान् येन पुंसाम् ।
हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम्
karoti karmāṇi kṛtāvatāro yānyātmataṃtro bhagavān tryadhīśaḥ .
yathā sasarjāgra idaṃ nirīhaḥ saṃsthāpya vṛttiṃ jagato vidhatte
||5||करोति कर्माणि कृतावतारो यान्यात्मतंत्रो भगवान् त्र्यधीशः ।
यथा ससर्जाग्र इदं निरीहः संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते
yathā punaḥ sve kha idaṃ niveśya śete guhāyāṃ sa nivṛttavṛttiḥ .
yogeśvarādhīśvara eka etad anupraviṣṭo bahudhā yathā''sīt
||6||यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्तिः ।
योगेश्वराधीश्वर एक एतद् अनुप्रविष्टो बहुधा यथाऽऽसीत्
krīḍan vidhatte dvijagosurāṇāṃ kṣemāya karmāṇyavatārabhedaiḥ .
mano na tṛpyatyapi śṛṇvatāṃ naḥ suślokamauleścaritāmṛtāni
||7||क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदैः ।
मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां नः सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि
yaistattvabhedaiḥ adhilokanātho lokānalokān saha lokapālān .
acīkḷpadyatra hi sarvasattva nikāyabhedo'dhikṛtaḥ pratītaḥ
||8||यैस्तत्त्वभेदैः अधिलोकनाथो लोकानलोकान् सह लोकपालान् ।
अचीकॢपद्यत्र हि सर्वसत्त्व निकायभेदोऽधिकृतः प्रतीतः
yena prajānāmuta ātmakarma rūpābhidhānāṃ ca bhidāṃ vyadhatta .
nārāyaṇo viśvasṛgātmayoniḥ etacca no varṇaya vipravarya
||9||येन प्रजानामुत आत्मकर्म रूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त ।
नारायणो विश्वसृगात्मयोनिः एतच्च नो वर्णय विप्रवर्य
parāvareṣāṃ bhagavan vratāni śrutāni me vyāsamukhādabhīkṣṇam .
atṛpnuma kṣullasukhāvahānāṃ teṣāmṛte kṛṣṇakathāmṛtaughāt
||10||परावरेषां भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् ।
अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषामृते कृष्णकथामृतौघात्
kastṛpnuyāttīrthapado'bhidhānāt satreṣu vaḥ sūribhirīḍyamānāt .
yaḥ karṇanāḍīṃ puruṣasya yāto bhavapradāṃ geharatiṃ chinatti
||11||कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात् सत्रेषु वः सूरिभिरीड्यमानात् ।
यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति
munirvivakṣurbhagavadguṇānāṃ sakhāpi te bhāratamāha kṛṣṇaḥ .
yasmin nṛṇāṃ grāmyasukhānuvādaiḥ matirgṛhītā nu hareḥ kathāyām
||12||मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखापि ते भारतमाह कृष्णः ।
यस्मिन् नृणां ग्राम्यसुखानुवादैः मतिर्गृहीता नु हरेः कथायाम्
sā śraddadhānasya vivardhamānā viraktimanyatra karoti puṃsaḥ .
hareḥ padānusmṛtinirvṛtasya samastaduḥkhāpyayamāśu dhatte
||13||सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः ।
हरेः पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदुःखाप्ययमाशु धत्ते
tān śocyaśocyān avido'nuśoce hareḥ kathāyāṃ vimukhānaghena .
kṣiṇoti devo'nimiṣastu yeṣāṃ āyurvṛthāvādagatismṛtīnām
||14||तान् शोच्यशोच्यान् अविदोऽनुशोचे हरेः कथायां विमुखानघेन ।
क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषां आयुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम्
tadasya kauṣārava śarmadātuḥ hareḥ kathāmeva kathāsu sāram .
uddhṛtya puṣpebhya ivārtabandho śivāya naḥ kīrtaya tīrthakīrteḥ
||15||तदस्य कौषारव शर्मदातुः हरेः कथामेव कथासु सारम् ।
उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो शिवाय नः कीर्तय तीर्थकीर्तेः
sa viśvajanmasthitisaṃyamārthe kṛtāvatāraḥ pragṛhītaśaktiḥ .
cakāra karmāṇyatipūruṣāṇi yānīśvaraḥ kīrtaya tāni mahyam
||16||स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारः प्रगृहीतशक्तिः ।
चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्
śrīśuka uvāca
(anuṣṭup) sa evaṃ bhagavān pṛṣṭaḥ kṣattrā kauṣāravirmuniḥ .
puṃsāṃ niḥśreyasārthena tamāha bahu mānayan
||17||(अनुष्टुप्) स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कौषारविर्मुनिः ।
पुंसां निःश्रेयसार्थेन तमाह बहु मानयन्
maitreya uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā sādho lokān sādhu anugṛhṇatā .
kīrtiṃ vitanvatā loke ātmano'dhokṣajātmanaḥ
||18||साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साधु अनुगृह्णता ।
कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मनः
naitaccitraṃ tvayi kṣattaḥ bādarāyaṇavīryaje .
gṛhīto'nanyabhāvena yattvayā harirīśvaraḥ
||19||नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तः बादरायणवीर्यजे ।
गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वरः
māṇḍavyaśāpād bhagavān prajāsaṃyamano yamaḥ .
bhrātuḥ kṣetre bhujiṣyāyāṃ jātaḥ satyavatīsutāt
||20||माण्डव्यशापाद् भगवान् प्रजासंयमनो यमः ।
भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात्
bhavān bhagavato nityaṃ sammataḥ sānugasya ha .
yasya jñānopadeśāya mā''diśadbhagavān vrajan
||21||भवान् भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह ।
यस्य ज्ञानोपदेशाय माऽऽदिशद्भगवान् व्रजन्
atha te bhagavallīlā yogamāyorubṛṃhitāḥ .
viśvasthiti udbhavāntārthā varṇayāmi anupūrvaśaḥ
||22||अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिताः ।
विश्वस्थिति उद्भवान्तार्था वर्णयामि अनुपूर्वशः
bhagavān eka āsedaṃ agra ātmā''tmanāṃ vibhuḥ .
ātmecchānugatāvātmā nānāmatyupalakṣaṇaḥ
||23||भगवान् एक आसेदं अग्र आत्माऽऽत्मनां विभुः ।
आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षणः
sa vā eṣa tadā draṣṭā nāpaśyad dṛśyamekarāṭ .
mene'santamivātmānaṃ suptaśaktiḥ asuptadṛk
||24||स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यमेकराट् ।
मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिः असुप्तदृक्
sā vā etasya saṃdraṣṭuḥ śaktiḥ sad asadātmikā .
māyā nāma mahābhāga yayedaṃ nirmame vibhuḥ
||25||सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सद् असदात्मिका ।
माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः
kālavṛttyā tu māyāyāṃ guṇamayyāmadhokṣajaḥ .
puruṣeṇātmabhūtena vīryamādhatta vīryavān
||26||कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः ।
पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान्
tato'bhavan mahattattvaṃ avyaktāt kālacoditāt .
vijñānātmā''tmadehasthaṃ viśvaṃ vyañjan tamonudaḥ
||27||ततोऽभवन् महत्तत्त्वं अव्यक्तात् कालचोदितात् ।
विज्ञानात्माऽऽत्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जन् तमोनुदः
so'pyaṃśaguṇakālātmā bhagavad dṛṣṭigocaraḥ .
ātmānaṃ vyakarod ātmā viśvasyāsya sisṛkṣayā
||28||सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद् दृष्टिगोचरः ।
आत्मानं व्यकरोद् आत्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया
mahattattvād vikurvāṇād ahaṃtattvaṃ vyajāyata .
kāryakāraṇakartrātmā bhūtendriyamanomayaḥ
||29||महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् अहंतत्त्वं व्यजायत ।
कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमयः
vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ tridhā .
ahaṃtattvād vikurvāṇāt mano vaikārikāt abhūt .
vaikārikāśca ye devā arthābhivyañjanaṃ yataḥ
||30||वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ।
अहंतत्त्वाद् विकुर्वाणात् मनो वैकारिकात् अभूत् ।
वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः
taijasāni indriyāṇyeva jñānakarmamayāni ca .
tāmaso bhūtasūkṣmādiḥ yataḥ khaṃ liṅgamātmanaḥ
||31||तैजसानि इन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ।
तामसो भूतसूक्ष्मादिः यतः खं लिङ्गमात्मनः
kālamāyāṃśayogena bhagavad vīkṣitaṃ nabhaḥ .
nabhaso'nusṛtaṃ sparśaṃ vikurvan nirmame'nilam
||32||कालमायांशयोगेन भगवद् वीक्षितं नभः ।
नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममेऽनिलम्
anilo'pi vikurvāṇo nabhasorubalānvitaḥ .
sasarja rūpatanmātraṃ jyotirlokasya locanam
||33||अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वितः ।
ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम्
anilena anvitaṃ jyotiḥ vikurvat paravīkṣitam .
ādhattāmbho rasamayaṃ kālamāyāṃśayogataḥ
||34||अनिलेन अन्वितं ज्योतिः विकुर्वत् परवीक्षितम् ।
आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगतः
jyotiṣāmbho'nusaṃsṛṣṭaṃ vikurvad brahmavīkṣitam .
mahīṃ gandhaguṇāṃ ādhāt kālamāyāṃśayogataḥ
||35||ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद् ब्रह्मवीक्षितम् ।
महीं गन्धगुणां आधात् कालमायांशयोगतः
bhūtānāṃ nabhaādīnāṃ yad yad yad bhavyāvarāvaram .
teṣāṃ parānusaṃsargād yathā saṅkhyaṃ guṇān viduḥ
||36||भूतानां नभआदीनां यद् यद् यद् भव्यावरावरम् ।
तेषां परानुसंसर्गाद् यथा सङ्ख्यं गुणान् विदुः
ete devāḥ kalā viṣṇoḥ kālamāyāṃśaliṅginaḥ .
nānātvāt svakriyānīśāḥ procuḥ prāñjalayo vibhum
||37||एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिङ्गिनः ।
नानात्वात् स्वक्रियानीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम्
devā ūcuḥ
namāma te deva padāravindaṃ prapannatāpopaśamātapatram .
yanmūlaketā yatayo'ñjasoru saṃsāraduḥkhaṃ bahirutkṣipanti
||38||नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् ।
यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु संसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति
dhātaryadasmin bhava īśa jīvāḥ tāpatrayeṇābhihatā na śarma .
ātmanlabhante bhagavaṃstavāṅghri cchāyāṃ savidyāmata āśrayema
||39||धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणाभिहता न शर्म ।
आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि च्छायां सविद्यामत आश्रयेम
mārganti yatte mukhapadmanīḍai- śchandaḥsuparṇaiḥ ṛṣayo vivikte .
yasyāghamarṣodasaridvarāyāḥ padaṃ padaṃ tīrthapadaḥ prapannāḥ
||40||मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै- श्छन्दःसुपर्णैः ऋषयो विविक्ते ।
यस्याघमर्षोदसरिद्वरायाः पदं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः
yat śraddhayā śrutavatyā ca bhaktyā sammṛjyamāne hṛdaye'vadhāya .
jñānena vairāgyabalena dhīrā vrajema tatte'ṅghrisarojapīṭham
||41||यत् श्रद्धया श्रुतवत्या च भक्त्या सम्मृज्यमाने हृदयेऽवधाय ।
ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम्
viśvasya janmasthitisaṃyamārthe kṛtāvatārasya padāmbujaṃ te .
vrajema sarve śaraṇaṃ yadīśa smṛtaṃ prayacchatyabhayaṃ svapuṃsām
||42||विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते ।
व्रजेम सर्वे शरणं यदीश स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम्
yatsānubandhe'sati dehagehe mamāhaṃ iti ūḍha durāgrahāṇām .
puṃsāṃ sudūraṃ vasato'pi puryāṃ bhajema tatte bhagavan padābjam
||43||यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहं इति ऊढ दुराग्रहाणाम् ।
पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम्
tān vai hyasadvṛttibhirakṣibhirye parāhṛtāntarmanasaḥ pareśa .
atho na paśyanti urugāya nūnaṃ ye te padanyāsavilāsalakṣyāḥ
||44||तान् वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनसः परेश ।
अथो न पश्यन्ति उरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्याः
pānena te deva kathāsudhāyāḥ pravṛddhabhaktyā viśadāśayā ye .
vairāgyasāraṃ pratilabhya bodhaṃ yathāñjasān vīyurakuṇṭhadhiṣṇyam
||45||पानेन ते देव कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।
वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान् वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम्
tathāpare cātmasamādhiyoga balena jitvā prakṛtiṃ baliṣṭhām .
tvāmeva dhīrāḥ puruṣaṃ viśanti teṣāṃ śramaḥ syānna tu sevayā te
||46||तथापरे चात्मसमाधियोग बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।
त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते
tatte vayaṃ lokasisṛkṣayādya tvayānusṛṣṭāstribhirātmabhiḥ sma .
sarve viyuktāḥ svavihāratantraṃ na śaknumastat pratihartave te
||47||तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभिः स्म ।
सर्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रं न शक्नुमस्तत् प्रतिहर्तवे ते
yāvadbaliṃ te'ja harāma kāle yathā vayaṃ cānnamadāma yatra .
yathobhayeṣāṃ ta ime hi lokā baliṃ haranto'nnamadantyanūhāḥ
||48||यावद्बलिं तेऽज हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र ।
यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः
tvaṃ naḥ surāṇāmasi sānvayānāṃ kūṭastha ādyaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ .
tvaṃ deva śaktyāṃ guṇakarmayonau retastvajāyāṃ kavimādadhe'jaḥ
||49||त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः ।
त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽजः
tato vayaṃ matpramukhā yadarthe babhūvimātman karavāma kiṃ te .
tvaṃ naḥ svacakṣuḥ paridehi śaktyā deva kriyārthe yad anugrahāṇām
||50||ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते ।
त्वं नः स्वचक्षुः परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यद् अनुग्रहाणाम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viduroddhavasaṃvāde pañcamo'dhyāyaḥ .. 5 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 5