श्रीमद्भागवतपुराणम् — तृतीयस्कन्धः, अध्याय ५ — पुराणानि

द्वारि द्युनद्या ऋषभः कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् ।

क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्धः पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्तः

॥१॥

सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं वान्यदुपारमं वा ।

विन्देत भूयस्तत एव दुःखं यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्नः

॥२॥

जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवाद् अधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य ।

अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य

॥३॥

तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं नः संराधितो भगवान् येन पुंसाम् ।

हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम्

॥४॥

करोति कर्माणि कृतावतारो यान्यात्मतंत्रो भगवान् त्र्यधीशः ।

यथा ससर्जाग्र इदं निरीहः संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते

॥५॥

यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्तिः ।

योगेश्वराधीश्वर एक एतद् अनुप्रविष्टो बहुधा यथाऽऽसीत्

॥६॥

क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदैः ।

मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां नः सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि

॥७॥

यैस्तत्त्वभेदैः अधिलोकनाथो लोकानलोकान् सह लोकपालान् ।

अचीकॢपद्यत्र हि सर्वसत्त्व निकायभेदोऽधिकृतः प्रतीतः

॥८॥

येन प्रजानामुत आत्मकर्म रूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त ।

नारायणो विश्वसृगात्मयोनिः एतच्च नो वर्णय विप्रवर्य

॥९॥

परावरेषां भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् ।

अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषामृते कृष्णकथामृतौघात्

॥१०॥

कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात् सत्रेषु वः सूरिभिरीड्यमानात् ।

यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति

॥११॥

मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखापि ते भारतमाह कृष्णः ।

यस्मिन् नृणां ग्राम्यसुखानुवादैः मतिर्गृहीता नु हरेः कथायाम्

॥१२॥

सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः ।

हरेः पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदुःखाप्ययमाशु धत्ते

॥१३॥

तान् शोच्यशोच्यान् अविदोऽनुशोचे हरेः कथायां विमुखानघेन ।

क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषां आयुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम्

॥१४॥

तदस्य कौषारव शर्मदातुः हरेः कथामेव कथासु सारम् ।

उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो शिवाय नः कीर्तय तीर्थकीर्तेः

॥१५॥

स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारः प्रगृहीतशक्तिः ।

चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्

॥१६॥

(अनुष्टुप्) स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कौषारविर्मुनिः ।

पुंसां निःश्रेयसार्थेन तमाह बहु मानयन्

॥१७॥

साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साधु अनुगृह्णता ।

कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मनः

॥१८॥

नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तः बादरायणवीर्यजे ।

गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वरः

॥१९॥

माण्डव्यशापाद् भगवान् प्रजासंयमनो यमः ।

भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात्

॥२०॥

भवान् भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह ।

यस्य ज्ञानोपदेशाय माऽऽदिशद्भगवान् व्रजन्

॥२१॥

अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिताः ।

विश्वस्थिति उद्भवान्तार्था वर्णयामि अनुपूर्वशः

॥२२॥

भगवान् एक आसेदं अग्र आत्माऽऽत्मनां विभुः ।

आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षणः

॥२३॥

स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यमेकराट् ।

मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिः असुप्तदृक्

॥२४॥

सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सद् असदात्मिका ।

माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः

॥२५॥

कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः ।

पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान्

॥२६॥

ततोऽभवन् महत्तत्त्वं अव्यक्तात् कालचोदितात् ।

विज्ञानात्माऽऽत्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जन् तमोनुदः

॥२७॥

सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद् दृष्टिगोचरः ।

आत्मानं व्यकरोद् आत्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया

॥२८॥

महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् अहंतत्त्वं व्यजायत ।

कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमयः

॥२९॥

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ।

अहंतत्त्वाद् विकुर्वाणात् मनो वैकारिकात् अभूत् ।

वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः

॥३०॥

तैजसानि इन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ।

तामसो भूतसूक्ष्मादिः यतः खं लिङ्गमात्मनः

॥३१॥

कालमायांशयोगेन भगवद् वीक्षितं नभः ।

नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममेऽनिलम्

॥३२॥

अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वितः ।

ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम्

॥३३॥

अनिलेन अन्वितं ज्योतिः विकुर्वत् परवीक्षितम् ।

आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगतः

॥३४॥

ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद् ब्रह्मवीक्षितम् ।

महीं गन्धगुणां आधात् कालमायांशयोगतः

॥३५॥

भूतानां नभआदीनां यद् यद् यद् भव्यावरावरम् ।

तेषां परानुसंसर्गाद् यथा सङ्ख्यं गुणान् विदुः

॥३६॥

एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिङ्गिनः ।

नानात्वात् स्वक्रियानीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम्

॥३७॥

नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् ।

यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु संसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति

॥३८॥

धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणाभिहता न शर्म ।

आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि च्छायां सविद्यामत आश्रयेम

॥३९॥

मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै- श्छन्दःसुपर्णैः ऋषयो विविक्ते ।

यस्याघमर्षोदसरिद्वरायाः पदं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः

॥४०॥

यत् श्रद्धया श्रुतवत्या च भक्त्या सम्मृज्यमाने हृदयेऽवधाय ।

ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम्

॥४१॥

विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते ।

व्रजेम सर्वे शरणं यदीश स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम्

॥४२॥

यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहं इति ऊढ दुराग्रहाणाम् ।

पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम्

॥४३॥

तान् वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनसः परेश ।

अथो न पश्यन्ति उरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्याः

॥४४॥

पानेन ते देव कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।

वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान् वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम्

॥४५॥

तथापरे चात्मसमाधियोग बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।

त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते

॥४६॥

तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभिः स्म ।

सर्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रं न शक्नुमस्तत् प्रतिहर्तवे ते

॥४७॥

यावद्बलिं तेऽज हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र ।

यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः

॥४८॥

त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः ।

त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽजः

॥४९॥

ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते ।

त्वं नः स्वचक्षुः परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यद् अनुग्रहाणाम्

॥५०॥