kāmamarthaṃ ca dharmān svān dogdhi bhūyaḥ piparti tān
mātuḥ kukṣau praviṣṭasya jīvasya dehaprāptivarṇanaṃ garbhasthajīvakṛtā bhagavatstutiḥ,jīvasya bālyādi avasthā kleśavarṇanaṃ ca - kapila uvāca .
atha yo gṛhamedhīyān dharmānevāvasangṛhe .
kāmamarthaṃ ca dharmān svān dogdhi bhūyaḥ piparti tān
||1||मातुः कुक्षौ प्रविष्टस्य जीवस्य देहप्राप्तिवर्णनं गर्भस्थजीवकृता भगवत्स्तुतिः,जीवस्य बाल्यादि अवस्था क्लेशवर्णनं च - कपिल उवाच ।
अथ यो गृहमेधीयान् धर्मानेवावसन्गृहे ।
काममर्थं च धर्मान् स्वान् दोग्धि भूयः पिपर्ति तान्
sa cāpi bhagavaddharmāt kāmamūḍhaḥ parāṅmukhaḥ .
yajate kratubhirdevān pitṝṃśca śraddhayānvitaḥ
||2||स चापि भगवद्धर्मात् काममूढः पराङ्मुखः ।
यजते क्रतुभिर्देवान् पितॄंश्च श्रद्धयान्वितः
tat śraddhayā krāntamatiḥ pitṛdevavrataḥ pumān .
gatvā cāndramasaṃ lokaṃ somapāḥ punareṣyati
||3||तत् श्रद्धया क्रान्तमतिः पितृदेवव्रतः पुमान् ।
गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेष्यति
yadā cāhīndraśayyāyāṃ śete'nantāsano hariḥ .
tadā lokā layaṃ yānti te ete gṛhamedhinām
||4||यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरिः ।
तदा लोका लयं यान्ति ते एते गृहमेधिनाम्
ye svadharmānna duhyanti dhīrāḥ kāmārthahetave .
niḥsaṅgā nyastakarmāṇaḥ praśāntāḥ śuddhacetasaḥ
||5||ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीराः कामार्थहेतवे ।
निःसङ्गा न्यस्तकर्माणः प्रशान्ताः शुद्धचेतसः
nivṛttidharmaniratā nirmamā nirahaṅkṛtāḥ .
svadharmāptena sattvena pariśuddhena cetasā
||6||निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृताः ।
स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा
sūryadvāreṇa te yānti puruṣaṃ viśvatomukham .
parāvareśaṃ prakṛtiṃ asyotpattyantabhāvanam
||7||सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् ।
परावरेशं प्रकृतिं अस्योत्पत्त्यन्तभावनम्
dviparārdhāvasāne yaḥ pralayo brahmaṇastu te .
tāvad adhyāsate lokaṃ parasya paracintakāḥ
||8||द्विपरार्धावसाने यः प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते ।
तावद् अध्यासते लोकं परस्य परचिन्तकाः
kṣmāmbho'nalānilaviyan manaindriyārtha bhūtādibhiḥ parivṛtaṃ pratisañjihīrṣuḥ .
avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmā kālaṃ parākhyamanubhūya paraḥ svayambhūḥ
||9||क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन् मनैन्द्रियार्थ भूतादिभिः परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षुः ।
अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय परः स्वयम्भूः
evaṃ paretya bhagavantamanupraviṣṭā ye yogino jitamarunmanaso virāgāḥ .
tenaiva sākamamṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ brahma pradhānamupayānti agatābhimānāḥ
||10||एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।
तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्ति अगताभिमानाः
(anuṣṭup) atha taṃ sarvabhūtānāṃ hṛtpadmeṣu kṛtālayam .
śrutānubhāvaṃ śaraṇaṃ vraja bhāvena bhāmini
||11||(अनुष्टुप्) अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् ।
श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि
ādyaḥ sthiracarāṇāṃ yo vedagarbhaḥ saharṣibhiḥ .
yogeśvaraiḥ kumārādyaiḥ siddhairyogapravartakaiḥ
||12||आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः ।
योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः
bhedadṛṣṭyābhimānena niḥsaṅgenāpi karmaṇā .
kartṛtvātsaguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham
||13||भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ।
कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्
sa saṃsṛtya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtinā .
jāte guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate
||14||स संसृत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना ।
जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते
aiśvaryaṃ pārameṣṭhyaṃ ca te'pi dharmavinirmitam .
niṣevya punarāyānti guṇavyatikare sati
||15||ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् ।
निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति
ye tvihāsaktamanasaḥ karmasu śraddhayānvitāḥ .
kurvanti apratiṣiddhāni nityānyapi ca kṛtsnaśaḥ
||16||ये त्विहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः ।
कुर्वन्ति अप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः
rajasā kuṇṭhamanasaḥ kāmātmāno'jitendriyāḥ .
pitṝn yajanti anudinaṃ gṛheṣvabhiratāśayāḥ
||17||रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजितेन्द्रियाः ।
पितॄन् यजन्ति अनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः
traivargikāste puruṣā vimukhā harimedhasaḥ .
kathāyāṃ kathanīyoruvikramasya madhudviṣaḥ
||18||त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः ।
कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः
nūnaṃ daivena vihatā ye cācyutakathāsudhām .
hitvā śṛṇvanti asadgāthāḥ purīṣamiva viḍbhujaḥ
||19||नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् ।
हित्वा शृण्वन्ति असद्गाथाः पुरीषमिव विड्भुजः
dakṣiṇena pathāryamṇaḥ pitṛlokaṃ vrajanti te .
prajāmanu prajāyante śmaśānāntakriyākṛtaḥ
||20||दक्षिणेन पथार्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते ।
प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः
tataste kṣīṇasukṛtāḥ punarlokamimaṃ sati .
patanti vivaśā devaiḥ sadyo vibhraṃśitodayāḥ
||21||ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकमिमं सति ।
पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः
tasmāttvaṃ sarvabhāvena bhajasva parameṣṭhinam .
tadguṇāśrayayā bhaktyā bhajanīyapadāmbujam
||22||तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् ।
तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम्
vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ .
janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ yadbrahmadarśanam
||23||वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम्
yadāsya cittamartheṣu sameṣvindriyavṛttibhiḥ .
na vigṛhṇāti vaiṣamyaṃ priyaṃ apriyamityuta
||24||यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभिः ।
न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियं अप्रियमित्युत
sa tadaivātmanātmānaṃ niḥsaṅgaṃ samadarśanam .
heyopādeyarahitaṃ ārūḍhaṃ padamīkṣate
||25||स तदैवात्मनात्मानं निःसङ्गं समदर्शनम् ।
हेयोपादेयरहितं आरूढं पदमीक्षते
jñānamātraṃ paraṃ brahma paramātmeśvaraḥ pumān .
dṛśyādibhiḥ pṛthagbhāvaiḥ bhagavān eka īyate
||26||ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् ।
दृश्यादिभिः पृथग्भावैः भगवान् एक ईयते
etāvāneva yogena samagreṇeha yoginaḥ .
yujyate'bhimato hyartho yad asaṅgastu kṛtsnaśaḥ
||27||एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिनः ।
युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यद् असङ्गस्तु कृत्स्नशः
jñānamekaṃ parācīnaiḥ indriyairbrahma nirguṇam .
avabhātyartharūpeṇa bhrāntyā śabdādidharmiṇā
||28||ज्ञानमेकं पराचीनैः इन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् ।
अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा
yathā mahān ahaṃrūpaḥ trivṛt pañcavidhaḥ svarāṭ .
ekādaśavidhastasya vapuraṇḍaṃ jagadyataḥ
||29||यथा महान् अहंरूपः त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट् ।
एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यतः
etadvai śraddhayā bhaktyā yogābhyāsena nityaśaḥ .
samāhitātmā niḥsaṅgo viraktyā paripaśyati
||30||एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः ।
समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति
ityetatkathitaṃ gurvi jñānaṃ tadbrahmadarśanam .
yena anubuddhyate tattvaṃ prakṛteḥ puruṣasya ca
||31||इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्मदर्शनम् ।
येन अनुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च
jñānayogaśca manniṣṭho nairguṇyo bhaktilakṣaṇaḥ .
dvayorapyeka evārtho bhagavat śabdalakṣaṇaḥ
||32||ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षणः ।
द्वयोरप्येक एवार्थो भगवत् शब्दलक्षणः
yathendriyaiḥ pṛthagdvāraiḥ artho bahuguṇāśrayaḥ .
eko nāneyate tadvad bhagavān śāstravartmabhiḥ
||33||यथेन्द्रियैः पृथग्द्वारैः अर्थो बहुगुणाश्रयः ।
एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्रवर्त्मभिः
kriyayā kratubhirdānaiḥ tapaḥsvādhyāyamarśanaiḥ .
ātmendriyajayenāpi sannyāsena ca karmaṇām
||34||क्रियया क्रतुभिर्दानैः तपःस्वाध्यायमर्शनैः ।
आत्मेन्द्रियजयेनापि सन्न्यासेन च कर्मणाम्
yogena vividhāṅgena bhaktiyogena caiva hi .
dharmeṇobhayacihnena yaḥ pravṛttinivṛttimān
||35||योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि ।
धर्मेणोभयचिह्नेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान्
ātmatattvāvabodhena vairāgyeṇa dṛḍhena ca .
īyate bhagavānebhiḥ saguṇo nirguṇaḥ svadṛk
||36||आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च ।
ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक्
prāvocaṃ bhaktiyogasya svarūpaṃ te caturvidham .
kālasya cāvyaktagateḥ yo'ntardhāvati jantuṣu
||37||प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् ।
कालस्य चाव्यक्तगतेः योऽन्तर्धावति जन्तुषु
jīvasya saṃsṛtīrbahvīḥ avidyākarma nirmitāḥ .
yāsvaṅga praviśannātmā na veda gatimātmanaḥ
||38||जीवस्य संसृतीर्बह्वीः अविद्याकर्म निर्मिताः ।
यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः
naitatkhalāyopadiśen nāvinītāya karhicit .
na stabdhāya na bhinnāya naiva dharmadhvajāya ca
||39||नैतत्खलायोपदिशेन् नाविनीताय कर्हिचित् ।
न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च
na lolupāyopadiśet na gṛhārūḍhacetase .
nābhaktāya ca me jātu na madbhaktadviṣāmapi
||40||न लोलुपायोपदिशेत् न गृहारूढचेतसे ।
नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि
śraddadhānāya bhaktāya vinītāya anasūyave .
bhūteṣu kṛtamaitrāya śuśrūṣābhiratāya ca
||41||श्रद्दधानाय भक्ताय विनीताय अनसूयवे ।
भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च
bahirjātavirāgāya śāntacittāya dīyatām .
nirmatsarāya śucaye yasyāhaṃ preyasāṃ priyaḥ
||42||बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् ।
निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः
ya idaṃ śrṛṇuyād amba śraddhayā puruṣaḥ sakṛt .
yo vābhidhatte maccittaḥ sa hyeti padavīṃ ca me
||43||य इदं श्रृणुयाद् अम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत् ।
यो वाभिधत्ते मच्चित्तः स ह्येति पदवीं च मे
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kapileye dvātriṃśo'dhyāyaḥ .. 32 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 32