niśamya kauṣāraviṇopavarṇitāṃ hareḥ kathāṃ kāraṇasūkarātmanaḥ
śrīśuka uvāca
niśamya kauṣāraviṇopavarṇitāṃ hareḥ kathāṃ kāraṇasūkarātmanaḥ .
punaḥ sa papraccha tamudyatāñjaliḥ na cātitṛpto viduro dhṛtavrataḥ
||1||निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरेः कथां कारणसूकरात्मनः ।
पुनः स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलिः न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रतः
vidura uvāca
tenaiva tu muniśreṣṭha hariṇā yajñamūrtinā .
ādidaityo hiraṇyākṣo hata ityanuśuśruma
||2||तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना ।
आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम
tasya coddharataḥ kṣauṇīṃ svadaṃṣṭrāgreṇa līlayā .
daityarājasya ca brahman kasmād hetorabhūnmṛdhaḥ
||3||तस्य चोद्धरतः क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया ।
दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद् हेतोरभून्मृधः
maitreya uvāca
sādhu vīra tvayā pṛṣṭaṃ avatārakathāṃ hareḥ .
yattvaṃ pṛcchasi martyānāṃ mṛtyupāśaviśātanīm
||4||साधु वीर त्वया पृष्टं अवतारकथां हरेः ।
यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम्
yayottānapadaḥ putro muninā gītayārbhakaḥ .
mṛtyoḥ kṛtvaiva mūrdhnyaṅghriṃ āruroha hareḥ padam
||5||ययोत्तानपदः पुत्रो मुनिना गीतयार्भकः ।
मृत्योः कृत्वैव मूर्ध्न्यङ्घ्रिं आरुरोह हरेः पदम्
athātrāpītihāso'yaṃ śruto me varṇitaḥ purā .
brahmaṇā devadevena devānāṃ anupṛcchatām
||6||अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णितः पुरा ।
ब्रह्मणा देवदेवेन देवानां अनुपृच्छताम्
ditirdākṣāyaṇī kṣattaḥ mārīcaṃ kaśyapaṃ patim .
apatyakāmā cakame sandhyāyāṃ hṛcchayārditā
||7||दितिर्दाक्षायणी क्षत्तः मारीचं कश्यपं पतिम् ।
अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता
iṣṭvāgnijihvaṃ payasā puruṣaṃ yajuṣāṃ patim .
nimlocatyarka āsīnaṃ agnyagāre samāhitam
||8||इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् ।
निम्लोचत्यर्क आसीनं अग्न्यगारे समाहितम्
ditiruvāca
eṣa māṃ tvatkṛte vidvan kāma āttaśarāsanaḥ .
dunoti dīnāṃ vikramya rambhāmiva mataṅgajaḥ
||9||एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासनः ।
दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गजः
tadbhavān dahyamānāyāṃ sapatnīnāṃ samṛddhibhiḥ .
prajāvatīnāṃ bhadraṃ te mayyāyuṅktāmanugraham
||10||तद्भवान् दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभिः ।
प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम्
bhartaryāptorumānānāṃ lokānāviśate yaśaḥ .
patirbhavadvidho yāsāṃ prajayā nanu jāyate
||11||भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यशः ।
पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते
purā pitā no bhagavān dakṣo duhitṛvatsalaḥ .
kaṃ vṛṇīta varaṃ vatsā ityapṛcchata naḥ pṛthak
||12||पुरा पिता नो भगवान् दक्षो दुहितृवत्सलः ।
कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत नः पृथक्
sa viditvātmajānāṃ no bhāvaṃ santānabhāvanaḥ .
trayodaśādadāttāsāṃ yāste śīlamanuvratāḥ
||13||स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावनः ।
त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रताः
atha me kuru kalyāṇa kāmaṃ kañjavilocana .
ārtopasarpaṇaṃ bhūman amoghaṃ hi mahīyasi
||14||अथ मे कुरु कल्याण कामं कञ्जविलोचन ।
आर्तोपसर्पणं भूमन् अमोघं हि महीयसि
iti tāṃ vīra mārīcaḥ kṛpaṇāṃ bahubhāṣiṇīm .
pratyāhānunayan vācā pravṛddhānaṅgakaśmalām
||15||इति तां वीर मारीचः कृपणां बहुभाषिणीम् ।
प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम्
eṣa te'haṃ vidhāsyāmi priyaṃ bhīru yadicchasi .
tasyāḥ kāmaṃ na kaḥ kuryāt siddhistraivargikī yataḥ
||16||एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि ।
तस्याः कामं न कः कुर्यात् सिद्धिस्त्रैवर्गिकी यतः
sarvāśramānupādāya svāśrameṇa kalatravān .
vyasanārṇavamatyeti jalayānairyathārṇavam
||17||सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् ।
व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम्
yāmāhurātmano hyardhaṃ śreyaskāmasya mānini .
yasyāṃ svadhuramadhyasya pumāṃścarati vijvaraḥ
||18||यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि ।
यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वरः
yāmāśrityendriyārātīn durjayānitarāśramaiḥ .
vayaṃ jayema helābhiḥ dasyūn durgapatiryathā
||19||यामाश्रित्येन्द्रियारातीन् दुर्जयानितराश्रमैः ।
वयं जयेम हेलाभिः दस्यून् दुर्गपतिर्यथा
na vayaṃ prabhavastāṃ tvāṃ anukartuṃ gṛheśvari .
apyāyuṣā vā kārtsnyena ye cānye guṇagṛdhnavaḥ
||20||न वयं प्रभवस्तां त्वां अनुकर्तुं गृहेश्वरि ।
अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नवः
athāpi kāmametaṃ te prajātyai karavāṇyalam .
yathā māṃ nātirocanti muhūrtaṃ pratipālaya
||21||अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् ।
यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय
eṣā ghoratamā velā ghorāṇāṃ ghoradarśanā .
caranti yasyāṃ bhūtāni bhūteśānucarāṇi ha
||22||एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना ।
चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह
etasyāṃ sādhvi sandhyāyāṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ .
parīto bhūtaparṣadbhiḥ vṛṣeṇāṭati bhūtarāṭ
||23||एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावनः ।
परीतो भूतपर्षद्भिः वृषेणाटति भूतराट्
śmaśānacakrāniladhūlidhūmra vikīrṇavidyotajaṭākalāpaḥ .
bhasmāvaguṇṭhāmalarukmadeho devastribhiḥ paśyati devaraste
||24||श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र विकीर्णविद्योतजटाकलापः ।
भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभिः पश्यति देवरस्ते
na yasya loke svajanaḥ paro vā nātyādṛto nota kaścidvigarhyaḥ .
vayaṃ vratairyat caraṇāpaviddhāṃ āśāsmahe'jāṃ bata bhuktabhogām
||25||न यस्य लोके स्वजनः परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्यः ।
वयं व्रतैर्यत् चरणापविद्धां आशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम्
yasyānavadyācaritaṃ manīṣiṇo gṛṇantyavidyāpaṭalaṃ bibhitsavaḥ .
nirastasāmyātiśayo'pi yatsvayaṃ piśācacaryāmacaradgatiḥ satām
||26||यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सवः ।
निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरद्गतिः सताम्
hasanti yasyācaritaṃ hi durbhagāḥ svātman ratasyāviduṣaḥ samīhitam .
yairvastramālyābharaṇānulepanaiḥ śvabhojanaṃ svātmatayopalālitam
||27||हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगाः स्वात्मन् रतस्याविदुषः समीहितम् ।
यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनैः श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम्
brahmādayo yatkṛtasetupālā yatkāraṇaṃ viśvamidaṃ ca māyā .
ājñākarī yasya piśācacaryā aho vibhūmnaścaritaṃ viḍambanam
||28||ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च माया ।
आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम्
maitreya uvāca
saivaṃ saṃvidite bhartrā manmathon mathitendriyā .
jagrāha vāso brahmarṣeḥ vṛṣalīva gatatrapā
||29||सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन् मथितेन्द्रिया ।
जग्राह वासो ब्रह्मर्षेः वृषलीव गतत्रपा
sa viditvātha bhāryāyāḥ taṃ nirbandhaṃ vikarmaṇi .
natvā diṣṭāya rahasi tayāthopaviveśa hi
||30||स विदित्वाथ भार्यायाः तं निर्बन्धं विकर्मणि ।
नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि
athopaspṛśya salilaṃ prāṇānāyamya vāgyataḥ .
dhyāyan jajāpa virajaṃ brahma jyotiḥ sanātanam
||31||अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यतः ।
ध्यायन् जजाप विरजं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम्
ditistu vrīḍitā tena karmāvadyena bhārata .
upasaṅgamya viprarṣiṃ adhomukhyabhyabhāṣata
||32||दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत ।
उपसङ्गम्य विप्रर्षिं अधोमुख्यभ्यभाषत
ditiruvāca
na me garbhamimaṃ brahman bhūtānāṃ ṛṣabho'vadhīt .
rudraḥ patirhi bhūtānāṃ yasyākaravamaṃhasam
||33||न मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानां ऋषभोऽवधीत् ।
रुद्रः पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम्
namo rudrāya mahate devāyogrāya mīḍhuṣe .
śivāya nyastadaṇḍāya dhṛtadaṇḍāya manyave
||34||नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे ।
शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे
sa naḥ prasīdatāṃ bhāmo bhagavānurvanugrahaḥ .
vyādhasyāpyanukampyānāṃ strīṇāṃ devaḥ satīpatiḥ
||35||स नः प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रहः ।
व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सतीपतिः
maitreya uvāca
svasargasyāśiṣaṃ lokyāṃ āśāsānāṃ pravepatīm .
nivṛttasandhyāniyamo bhāryāmāha prajāpatiḥ
||36||स्वसर्गस्याशिषं लोक्यां आशासानां प्रवेपतीम् ।
निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापतिः
kaśyapa uvāca
aprāyatyādātmanaste doṣānmauhūrtikāduta .
mannideśāticāreṇa devānāṃ cātihelanāt
||37||अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत ।
मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात्
bhaviṣyatastavābhadrau abhadre jāṭharādhamau .
lokānsapālāṃstrīṃścaṇḍi muhurākrandayiṣyataḥ
||38||भविष्यतस्तवाभद्रौ अभद्रे जाठराधमौ ।
लोकान्सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यतः
prāṇināṃ hanyamānānāṃ dīnānāṃ akṛtāgasām .
strīṇāṃ nigṛhyamāṇānāṃ kopiteṣu mahātmasu
||39||प्राणिनां हन्यमानानां दीनानां अकृतागसाम् ।
स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु
tadā viśveśvaraḥ kruddho bhagavān lokabhāvanaḥ .
haniṣyatyavatīryāsau yathādrīn śataparvadhṛk
||40||तदा विश्वेश्वरः क्रुद्धो भगवान् लोकभावनः ।
हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक्
ditiruvāca
vadhaṃ bhagavatā sākṣān sunābhodārabāhunā .
āśāse putrayormahyaṃ mā kruddhādbrāhmaṇād vibho
||41||वधं भगवता साक्षान् सुनाभोदारबाहुना ।
आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद् विभो
na brahmadaṇḍadagdhasya na bhūtabhayadasya ca .
nārakāścānugṛhṇanti yāṃ yāṃ yonimasau gataḥ
||42||न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च ।
नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गतः
kaśyapa uvāca
kṛtaśokānutāpena sadyaḥ pratyavamarśanāt .
bhagavatyurumānācca bhave mayyapi cādarāt
||43||कृतशोकानुतापेन सद्यः प्रत्यवमर्शनात् ।
भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात्
putrasyaiva ca putrāṇāṃ bhavitaikaḥ satāṃ mataḥ .
gāsyanti yadyaśaḥ śuddhaṃ bhagavadyaśasā samam
||44||पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैकः सतां मतः ।
गास्यन्ति यद्यशः शुद्धं भगवद्यशसा समम्
yogairhemeva durvarṇaṃ bhāvayiṣyanti sādhavaḥ .
nirvairādibhirātmānaṃ yacchīlamanuvartitum
||45||योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधवः ।
निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम्
yatprasādādidaṃ viśvaṃ prasīdati yadātmakam .
sa svadṛgbhagavān yasya toṣyate'nanyayā dṛśā
||46||यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् ।
स स्वदृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दृशा
sa vai mahābhāgavato mahātmā mahānubhāvo mahatāṃ mahiṣṭhaḥ .
pravṛddhabhaktyā hyanubhāvitāśaye niveśya vaikuṇṭhamimaṃ vihāsyati
||47||स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठः ।
प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति
alampaṭaḥ śīladharo guṇākaro hṛṣṭaḥ parardhyā vyathito duḥkhiteṣu .
abhūtaśatrurjagataḥ śokahartā naidāghikaṃ tāpamivoḍurājaḥ
||48||अलम्पटः शीलधरो गुणाकरो हृष्टः परर्ध्या व्यथितो दुःखितेषु ।
अभूतशत्रुर्जगतः शोकहर्ता नैदाघिकं तापमिवोडुराजः
antarbahiścāmalamabjanetraṃ svapūruṣecchānugṛhītarūpam .
pautrastava śrīlalanālalāmaṃ draṣṭā sphuratkuṇḍalamaṇḍitānanam
||49||अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् ।
पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम्
maitreya uvāca
śrutvā bhāgavataṃ pautraṃ amodata ditirbhṛśam .
putrayośca vadhaṃ kṛṣṇād viditvā''sīn mahāmanāḥ
||50||श्रुत्वा भागवतं पौत्रं अमोदत दितिर्भृशम् ।
पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद् विदित्वाऽऽसीन् महामनाः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ditikaśyapasaṃvāde caturdaśo'dhyāyaḥ .. 14 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 14