prasuptalokatantrāṇāṃ niśāmya gatimīśvaraḥ
ṛṣiruvāca
(anuṣṭup) iti tāsāṃ svaśaktīnāṃ satīnāmasametya saḥ .
prasuptalokatantrāṇāṃ niśāmya gatimīśvaraḥ
||1||(अनुष्टुप्) इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य सः ।
प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वरः
kālasañjñāṃ tadā devīṃ bibhrat śaktimurukramaḥ .
trayoviṃśati tattvānāṃ gaṇaṃ yugapadāviśat
||2||कालसञ्ज्ञां तदा देवीं बिभ्रत् शक्तिमुरुक्रमः ।
त्रयोविंशति तत्त्वानां गणं युगपदाविशत्
so'nupraviṣṭo bhagavān ceṣṭārūpeṇa taṃ gaṇam .
bhinnaṃ saṃyojayāmāsa suptaṃ karma prabodhayan
||3||सोऽनुप्रविष्टो भगवान् चेष्टारूपेण तं गणम् ।
भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन्
prabuddhakarma daivena trayoviṃśatiko gaṇaḥ .
prerito'janayatsvābhiḥ mātrābhiḥ adhipūruṣam
||4||प्रबुद्धकर्म दैवेन त्रयोविंशतिको गणः ।
प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिः मात्राभिः अधिपूरुषम्
pareṇa viśatā svasmin mātrayā viśvasṛggaṇaḥ .
cukṣobhānyonyamāsādya yasmin lokāścarācarāḥ
||5||परेण विशता स्वस्मिन् मात्रया विश्वसृग्गणः ।
चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन् लोकाश्चराचराः
hiraṇmayaḥ sa puruṣaḥ sahasraparivatsarān .
āṇḍakośa uvāsāpsu sarvasattvopabṛṃhitaḥ
||6||हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान् ।
आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहितः
sa vai viśvasṛjāṃ garbho devakarmātmaśaktimān .
vibabhājātmanātmānaṃ ekadhā daśadhā tridhā
||7||स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् ।
विबभाजात्मनात्मानं एकधा दशधा त्रिधा
eṣa hyaśeṣasattvānāṃ ātmāṃśaḥ paramātmanaḥ .
ādyo'vatāro yatrāsau bhūtagrāmo vibhāvyate
||8||एष ह्यशेषसत्त्वानां आत्मांशः परमात्मनः ।
आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते
sādhyātmaḥ sādhidaivaśca sādhibhūta iti tridhā .
virāṭprāṇo daśavidha ekadhā hṛdayena ca
||9||साध्यात्मः साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा ।
विराट्प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च
smaranviśvasṛjāmīśo vijñāpitaṃ adhokṣajaḥ .
virājaṃ atapatsvena tejasaiṣāṃ vivṛttaye
||10||स्मरन्विश्वसृजामीशो विज्ञापितं अधोक्षजः ।
विराजं अतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये
atha tasyābhitaptasya kati cāyatanāni ha .
nirabhidyanta devānāṃ tāni me gadataḥ śrṛṇu
||11||अथ तस्याभितप्तस्य कति चायतनानि ह ।
निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः श्रृणु
tasyāgnirāsyaṃ nirbhinnaṃ lokapālo'viśatpadam .
vācā svāṃśena vaktavyaṃ yayāsau pratipadyate
||12||तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् ।
वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते
nirbhinnaṃ tālu varuṇo lokapālo'viśaddhareḥ .
jihvayāṃśena ca rasaṃ yayāsau pratipadyate
||13||निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरेः ।
जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते
nirbhinne aśvinau nāse viṣṇoḥ āviśatāṃ padam .
ghrāṇenāṃśena gandhasya pratipattiryato bhavet
||14||निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोः आविशतां पदम् ।
घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्
nirbhinne akṣiṇī tvaṣṭā lokapālo'viśadvibhoḥ .
cakṣuṣāṃśena rūpāṇāṃ pratipattiryato bhavet
||15||निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभोः ।
चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्
nirbhinnānyasya carmāṇi lokapālo'nilo'viśat .
prāṇenāṃśena saṃsparśaṃ yenāsau pratipadyate
||16||निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् ।
प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते
karṇau asya vinirbhinnau dhiṣṇyaṃ svaṃ viviśurdiśaḥ .
śrotreṇāṃśena śabdasya siddhiṃ yena prapadyate
||17||कर्णौ अस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिशः ।
श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते
tvacamasya vinirbhinnāṃ viviśurdhiṣṇyamoṣadhīḥ .
aṃśena romabhiḥ kaṇḍūṃ yairasau pratipadyate
||18||त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधीः ।
अंशेन रोमभिः कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते
meḍhraṃ tasya vinirbhinnaṃ svadhiṣṇyaṃ ka upāviśat .
retasāṃśena yenāsau ānandaṃ pratipadyate
||19||मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् ।
रेतसांशेन येनासौ आनन्दं प्रतिपद्यते
gudaṃ puṃso vinirbhinnaṃ mitro lokeśa āviśat .
pāyunāṃśena yenāsau visargaṃ pratipadyate
||20||गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् ।
पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते
hastāvasya vinirbhinnau indraḥ svarpatirāviśat .
vārtayāṃśena puruṣo yayā vṛttiṃ prapadyate
||21||हस्तावस्य विनिर्भिन्नौ इन्द्रः स्वर्पतिराविशत् ।
वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते
pādau asya vinirbhinnau lokeśo viṣṇurāviśat .
gatyā svāṃśena puruṣo yayā prāpyaṃ prapadyate
||22||पादौ अस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् ।
गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते
buddhiṃ cāsya vinirbhinnāṃ vāgīśo dhiṣṇyamāviśat .
bodhenāṃśena boddhavya pratipattiryato bhavet
||23||बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् ।
बोधेनांशेन बोद्धव्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्
hṛdayaṃ cāsya nirbhinnaṃ candramā dhiṣṇyamāviśat .
manasāṃśena yenāsau vikriyāṃ pratipadyate
||24||हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् ।
मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते
ātmānaṃ cāsya nirbhinnaṃ abhimāno'viśatpadam .
karmaṇāṃśena yenāsau kartavyaṃ pratipadyate
||25||आत्मानं चास्य निर्भिन्नं अभिमानोऽविशत्पदम् ।
कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते
sattvaṃ cāsya vinirbhinnaṃ mahān dhiṣṇyamupāviśat .
cittenāṃśena yenāsau vijñānaṃ pratipadyate
||26||सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान् धिष्ण्यमुपाविशत् ।
चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते
śīrṣṇo'sya dyaurdharā padbhyāṃ khaṃ nābherudapadyata .
guṇānāṃ vṛttayo yeṣu pratīyante surādayaḥ
||27||शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं नाभेरुदपद्यत ।
गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादयः
ātyantikena sattvena divaṃ devāḥ prapedire .
dharāṃ rajaḥsvabhāvena paṇayo ye ca tānanu
||28||आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे ।
धरां रजःस्वभावेन पणयो ये च ताननु
tārtīyena svabhāvena bhagavan nābhimāśritāḥ .
ubhayorantaraṃ vyoma ye rudrapārṣadāṃ gaṇāḥ
||29||तार्तीयेन स्वभावेन भगवन् नाभिमाश्रिताः ।
उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणाः
mukhato'vartata brahma puruṣasya kurūdvaha .
yastūnmukhatvād varṇānāṃ mukhyo'bhūd brāhmaṇo guruḥ
||30||मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह ।
यस्तून्मुखत्वाद् वर्णानां मुख्योऽभूद् ब्राह्मणो गुरुः
bāhubhyo'vartata kṣatraṃ kṣatriyastadanuvrataḥ .
yo jātastrāyate varṇān pauruṣaḥ kaṇṭakakṣatāt
||31||बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रतः ।
यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुषः कण्टकक्षतात्
viśo'vartanta tasyorvoḥ lokavṛttikarīrvibhoḥ .
vaiśyastadudbhavo vārtāṃ nṛṇāṃ yaḥ samavartayat
||32||विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोः लोकवृत्तिकरीर्विभोः ।
वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां यः समवर्तयत्
padbhyāṃ bhagavato jajñe śuśrūṣā dharmasiddhaye .
tasyāṃ jātaḥ purā śūdro yadvṛttyā tuṣyate hariḥ
||33||पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये ।
तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरिः
ete varṇāḥ svadharmeṇa yajanti svaguruṃ harim .
śraddhayā ātmaviśuddhyarthaṃ yajjātāḥ saha vṛttibhiḥ
||34||एते वर्णाः स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् ।
श्रद्धया आत्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाताः सह वृत्तिभिः
etat kṣattarbhagavato daivakarmātmarūpiṇaḥ .
kaḥ śraddadhyādupākartuṃ yogamāyābalodayam
||35||एतत् क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणः ।
कः श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम्
tathāpi kīrtayāmyaṅga yathāmati yathāśrutam .
kīrtiṃ hareḥ svāṃ satkartuṃ giramanyābhidhāsatīm
||36||तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् ।
कीर्तिं हरेः स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम्
ekāntalābhaṃ vacaso nu puṃsāṃ suślokamaulerguṇavādamāhuḥ .
śruteśca vidvadbhirupākṛtāyāṃ kathāsudhāyāṃ upasamprayogam
||37||एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहुः ।
श्रुतेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां कथासुधायां उपसम्प्रयोगम्
ātmano'vasito vatsa mahimā kavinā''dinā .
saṃvatsarasahasrānte dhiyā yogavipakvayā
||38||आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनाऽऽदिना ।
संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्वया
ato bhagavato māyā māyināmapi mohinī .
yatsvayaṃ cātmavartmātmā na veda kimutāpare
||39||अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी ।
यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे
yato'prāpya nyavartanta vācaśca manasā saha .
ahaṃ cānya ime devāḥ tasmai bhagavate namaḥ
||40||यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह ।
अहं चान्य इमे देवाः तस्मै भगवते नमः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .. 6 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 6