kapilastattvasaṅkhyātā bhagavān ātmamāyayā
śaunaka uvāca
kapilastattvasaṅkhyātā bhagavān ātmamāyayā .
jātaḥ svayamajaḥ sākṣād ātmaprajñaptaye nṛṇām
||1||कपिलस्तत्त्वसङ्ख्याता भगवान् आत्ममायया ।
जातः स्वयमजः साक्षाद् आत्मप्रज्ञप्तये नृणाम्
na hyasya varṣmaṇaḥ puṃsāṃ varimṇaḥ sarvayoginām .
viśrutau śrutadevasya bhūri tṛpyanti me'savaḥ
||2||न ह्यस्य वर्ष्मणः पुंसां वरिम्णः सर्वयोगिनाम् ।
विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसवः
yad yad vidhatte bhagavān svacchandātmātmamāyayā .
tāni me śraddadhānasya kīrtanyānyanukīrtaya
||3||यद् यद् विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया ।
तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय
sūta uvāca
dvaipāyanasakhastvevaṃ maitreyo bhagavāṃstathā .
prāhedaṃ viduraṃ prīta ānvīkṣikyāṃ pracoditaḥ
||4||द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा ।
प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः
maitreya uvāca
pitari prasthite'raṇyaṃ mātuḥ priyacikīrṣayā .
tasmin bindusare'vātsīt bhagavān kapilaḥ kila
||5||पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातुः प्रियचिकीर्षया ।
तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीत् भगवान् कपिलः किल
tamāsīnamakarmāṇaṃ tattvamārgāgradarśanam .
svasutaṃ devahūtyāha dhātuḥ saṃsmaratī vacaḥ
||6||तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् ।
स्वसुतं देवहूत्याह धातुः संस्मरती वचः
devahūtiruvāca
nirviṇṇā nitarāṃ bhūman asat indriyatarṣaṇāt .
yena sambhāvyamānena prapannāndhaṃ tamaḥ prabho
||7||निर्विण्णा नितरां भूमन् असत् इन्द्रियतर्षणात् ।
येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तमः प्रभो
tasya tvaṃ tamaso'ndhasya duṣpārasyādya pāragam .
saccakṣurjanmanāmante labdhaṃ me tvadanugrahāt
||8||तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् ।
सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात्
ya ādyo bhagavān puṃsāṃ īśvaro vai bhavānkila .
lokasya tamasāndhasya cakṣuḥ sūrya ivoditaḥ
||9||य आद्यो भगवान् पुंसां ईश्वरो वै भवान्किल ।
लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः
atha me deva sammohaṃ apākraṣṭuṃ tvamarhasi .
yo'vagraho'haṃ mama iti iti etasmin yojitastvayā
||10||अथ मे देव सम्मोहं अपाक्रष्टुं त्वमर्हसि ।
योऽवग्रहोऽहं मम इति इति एतस्मिन् योजितस्त्वया
taṃ tvā gatāhaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ svabhṛtyasaṃsārataroḥ kuṭhāram .
jijñāsayāhaṃ prakṛteḥ pūruṣasya namāmi saddharmavidāṃ variṣṭham
||11||तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्वभृत्यसंसारतरोः कुठारम् ।
जिज्ञासयाहं प्रकृतेः पूरुषस्य नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम्
maitreya uvāca
iti svamāturniravadyamīpsitaṃ niśamya puṃsāṃ apavargavardhanam .
dhiyābhinandyātmavatāṃ satāṃ gatiḥ babhāṣa īṣat smitaśobhitānanaḥ
||12||इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितं निशम्य पुंसां अपवर्गवर्धनम् ।
धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गतिः बभाष ईषत् स्मितशोभिताननः
śrībhagavānuvāca
yoga ādhyātmikaḥ puṃsāṃ mato niḥśreyasāya me .
atyantoparatiryatra duḥkhasya ca sukhasya ca
||13||योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे ।
अत्यन्तोपरतिर्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च
tamimaṃ te pravakṣyāmi yaṃ avocaṃ purānaghe .
ṛṣīṇāṃ śrotukāmānāṃ yogaṃ sarvāṅganaipuṇam
||14||तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यं अवोचं पुरानघे ।
ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम्
cetaḥ khalvasya bandhāya muktaye cātmano matam .
guṇeṣu saktaṃ bandhāya rataṃ vā puṃsi muktaye
||15||चेतः खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् ।
गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये
ahaṃ mamābhimānotthaiḥ kāmalobhādibhirmalaiḥ .
vītaṃ yadā manaḥ śuddhaṃ aduḥkhaṃ asukhaṃ samam
||16||अहं ममाभिमानोत्थैः कामलोभादिभिर्मलैः ।
वीतं यदा मनः शुद्धं अदुःखं असुखं समम्
tadā puruṣa ātmānaṃ kevalaṃ prakṛteḥ param .
nirantaraṃ svayaṃjyotiḥ aṇimānaṃ akhaṇḍitam
||17||तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् ।
निरन्तरं स्वयंज्योतिः अणिमानं अखण्डितम्
jñānavairāgyayuktena bhaktiyuktena cātmanā .
paripaśyati udāsīnaṃ prakṛtiṃ ca hataujasam
||18||ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना ।
परिपश्यति उदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम्
na yujyamānayā bhaktyā bhagavati akhilātmani .
sadṛśo'sti śivaḥ panthā yogināṃ brahmasiddhaye
||19||न युज्यमानया भक्त्या भगवति अखिलात्मनि ।
सदृशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये
prasaṅgamajaraṃ pāśaṃ ātmanaḥ kavayo viduḥ .
sa eva sādhuṣu kṛto mokṣadvāraṃ apāvṛtam
||20||प्रसङ्गमजरं पाशं आत्मनः कवयो विदुः ।
स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारं अपावृतम्
titikṣavaḥ kāruṇikāḥ suhṛdaḥ sarvadehinām .
ajātaśatravaḥ śāntāḥ sādhavaḥ sādhubhūṣaṇāḥ
||21||तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् ।
अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः
mayyananyena bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye dṛḍhām .
matkṛte tyaktakarmāṇaḥ tyaktasvajanabāndhavāḥ
||22||मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ।
मत्कृते त्यक्तकर्माणः त्यक्तस्वजनबान्धवाः
madāśrayāḥ kathā mṛṣṭāḥ śṛṇvanti kathayanti ca .
tapanti vividhāstāpā naitān madgatacetasaḥ
||23||मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च ।
तपन्ति विविधास्तापा नैतान् मद्गतचेतसः
te ete sādhavaḥ sādhvi sarvasaṅgavivarjitāḥ .
saṅgasteṣvatha te prārthyaḥ saṅgadoṣaharā hi te
||24||ते एते साधवः साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिताः ।
सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्यः सङ्गदोषहरा हि ते
satāṃ prasaṅgān mama vīryasaṃvido bhavanti hṛtkarṇarasāyanāḥ kathāḥ .
tajjoṣaṇādāśvapavargavartmani śraddhā ratirbhaktiranukramiṣyati
||25||सतां प्रसङ्गान् मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायनाः कथाः ।
तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति
bhaktyā pumānjātavirāga aindriyād dṛṣṭaśrutān madracanānucintayā .
cittasya yatto grahaṇe yogayukto yatiṣyate ṛjubhiryogamārgaiḥ
||26||भक्त्या पुमान्जातविराग ऐन्द्रियाद् दृष्टश्रुतान् मद्रचनानुचिन्तया ।
चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गैः
asevayāyaṃ prakṛterguṇānāṃ jñānena vairāgyavijṛmbhitena .
yogena mayyarpitayā ca bhaktyā māṃ pratyagātmānamihāvarundhe
||27||असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन ।
योगेन मय्यर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे
devahūtiruvāca
kācit tvayyucitā bhaktiḥ kīdṛśī mama gocarā .
yayā padaṃ te nirvāṇaṃ añjasā anvāśnavai aham
||28||काचित् त्वय्युचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा ।
यया पदं ते निर्वाणं अञ्जसा अन्वाश्नवै अहम्
yo yogo bhagavadbāṇo nirvāṇātmaṃstvayoditaḥ .
kīdṛśaḥ kati cāṅgāni yatastattvāvabodhanam
||29||यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदितः ।
कीदृशः कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम्
tad etanme vijānīhi yathāhaṃ mandadhīrhare .
sukhaṃ buddhyeya durbodhaṃ yoṣā bhavadanugrahāt
||30||तद् एतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे ।
सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात्
maitreya uvāca
viditvārthaṃ kapilo māturitthaṃ jātasneho yatra tanvābhijātaḥ .
tattvāmnāyaṃ yatpravadanti sāṅkhyaṃ provāca vai bhaktivitānayogam
||31||विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थं जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजातः ।
तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति साङ्ख्यं प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम्
śrībhagavānuvāca
devānāṃ guṇaliṅgānāṃ ānuśravikakarmaṇām .
sattva evaikamanaso vṛttiḥ svābhāvikī tu yā
||32||देवानां गुणलिङ्गानां आनुश्रविककर्मणाम् ।
सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या
animittā bhāgavatī bhaktiḥ siddhergarīyasī .
jarayatyāśu yā kośaṃ nigīrṇamanalo yathā
||33||अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।
जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा
naikātmatāṃ me spṛhayanti kecin matpādasevābhiratā madīhāḥ .
ye'nyonyato bhāgavatāḥ prasajya sabhājayante mama pauruṣāṇi
||34||नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्पादसेवाभिरता मदीहाः ।
येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि
paśyanti te me rucirāṇyamba santaḥ prasannavaktrāruṇalocanāni .
rūpāṇi divyāni varapradāni sākaṃ vācaṃ spṛhaṇīyāṃ vadanti
||35||पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्तः प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि ।
रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति
tairdarśanīyāvayavairudāra vilāsahāsekṣitavāmasūktaiḥ .
hṛtātmano hṛtaprāṇāṃśca bhaktiḥ anicchato me gatimaṇvīṃ prayuṅkte
||36||तैर्दर्शनीयावयवैरुदार विलासहासेक्षितवामसूक्तैः ।
हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्तिः अनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते
atho vibhūtiṃ mama māyāvinastāṃ aiśvaryamaṣṭāṅgamanupravṛttam .
śriyaṃ bhāgavatīṃ vāspṛhayanti bhadrāṃ parasya me te'śnuvate tu loke
||37||अथो विभूतिं मम मायाविनस्तां ऐश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् ।
श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके
na karhicinmatparāḥ śāntarūpe naṅkṣyanti no me'nimiṣo leḍhi hetiḥ .
yeṣāmahaṃ priya ātmā sutaśca sakhā guruḥ suhṛdo daivamiṣṭam
||38||न कर्हिचिन्मत्पराः शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेतिः ।
येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम्
imaṃ lokaṃ tathaiva amuṃ ātmānaṃ ubhayāyinam .
ātmānaṃ anu ye ceha ye rāyaḥ paśavo gṛhāḥ
||39||इमं लोकं तथैव अमुं आत्मानं उभयायिनम् ।
आत्मानं अनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः
visṛjya sarvān anyāṃśca māmevaṃ viśvatomukham .
bhajanti ananyayā bhaktyā tānmṛtyoratipāraye
||40||विसृज्य सर्वान् अन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् ।
भजन्ति अनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये
nānyatra madbhagavataḥ pradhānapuruṣeśvarāt .
ātmanaḥ sarvabhūtānāṃ bhayaṃ tīvraṃ nivartate
||41||नान्यत्र मद्भगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् ।
आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते
madbhayād vāti vāto'yaṃ sūryastapati madbhayāt .
varṣatīndro dahatyagniḥ mṛtyuścarati madbhayāt
||42||मद्भयाद् वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् ।
वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निः मृत्युश्चरति मद्भयात्
jñānavairāgyayuktena bhaktiyogena yoginaḥ .
kṣemāya pādamūlaṃ me praviśanti akutobhayam
||43||ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः ।
क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्ति अकुतोभयम्
etāvān eva loke'smin puṃsāṃ niḥśreyasodayaḥ .
tīvreṇa bhaktiyogena mano mayyarpitaṃ sthiram
||44||एतावान् एव लोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः ।
तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe pañcaviṃśo'dhyāyaḥ .. 25 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 25