nānyattvadasti bhagavannapi tanna śuddhaṃ māyāguṇavyatikarād yadururvi…
brahmovāca
(anuṣṭup) jñāto'si me'dya sucirānnanu dehabhājāṃ na jñāyate bhagavato gatirityavadyam .
nānyattvadasti bhagavannapi tanna śuddhaṃ māyāguṇavyatikarād yadururvibhāsi
||1||(अनुष्टुप्) ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् ।
नान्यत्त्वदस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धं मायागुणव्यतिकराद् यदुरुर्विभासि
rūpaṃ yadetadavabodharasodayena .
śaśvannivṛttatamasaḥ sadanugrahāya .
ādau gṛhītamavatāraśataikabījaṃ .
yannābhipadmabhavanād ahamāvirāsam
||2||रूपं यदेतदवबोधरसोदयेन ।
शश्वन्निवृत्ततमसः सदनुग्रहाय ।
आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं ।
यन्नाभिपद्मभवनाद् अहमाविरासम्
nātaḥ paraṃ parama yadbhavataḥ svarūpam .
ānandamātramavikalpamaviddhavarcaḥ .
paśyāmi viśvasṛjamekamaviśvamātman .
bhūtendriyātmakamadasta upāśrito'smi
||3||नातः परं परम यद्भवतः स्वरूपम् ।
आनन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्चः ।
पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् ।
भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि
tadvā idaṃ bhuvanamaṅgala maṅgalāya .
dhyāne sma no darśitaṃ ta upāsakānām .
tasmai namo bhagavate'nuvidhema tubhyaṃ .
yo'nādṛto narakabhāgbhirasatprasaṅgaiḥ
||4||तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ।
ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् ।
तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं ।
योऽनादृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गैः
ye tu tvadīyacaraṇāmbujakośagandhaṃ .
jighranti karṇavivaraiḥ śrutivātanītam .
bhaktyā gṛhītacaraṇaḥ parayā ca teṣāṃ .
nāpaiṣi nātha hṛdayāmburuhātsvapuṃsām
||5||ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं ।
जिघ्रन्ति कर्णविवरैः श्रुतिवातनीतम् ।
भक्त्या गृहीतचरणः परया च तेषां ।
नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम्
tāvadbhayaṃ draviṇagehasuhṛnnimittaṃ .
śokaḥ spṛhā paribhavo vipulaśca lobhaḥ .
tāvanmametyasadavagraha ārtimūlaṃ .
yāvanna te'ṅghrimabhayaṃ pravṛṇīta lokaḥ
||6||तावद्भयं द्रविणगेहसुहृन्निमित्तं ।
शोकः स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभः ।
तावन्ममेत्यसदवग्रह आर्तिमूलं ।
यावन्न तेऽङ्घ्रिमभयं प्रवृणीत लोकः
daivena te hatadhiyo bhavataḥ prasaṅgāt .
sarvāśubhopaśamanād vimukhendriyā ye .
kurvanti kāmasukhaleśalavāya dīnā .
lobhābhibhūtamanaso'kuśalāni śaśvat
||7||दैवेन ते हतधियो भवतः प्रसङ्गात् ।
सर्वाशुभोपशमनाद् विमुखेन्द्रिया ये ।
कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना ।
लोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत्
kṣuttṛṭtradhātubhirimā muhurardyamānāḥ .
śītoṣṇavātavarṣairitaretarācca .
kāmāgninācyuta ruṣā ca sudurbhareṇa .
sampaśyato mana urukrama sīdate me
||8||क्षुत्तृट्त्रधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमानाः ।
शीतोष्णवातवर्षैरितरेतराच्च ।
कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेण ।
सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे
yāvat pṛthaktvamidamātmana indriyārtha .
māyābalaṃ bhagavato jana īśa paśyet .
tāvanna saṃsṛtirasau pratisaṅkrameta .
vyarthāpi duḥkhanivahaṃ vahatī kriyārthā
||9||यावत् पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थ ।
मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् ।
तावन्न संसृतिरसौ प्रतिसङ्क्रमेत ।
व्यर्थापि दुःखनिवहं वहती क्रियार्था
ahnyāpṛtārtakaraṇā niśi niḥśayānā .
nānāmanorathadhiyā kṣaṇabhagnanidrāḥ .
daivāhatārtharacanā ṛṣayo'pi deva .
yuṣmat prasaṅgavimukhā iha saṃsaranti
||10||अह्न्यापृतार्तकरणा निशि निःशयाना ।
नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्राः ।
दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव ।
युष्मत् प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति
tvaṃ bhaktiyogaparibhāvitahṛtsaroja .
āsse śrutekṣitapatho nanu nātha puṃsām .
yad yad dhiyā te urugāya vibhāvayanti .
tattad vapuḥ praṇayase sadanugrahāya
||11||त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोज ।
आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् ।
यद् यद् धिया ते उरुगाय विभावयन्ति ।
तत्तद् वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय
nātiprasīdati tathopacitopacāraiḥ .
ārādhitaḥ suragaṇairhṛdi baddhakāmaiḥ .
yatsarvabhūtadayayāsadalabhyayaiko .
nānājaneṣvavahitaḥ suhṛdantarātmā
||12||नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारैः ।
आराधितः सुरगणैर्हृदि बद्धकामैः ।
यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैको ।
नानाजनेष्ववहितः सुहृदन्तरात्मा
puṃsāmato vividhakarmabhiradhvarādyaiḥ .
dānena cogratapasā paricaryayā ca .
ārādhanaṃ bhagavatastava satkriyārtho .
dharmo'rpitaḥ karhicid dhriyate na yatra
||13||पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यैः ।
दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च ।
आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थो ।
धर्मोऽर्पितः कर्हिचिद् ध्रियते न यत्र
śaśvatsvarūpamahasaiva nipītabheda .
mohāya bodhadhiṣaṇāya namaḥ parasmai .
viśvodbhavasthitilayeṣu nimittalīlā .
rāsāya te nama idaṃ cakṛmeśvarāya
||14||शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेद ।
मोहाय बोधधिषणाय नमः परस्मै ।
विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीला ।
रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय
yasyāvatāra guṇakarmaviḍambanāni .
nāmāni ye'suvigame vivaśā gṛṇanti .
te'naikajanmaśamalaṃ sahasaiva hitvā .
saṃyāntyapāvṛtāmṛtaṃ tamajaṃ prapadye
||15||यस्यावतार गुणकर्मविडम्बनानि ।
नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति ।
तेऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा ।
संयान्त्यपावृतामृतं तमजं प्रपद्ये
yo vā ahaṃ ca giriśaśca vibhuḥ svayaṃ ca .
sthityudbhavapralayahetava ātmamūlam .
bhittvā tripādvavṛdha eka uruprarohaḥ .
tasmai namo bhagavate bhuvanadrumāya
||16||यो वा अहं च गिरिशश्च विभुः स्वयं च ।
स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम् ।
भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोहः ।
तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय
loko vikarmanirataḥ kuśale pramattaḥ .
karmaṇyayaṃ tvadudite bhavadarcane sve .
yastāvadasya balavān iha jīvitāśāṃ .
sadyaśchinattyanimiṣāya namo'stu tasmai
||17||लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः ।
कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे ।
यस्तावदस्य बलवान् इह जीविताशां ।
सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै
yasmādbibhemyahamapi dviparārdhadhiṣṇyaṃ .
adhyāsitaḥ sakalalokanamaskṛtaṃ yat .
tepe tapo bahusavo'varurutsamānaḥ .
tasmai namo bhagavate'dhimakhāya tubhyam
||18||यस्माद्बिभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्यं ।
अध्यासितः सकललोकनमस्कृतं यत् ।
तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समानः ।
तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम्
tiryaṅmanuṣyavibudhādiṣu jīvayoni .
ṣvātmecchayātmakṛtasetuparīpsayā yaḥ .
reme nirastaviṣayo'pyavaruddhadehaḥ .
tasmai namo bhagavate puruṣottamāya
||19||तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि ।
ष्वात्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया यः ।
रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेहः ।
तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय
yo'vidyayānupahato'pi daśārdhavṛttyā .
nidrāmuvāha jaṭharīkṛtalokayātraḥ .
antarjale'hikaśipusparśānukūlāṃ .
bhīmormimālini janasya sukhaṃ vivṛṇvan
||20||योऽविद्ययानुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्या ।
निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्रः ।
अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां ।
भीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन्
yannābhipadmabhavanād ahamāsamīḍya .
lokatrayopakaraṇo yadanugraheṇa .
tasmai namasta udarasthabhavāya yoga .
nidrāvasānavikasan nalinekṣaṇāya
||21||यन्नाभिपद्मभवनाद् अहमासमीड्य ।
लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण ।
तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योग ।
निद्रावसानविकसन् नलिनेक्षणाय
so'yaṃ samastajagatāṃ suhṛdeka ātmā .
sattvena yanmṛḍayate bhagavān bhagena .
tenaiva me dṛśamanuspṛśatādyathāhaṃ .
srakṣyāmi pūrvavadidaṃ praṇatapriyo'sau
||22||सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा ।
सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन ।
तेनैव मे दृशमनुस्पृशताद्यथाहं ।
स्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ
eṣa prapannavarado ramayātmaśaktyā .
yadyat kariṣyati gṛhītaguṇāvatāraḥ .
tasminsvavikramamidaṃ sṛjato'pi ceto .
yuñjīta karmaśamalaṃ ca yathā vijahyām
||23||एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्या ।
यद्यत् करिष्यति गृहीतगुणावतारः ।
तस्मिन्स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो ।
युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम्
nābhihradādiha sato'mbhasi yasya puṃso .
vijñānaśaktirahamāsamanantaśakteḥ .
rūpaṃ vicitramidamasya vivṛṇvato me .
mā rīriṣīṣṭa nigamasya girāṃ visargaḥ
||24||नाभिह्रदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो ।
विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्तेः ।
रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे ।
मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्गः
so'sau adabhrakaruṇo bhagavān vivṛddha .
premasmitena nayanāmburuhaṃ vijṛmbhan .
utthāya viśvavijayāya ca no viṣādaṃ .
mādhvyā girāpanayatātpuruṣaḥ purāṇaḥ
||25||सोऽसौ अदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध ।
प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् ।
उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं ।
माध्व्या गिरापनयतात्पुरुषः पुराणः
maitreya uvāca
(anuṣṭup) svasambhavaṃ niśāmyaivaṃ tapovidyāsamādhibhiḥ .
yāvanmanovacaḥ stutvā virarāma sa khinnavat
||26||(अनुष्टुप्) स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभिः ।
यावन्मनोवचः स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत्
athābhipretamanvīkṣya brahmaṇo madhusūdanaḥ .
viṣaṇṇacetasaṃ tena kalpavyatikarāmbhasā
||27||अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदनः ।
विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा
lokasaṃsthānavijñāna ātmanaḥ parikhidyataḥ .
tamāhāgādhayā vācā kaśmalaṃ śamayanniva
||28||लोकसंस्थानविज्ञान आत्मनः परिखिद्यतः ।
तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव
śrībhagavānuvāca
mā vedagarbha gāstandrīṃ sarga udyamamāvaha .
tanmayā''pāditaṃ hyagre yanmāṃ prārthayate bhavān
||29||मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह ।
तन्मयाऽऽपादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान्
bhūyastvaṃ tapa ātiṣṭha vidyāṃ caiva madāśrayām .
tābhyāṃ antarhṛdi brahman lokān drakṣyasi apāvṛtān
||30||भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् ।
ताभ्यां अन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान् द्रक्ष्यसि अपावृतान्
tata ātmani loke ca bhaktiyuktaḥ samāhitaḥ .
draṣṭāsi māṃ tataṃ brahman mayi lokān tvamātmanaḥ
||31||तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्तः समाहितः ।
द्रष्टासि मां ततं ब्रह्मन् मयि लोकान् त्वमात्मनः
yadā tu sarvabhūteṣu dāruṣvagnimiva sthitam .
praticakṣīta māṃ loko jahyāttarhyeva kaśmalam
||32||यदा तु सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् ।
प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात्तर्ह्येव कश्मलम्
yadā rahitamātmānaṃ bhūtendriyaguṇāśayaiḥ .
svarūpeṇa mayopetaṃ paśyan svārājyamṛcchati
||33||यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयैः ।
स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति
nānākarmavitānena prajā bahvīḥ sisṛkṣataḥ .
nātmāvasīdatyasmin te varṣīyān madanugrahaḥ
||34||नानाकर्मवितानेन प्रजा बह्वीः सिसृक्षतः ।
नात्मावसीदत्यस्मिन् ते वर्षीयान् मदनुग्रहः
ṛṣimādyaṃ na badhnāti pāpīyān tvāṃ rajoguṇaḥ .
yanmano mayi nirbaddhaṃ prajāḥ saṃsṛjato'pi te
||35||ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयान् त्वां रजोगुणः ।
यन्मनो मयि निर्बद्धं प्रजाः संसृजतोऽपि ते
jñāto'haṃ bhavatā tvadya durvijñeyo'pi dehinām .
yanmāṃ tvaṃ manyase'yuktaṃ bhūtendriyaguṇātmabhiḥ
||36||ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् ।
यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभिः
tubhyaṃ madvicikitsāyāṃ ātmā me darśito'bahiḥ .
nālena salile mūlaṃ puṣkarasya vicinvataḥ
||37||तुभ्यं मद्विचिकित्सायां आत्मा मे दर्शितोऽबहिः ।
नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वतः
yaccakarthāṅga matstotraṃ matkathā abhyudayāṃkitam .
yadvā tapasi te niṣṭhā sa eṣa madanugrahaḥ
||38||यच्चकर्थाङ्ग मत्स्तोत्रं मत्कथा अभ्युदयांकितम् ।
यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदनुग्रहः
prīto'hamastu bhadraṃ te lokānāṃ vijayecchayā .
yad astauṣīrguṇamayaṃ nirguṇaṃ mānuvarṇayan
||39||प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया ।
यद् अस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन्
ya etena pumānnityaṃ stutvā stotreṇa māṃ bhajet .
tasyāśu samprasīdeyaṃ sarvakāmavareśvaraḥ
||40||य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् ।
तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वरः
pūrtena tapasā yajñaiḥ dānairyogasamādhinā .
rāddhaṃ niḥśreyasaṃ puṃsāṃ matprītiḥ tattvavinmatam
||41||पूर्तेन तपसा यज्ञैः दानैर्योगसमाधिना ।
राद्धं निःश्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिः तत्त्वविन्मतम्
ahamātmātmanāṃ dhātaḥ preṣṭhaḥ san preyasāmapi .
ato mayi ratiṃ kuryād dehādiryatkṛte priyaḥ
||42||अहमात्मात्मनां धातः प्रेष्ठः सन् प्रेयसामपि ।
अतो मयि रतिं कुर्याद् देहादिर्यत्कृते प्रियः
sarvavedamayenedaṃ ātmanā''tmā''tmayoninā .
prajāḥ sṛja yathāpūrvaṃ yāśca mayyanuśerate
||43||सर्ववेदमयेनेदं आत्मनाऽऽत्माऽऽत्मयोनिना ।
प्रजाः सृज यथापूर्वं याश्च मय्यनुशेरते
maitreya uvāca
tasmā evaṃ jagatsraṣṭre pradhānapuruṣeśvaraḥ .
vyajyedaṃ svena rūpeṇa kañjanābhastirodadhe
||44||तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुषेश्वरः ।
व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe navamo'dhyāyaḥ .. 9 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 9