pratinandya jagādedaṃ vikuṇṭhanilayo vibhuḥ
brahmovāca
iti tadgṛṇatāṃ teṣāṃ munīnāṃ yogadharmiṇām .
pratinandya jagādedaṃ vikuṇṭhanilayo vibhuḥ
||1||इति तद्गृणतां तेषां मुनीनां योगधर्मिणाम् ।
प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभुः
śrībhagavānuvāca
etau tau pārṣadau mahyaṃ jayo vijaya eva ca .
kadarthīkṛtya māṃ yadvo bahvakrātāmatikramam
||2||एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च ।
कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम्
yastvetayordhṛto daṇḍo bhavadbhirmāmanuvrataiḥ .
sa evānumato'smābhiḥ munayo devahelanāt
||3||यस्त्वेतयोर्धृतो दण्डो भवद्भिर्मामनुव्रतैः ।
स एवानुमतोऽस्माभिः मुनयो देवहेलनात्
tadvaḥ prasādayāmyadya brahma daivaṃ paraṃ hi me .
taddhītyātmakṛtaṃ manye yatsvapumbhirasatkṛtāḥ
||4||तद्वः प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे ।
तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृताः
yannāmāni ca gṛhṇāti loko bhṛtye kṛtāgasi .
so'sādhuvādastat kīrtiṃ hanti tvacamivāmayaḥ
||5||यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि ।
सोऽसाधुवादस्तत् कीर्तिं हन्ति त्वचमिवामयः
yasyāmṛtāmalayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadāśvapacādvikuṇṭhaḥ .
so'haṃ bhavadbhya upalabdhasutīrthakīrtiḥ chindyāṃ svabāhumapi vaḥ pratikūlavṛttim
||6||यस्यामृतामलयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठः ।
सोऽहं भवद्भ्य उपलब्धसुतीर्थकीर्तिः छिन्द्यां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम्
yatsevayā caraṇapadmapavitrareṇuṃ sadyaḥ kṣatākhilamalaṃ pratilabdhaśīlam .
na śrīrviraktamapi māṃ vijahāti yasyāḥ prekṣālavārtha itare niyamān vahanti
||7||यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुं सद्यः क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् ।
न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्याः प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति
nāhaṃ tathādmi yajamānahavirvitāneḥ cyotadghṛtaplutamadan hutabhuṅmukhena .
yadbrāhmaṇasya mukhataścarato'nughāsaṃ tuṣṭasya mayyavahitairnijakarmapākaiḥ
||8||नाहं तथाद्मि यजमानहविर्वितानेः च्योतद्घृतप्लुतमदन् हुतभुङ्मुखेन ।
यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः
yeṣāṃ bibharmyahamakhaṇḍavikuṇṭhayoga māyāvibhūtiramalāṅghrirajaḥ kirīṭaiḥ .
viprāṃstu ko na viṣaheta yadarhaṇāmbhaḥ sadyaḥ punāti sahacandralalāmalokān
||9||येषां बिभर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोग मायाविभूतिरमलाङ्घ्रिरजः किरीटैः ।
विप्रांस्तु को न विषहेत यदर्हणाम्भः सद्यः पुनाति सहचन्द्रललामलोकान्
ye me tanūrdvijavarānduhatīrmadīyā bhūtānyalabdhaśaraṇāni ca bhedabuddhyā .
drakṣyantyaghakṣatadṛśo hyahimanyavastān gṛdhrā ruṣā mama kuṣantyadhidaṇḍanetuḥ
||10||ये मे तनूर्द्विजवरान्दुहतीर्मदीया भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या ।
द्रक्ष्यन्त्यघक्षतदृशो ह्यहिमन्यवस्तान् गृध्रा रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतुः
ye brāhmaṇānmayi dhiyā kṣipato'rcayantaḥ tuṣyaddhṛdaḥ smitasudhokṣitapadmavaktrāḥ .
vāṇyānurāgakalayātmajavad gṛṇantaḥ sambodhayanti ahamivāhamupāhṛtastaiḥ
||11||ये ब्राह्मणान्मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्तः तुष्यद्धृदः स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्राः ।
वाण्यानुरागकलयात्मजवद् गृणन्तः सम्बोधयन्ति अहमिवाहमुपाहृतस्तैः
tanme svabharturavasāyamalakṣamāṇau yuṣmadvyatikramagatiṃ pratipadya sadyaḥ .
bhūyo mamāntikamitāṃ tadanugraho me yatkalpatāmacirato bhṛtayorvivāsaḥ
||12||तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौ युष्मद्व्यतिक्रमगतिं प्रतिपद्य सद्यः ।
भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे यत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवासः
brahmovāca
atha tasyośatīṃ devīṃ ṛṣikulyāṃ sarasvatīm .
nāsvādya manyudaṣṭānāṃ teṣāṃ ātmāpyatṛpyata
||13||अथ तस्योशतीं देवीं ऋषिकुल्यां सरस्वतीम् ।
नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषां आत्माप्यतृप्यत
satīṃ vyādāya śṛṇvanto laghvīṃ gurvarthagahvarām .
vigāhyāgādhagambhīrāṃ na vidustaccikīrṣitam
||14||सतीं व्यादाय शृण्वन्तो लघ्वीं गुर्वर्थगह्वराम् ।
विगाह्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्षितम्
te yogamāyayārabdha pārameṣṭhyamahodayam .
procuḥ prāñjalayo viprāḥ prahṛṣṭāḥ kṣubhitatvacaḥ
||15||ते योगमाययारब्ध पारमेष्ठ्यमहोदयम् ।
प्रोचुः प्राञ्जलयो विप्राः प्रहृष्टाः क्षुभितत्वचः
ṛṣaya ūcuḥ
na vayaṃ bhagavan vidmaḥ tava deva cikīrṣitam .
kṛto me'nugrahaśceti yadadhyakṣaḥ prabhāṣase
||16||न वयं भगवन् विद्मः तव देव चिकीर्षितम् ।
कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्षः प्रभाषसे
brahmaṇyasya paraṃ daivaṃ brāhmaṇāḥ kila te prabho .
viprāṇāṃ devadevānāṃ bhagavān ātmadaivatam
||17||ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणाः किल ते प्रभो ।
विप्राणां देवदेवानां भगवान् आत्मदैवतम्
tvattaḥ sanātano dharmo rakṣyate tanubhistava .
dharmasya paramo guhyo nirvikāro bhavānmataḥ
||18||त्वत्तः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव ।
धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान्मतः
taranti hyañjasā mṛtyuṃ nivṛttā yadanugrahāt .
yoginaḥ sa bhavān kiṃsvid anugṛhyeta yatparaiḥ
||19||तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् ।
योगिनः स भवान् किंस्विद् अनुगृह्येत यत्परैः
yaṃ vai vibhūtirupayātyanuvelamanyaiḥ arthārthibhiḥ svaśirasā dhṛtapādareṇuḥ .
dhanyārpitāṅghritulasīnavadāmadhāmno lokaṃ madhuvratapateriva kāmayānā
||20||यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यैः अर्थार्थिभिः स्वशिरसा धृतपादरेणुः ।
धन्यार्पिताङ्घ्रितुलसीनवदामधाम्नो लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना
yastāṃ viviktacaritaiḥ anuvartamānāṃ nātyādriyatparamabhāgavataprasaṅgaḥ .
sa tvaṃ dvijānupathapuṇyarajaḥ punītaḥ śrīvatsalakṣma kimagā bhagabhājanastvam
||21||यस्तां विविक्तचरितैः अनुवर्तमानां नात्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्गः ।
स त्वं द्विजानुपथपुण्यरजः पुनीतः श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम्
dharmasya te bhagavatastriyuga tribhiḥ svaiḥ padbhiścarācaramidaṃ dvijadevatārtham .
nūnaṃ bhṛtaṃ tadabhighāti rajastamaśca sattvena no varadayā tanuvā nirasya
||22||धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभिः स्वैः पद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् ।
नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य
na tvaṃ dvijottamakulaṃ yadihātmagopaṃ goptā vṛṣaḥ svarhaṇena sasūnṛtena .
tarhyeva naṅkṣyati śivastava deva panthā loko'grahīṣyad ṛṣabhasya hi tatpramāṇam
||23||न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहात्मगोपं गोप्ता वृषः स्वर्हणेन ससूनृतेन ।
तर्ह्येव नङ्क्ष्यति शिवस्तव देव पन्था लोकोऽग्रहीष्यद् ऋषभस्य हि तत्प्रमाणम्
tatte'nabhīṣṭamiva sattvanidhervidhitsoḥ kṣemaṃ janāya nijaśaktibhiruddhṛtāreḥ .
naitāvatā tryadhipaterbata viśvabhartuḥ tejaḥ kṣataṃ tvavanatasya sa te vinodaḥ
||24||तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सोः क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारेः ।
नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तुः तेजः क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोदः
yaṃ vānayordamamadhīśa bhavānvidhatte vṛttiṃ nu vā tadanumanmahi nirvyalīkam .
asmāsu vā ya ucito dhriyatāṃ sa daṇḍo ye'nāgasau vayamayuṅkṣmahi kilbiṣeṇa
||25||यं वानयोर्दममधीश भवान्विधत्ते वृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निर्व्यलीकम् ।
अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो येऽनागसौ वयमयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण
śrībhagavānuvāca
etau suretaragatiṃ pratipadya sadyaḥ saṃrambhasambhṛtasamādhyanubaddhayogau .
bhūyaḥ sakāśamupayāsyata āśu yo vaḥ śāpo mayaiva nimitastadavaita viprāḥ
||26||एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्यः संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ ।
भूयः सकाशमुपयास्यत आशु यो वः शापो मयैव निमितस्तदवैत विप्राः
brahmovāca
atha te munayo dṛṣṭvā nayanānandabhājanam .
vaikuṇṭhaṃ tadadhiṣṭhānaṃ vikuṇṭhaṃ ca svayaṃprabham
||27||अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् ।
वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम्
bhagavantaṃ parikramya praṇipatyānumānya ca .
pratijagmuḥ pramuditāḥ śaṃsanto vaiṣṇavīṃ śriyam
||28||भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च ।
प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम्
bhagavānanugāvāha yātaṃ mā bhaiṣṭamastu śam .
brahmatejaḥ samartho'pi hantuṃ necche mataṃ tu me
||29||भगवाननुगावाह यातं मा भैष्टमस्तु शम् ।
ब्रह्मतेजः समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे
etatpuraiva nirdiṣṭaṃ ramayā kruddhayā yadā .
purāpavāritā dvāri viśantī mayyupārate
||30||एतत्पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा ।
पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्युपारते
mayi saṃrambhayogena nistīrya brahmahelanam .
pratyeṣyataṃ nikāśaṃ me kālenālpīyasā punaḥ
||31||मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् ।
प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः
dvāḥsthāvādiśya bhagavān vimānaśreṇibhūṣaṇam .
sarvātiśayayā lakṣmyā juṣṭaṃ svaṃ dhiṣṇyamāviśat
||32||द्वाःस्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् ।
सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत्
tau tu gīrvāṇaṛṣabhau dustarāt harilokataḥ .
hataśriyau brahmaśāpād abhūtāṃ vigatasmayau
||33||तौ तु गीर्वाणऋषभौ दुस्तरात् हरिलोकतः ।
हतश्रियौ ब्रह्मशापाद् अभूतां विगतस्मयौ
tadā vikuṇṭhadhiṣaṇāt tayornipatamānayoḥ .
hāhākāro mahānāsīd vimānāgryeṣu putrakāḥ
||34||तदा विकुण्ठधिषणात् तयोर्निपतमानयोः ।
हाहाकारो महानासीद् विमानाग्र्येषु पुत्रकाः
tāveva hyadhunā prāptau pārṣadapravarau hareḥ .
diterjaṭharanirviṣṭaṃ kāśyapaṃ teja ulbaṇam
||35||तावेव ह्यधुना प्राप्तौ पार्षदप्रवरौ हरेः ।
दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम्
tayorasurayoradya tejasā yamayorhi vaḥ .
ākṣiptaṃ teja etarhi bhagavān tadvidhitsati
||36||तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्हि वः ।
आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवान् तद्विधित्सति
viśvasya yaḥ sthitilayodbhavaheturādyo yogeśvarairapi duratyayayogamāyaḥ .
kṣemaṃ vidhāsyati sa no bhagavāṃstryadhīśaḥ tatrāsmadīyavimṛśena kiyānihārthaḥ
||37||विश्वस्य यः स्थितिलयोद्भवहेतुराद्यो योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमायः ।
क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्र्यधीशः तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ .. 16 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 16