mahīṃ pratiṣṭhāmadhyasya saute svāyambhuvo manuḥ
śaunaka uvāca
mahīṃ pratiṣṭhāmadhyasya saute svāyambhuvo manuḥ .
kāni anvatiṣṭhad dvārāṇi mārgāya avara janmanām
||1||महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनुः ।
कानि अन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गाय अवर जन्मनाम्
kṣattā mahābhāgavataḥ kṛṣṇasyaikāntikaḥ suhṛt .
yastatyājāgrajaṃ kṛṣṇe sāpatyaṃ aghavāniti
||2||क्षत्ता महाभागवतः कृष्णस्यैकान्तिकः सुहृत् ।
यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यं अघवानिति
dvaipāyanādanavaro mahitve tasya dehajaḥ .
sarvātmanā śritaḥ kṛṣṇaṃ tatparāṃścāpyanuvrataḥ
||3||द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहजः ।
सर्वात्मना श्रितः कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुव्रतः
kiṃ anvapṛcchan maitreyaṃ virajāstīrthasevayā .
upagamya kuśāvarta āsīnaṃ tattvavittamam
||4||किं अन्वपृच्छन् मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया ।
उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम्
tayoḥ saṃvadatoḥ sūta pravṛttā hyamalāḥ kathāḥ .
āpo gāṅgā ivāghaghnīḥ hareḥ pādāmbujāśrayāḥ
||5||तयोः संवदतोः सूत प्रवृत्ता ह्यमलाः कथाः ।
आपो गाङ्गा इवाघघ्नीः हरेः पादाम्बुजाश्रयाः
tā naḥ kīrtaya bhadraṃ te kīrtanyodārakarmaṇaḥ .
rasajñaḥ ko nu tṛpyeta harilīlāmṛtaṃ piban
||6||ता नः कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मणः ।
रसज्ञः को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन्
evaṃ ugraśravāḥ pṛṣṭa ṛṣibhiḥ naimiṣāyanaiḥ .
bhagavati arpitādhyātmaḥ tān āha śrūyatāmiti
||7||एवं उग्रश्रवाः पृष्ट ऋषिभिः नैमिषायनैः ।
भगवति अर्पिताध्यात्मः तान् आह श्रूयतामिति
sūta uvāca
harerdhṛtakroḍatanoḥ svamāyayā niśamya goruddharaṇaṃ rasātalāt .
līlāṃ hiraṇyākṣamavajñayā hataṃ sañjātaharṣo munimāha bhārataḥ
||8||हरेर्धृतक्रोडतनोः स्वमायया निशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् ।
लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारतः
vidura uvāca
prajāpatipatiḥ sṛṣṭvā prajāsarge prajāpatīn .
kiṃ ārabhata me brahman prabrūhyavyaktamārgavit
||9||प्रजापतिपतिः सृष्ट्वा प्रजासर्गे प्रजापतीन् ।
किं आरभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्यव्यक्तमार्गवित्
ye marīcyādayo viprā yastu svāyambhuvo manuḥ .
te vai brahmaṇa ādeśāt kathaṃ etad abhāvayan
||10||ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनुः ।
ते वै ब्रह्मण आदेशात् कथं एतद् अभावयन्
sadvitīyāḥ kimasṛjan svatantrā uta karmasu .
āho svitsaṃhatāḥ sarva idaṃ sma samakalpayan
||11||सद्वितीयाः किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु ।
आहो स्वित्संहताः सर्व इदं स्म समकल्पयन्
maitreya uvāca
daivena durvitarkyeṇa pareṇānimiṣeṇa ca .
jātakṣobhād bhagavato mahān āsīd guṇatrayāt
||12||दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च ।
जातक्षोभाद् भगवतो महान् आसीद् गुणत्रयात्
rajaḥpradhānān mahataḥ triliṅgo daivacoditāt .
jātaḥ sasarja bhūtādiḥ viyadādīni pañcaśaḥ
||13||रजःप्रधानान् महतः त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् ।
जातः ससर्ज भूतादिः वियदादीनि पञ्चशः
tāni caikaikaśaḥ sraṣṭuṃ asamarthāni bhautikam .
saṃhatya daivayogena haimaṃ aṇḍaṃ avāsṛjan
||14||तानि चैकैकशः स्रष्टुं असमर्थानि भौतिकम् ।
संहत्य दैवयोगेन हैमं अण्डं अवासृजन्
so'śayiṣṭābdhisalile āṇḍakośo nirātmakaḥ .
sāgraṃ vai varṣasāhasraṃ anvavātsīt taṃ īśvaraḥ
||15||सोऽशयिष्टाब्धिसलिले आण्डकोशो निरात्मकः ।
साग्रं वै वर्षसाहस्रं अन्ववात्सीत् तं ईश्वरः
tasya nābherabhūtpadmaṃ sahasrārkorudīdhiti .
sarvajīvanikāyauko yatra svayaṃ abhūtsvarāṭ
||16||तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधिति ।
सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयं अभूत्स्वराट्
so'nuviṣṭo bhagavatā yaḥ śete salilāśaye .
lokasaṃsthāṃ yathā pūrvaṃ nirmame saṃsthayā svayā
||17||सोऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये ।
लोकसंस्थां यथा पूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया
sasarja cchāyayāvidyāṃ pañcaparvāṇamagrataḥ .
tāmisraṃ andhatāmisraṃ tamo moho mahātamaḥ
||18||ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्चपर्वाणमग्रतः ।
तामिस्रं अन्धतामिस्रं तमो मोहो महातमः
visasarjātmanaḥ kāyaṃ nābhinandan tamomayam .
jagṛhuryakṣarakṣāṃsi rātriṃ kṣuttṛṭsamudbhavām
||19||विससर्जात्मनः कायं नाभिनन्दन् तमोमयम् ।
जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिं क्षुत्तृट्समुद्भवाम्
kṣuttṛḍbhyāṃ upasṛṣṭāste taṃ jagdhumabhidudruvuḥ .
mā rakṣatainaṃ jakṣadhvaṃ iti ūcuḥ kṣuttṛḍarditāḥ
||20||क्षुत्तृड्भ्यां उपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवुः ।
मा रक्षतैनं जक्षध्वं इति ऊचुः क्षुत्तृडर्दिताः
devastānāha saṃvigno mā māṃ jakṣata rakṣata .
aho me yakṣarakṣāṃsi prajā yūyaṃ babhūvitha
||21||देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत ।
अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ
devatāḥ prabhayā yā yā dīvyan pramukhato'sṛjat .
te ahārṣurdevayanto visṛṣṭāṃ tāṃ prabhāmahaḥ
||22||देवताः प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतोऽसृजत् ।
ते अहार्षुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामहः
devo'devāñjaghanataḥ sṛjati smātilolupān .
te enaṃ lolupatayā maithunāyābhipedire
||23||देवोऽदेवाञ्जघनतः सृजति स्मातिलोलुपान् ।
ते एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे
tato hasan sa bhagavān asurairnirapatrapaiḥ .
anvīyamānastarasā kruddho bhītaḥ parāpatat
||24||ततो हसन् स भगवान् असुरैर्निरपत्रपैः ।
अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत्
sa upavrajya varadaṃ prapannārtiharaṃ harim .
anugrahāya bhaktānāṃ anurūpātmadarśanam
||25||स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् ।
अनुग्रहाय भक्तानां अनुरूपात्मदर्शनम्
pāhi māṃ paramātmaṃste preṣaṇenāsṛjaṃ prajāḥ .
tā imā yabhituṃ pāpā upākrāmanti māṃ prabho
||26||पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजं प्रजाः ।
ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो
tvamekaḥ kila lokānāṃ kliṣṭānāṃ kleśanāśanaḥ .
tvamekaḥ kleśadasteṣāṃ anāsanna padāṃ tava
||27||त्वमेकः किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशनः ।
त्वमेकः क्लेशदस्तेषां अनासन्न पदां तव
so'vadhāryāsya kārpaṇyaṃ viviktādhyātmadarśanaḥ .
vimuñcātmatanuṃ ghorāṃ ityukto vimumoca ha
||28||सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शनः ।
विमुञ्चात्मतनुं घोरां इत्युक्तो विमुमोच ह
tāṃ kvaṇaccaraṇāmbhojāṃ madavihvala locanām .
kāñcīkalāpavilasad dukūlat channa rodhasam
||29||तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वल लोचनाम् ।
काञ्चीकलापविलसद् दुकूलत् छन्न रोधसम्
anyonyaśleṣayottuṅga nirantarapayodharām .
sunāsāṃ sudvijāṃ snigdha hāsalīlāvalokanām
||30||अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्ग निरन्तरपयोधराम् ।
सुनासां सुद्विजां स्निग्ध हासलीलावलोकनाम्
gūhantīṃ vrīḍayātmānaṃ nīlālakavarūthinīm .
upalabhyāsurā dharma sarve sammumuhuḥ striyam
||31||गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालकवरूथिनीम् ।
उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहुः स्त्रियम्
aho rūpamaho dhairyaṃ aho asyā navaṃ vayaḥ .
madhye kāmayamānānāṃ akāmeva visarpati
||32||अहो रूपमहो धैर्यं अहो अस्या नवं वयः ।
मध्ये कामयमानानां अकामेव विसर्पति
vitarkayanto bahudhā tāṃ sandhyāṃ pramadākṛtim .
abhisambhāvya viśrambhāt paryapṛcchan kumedhasaḥ
||33||वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् ।
अभिसम्भाव्य विश्रम्भात् पर्यपृच्छन् कुमेधसः
kāsi kasyāsi rambhoru ko vārthaste'tra bhāmini .
rūpadraviṇapaṇyena durbhagānno vibādhase
||34||कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्र भामिनि ।
रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विबाधसे
yā vā kācittvamabale diṣṭyā sandarśanaṃ tava .
utsunoṣīkṣamāṇānāṃ kandukakrīḍayā manaḥ
||35||या वा काचित्त्वमबले दिष्ट्या सन्दर्शनं तव ।
उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मनः
naikatra te jayati śālini pādapadmaṃ ghnantyā muhuḥ karatalena patatpataṅgam .
madhyaṃ viṣīdati bṛhatstanabhārabhītaṃ śānteva dṛṣṭiramalā suśikhāsamūhaḥ
||36||नैकत्र ते जयति शालिनि पादपद्मं घ्नन्त्या मुहुः करतलेन पतत्पतङ्गम् ।
मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतं शान्तेव दृष्टिरमला सुशिखासमूहः
iti sāyantanīṃ sandhyāṃ asurāḥ pramadāyatīm .
pralobhayantīṃ jagṛhuḥ matvā mūḍhadhiyaḥ striyam
||37||इति सायन्तनीं सन्ध्यां असुराः प्रमदायतीम् ।
प्रलोभयन्तीं जगृहुः मत्वा मूढधियः स्त्रियम्
prahasya bhāvagambhīraṃ jighranti ātmānamātmanā .
kāntyā sasarja bhagavān gandharvāpsarasāṃ gaṇān
||38||प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्ति आत्मानमात्मना ।
कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान्
visasarja tanuṃ tāṃ vai jyotsnāṃ kāntimatīṃ priyām .
te eva cādaduḥ prītyā viśvāvasupurogamāḥ
||39||विससर्ज तनुं तां वै ज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् ।
ते एव चाददुः प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमाः
sṛṣṭvā bhūtapiśācāṃśca bhagavān ātmatandriṇā .
digvāsaso muktakeśān vīkṣya cāmīlayad dṛśau
||40||सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवान् आत्मतन्द्रिणा ।
दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ
jagṛhustadvisṛṣṭāṃ tāṃ jṛmbhaṇākhyāṃ tanuṃ prabhoḥ .
nidrāṃ indriyavikledo yayā bhūteṣu dṛśyate .
yenocchiṣṭāndharṣayanti tamunmādaṃ pracakṣate
||41||जगृहुस्तद्विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभोः ।
निद्रां इन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते ।
येनोच्छिष्टान्धर्षयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते
ūrjasvantaṃ manyamāna ātmānaṃ bhagavānajaḥ .
sādhyān gaṇān pitṛgaṇān parokṣeṇāsṛjatprabhuḥ
||42||ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानजः ।
साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत्प्रभुः
te ātmasargaṃ taṃ kāyaṃ pitaraḥ pratipedire .
sādhyebhyaśca pitṛbhyaśca kavayo yadvitanvate
||43||ते आत्मसर्गं तं कायं पितरः प्रतिपेदिरे ।
साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते
siddhān vidyādharāṃścaiva tirodhānena so'sṛjat .
tebhyo'dadāt taṃ ātmānaṃ antardhānākhyamadbhutam
||44||सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् ।
तेभ्योऽददात् तं आत्मानं अन्तर्धानाख्यमद्भुतम्
sa kinnarān kimpuruṣān pratyātmyenāsṛjatprabhuḥ .
mānayannātmanātmānaṃ ātmābhāsaṃ vilokayan
||45||स किन्नरान् किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत्प्रभुः ।
मानयन्नात्मनात्मानं आत्माभासं विलोकयन्
te tu tajjagṛhū rūpaṃ tyaktaṃ yatparameṣṭhinā .
mithunībhūya gāyantaḥ taṃ evoṣasi karmabhiḥ
||46||ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना ।
मिथुनीभूय गायन्तः तं एवोषसि कर्मभिः
dehena vai bhogavatā śayāno bahucintayā .
sarge'nupacite krodhāt utsasarja ha tadvapuḥ
||47||देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया ।
सर्गेऽनुपचिते क्रोधात् उत्ससर्ज ह तद्वपुः
ye'hīyantāmutaḥ keśā ahayaste'ṅga jajñire .
sarpāḥ prasarpataḥ krūrā nāgā bhogorukandharāḥ
||48||येऽहीयन्तामुतः केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे ।
सर्पाः प्रसर्पतः क्रूरा नागा भोगोरुकन्धराः
sa ātmānaṃ manyamānaḥ kṛtakṛtyamivātmabhūḥ .
tadā manūn sasarjānte manasā lokabhāvanān
||49||स आत्मानं मन्यमानः कृतकृत्यमिवात्मभूः ।
तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्
tebhyaḥ so'sṛjatsvīyaṃ puraṃ puruṣamātmavān .
tān dṛṣṭvā ye purā sṛṣṭāḥ praśaśaṃsuḥ prajāpatim
||50||तेभ्यः सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् ।
तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम्
aho etat jagatsraṣṭaḥ sukṛtaṃ bata te kṛtam .
pratiṣṭhitāḥ kriyā yasmin sākaṃ annamadāma he
||51||अहो एतत् जगत्स्रष्टः सुकृतं बत ते कृतम् ।
प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकं अन्नमदाम हे
tapasā vidyayā yukto yogena susamādhinā .
ṛṣīn ṛṣiḥ hṛṣīkeśaḥ sasarjābhimatāḥ prajāḥ
||52||तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना ।
ऋषीन् ऋषिः हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः
tebhyaścaikaikaśaḥ svasya dehasyāṃśamadādajaḥ .
yattat samādhiyogarddhi tapovidyāviraktimat
||53||तेभ्यश्चैकैकशः स्वस्य देहस्यांशमदादजः ।
यत्तत् समाधियोगर्द्धि तपोविद्याविरक्तिमत्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viṃśo'dhyāyaḥ .. 20 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 20