tasyaitasya jano nūnaṃ nāyaṃ vedoruvikramam
kapila uvāca
tasyaitasya jano nūnaṃ nāyaṃ vedoruvikramam .
kālyamāno'pi balino vāyoriva ghanāvaliḥ
||1||तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम् ।
काल्यमानोऽपि बलिनो वायोरिव घनावलिः
yaṃ yaṃ arthamupādatte duḥkhena sukhahetave .
taṃ taṃ dhunoti bhagavān pumānchocati yatkṛte
||2||यं यं अर्थमुपादत्ते दुःखेन सुखहेतवे ।
तं तं धुनोति भगवान् पुमान्छोचति यत्कृते
yadadhruvasya dehasya sānubandhasya durmatiḥ .
dhruvāṇi manyate mohād gṛhakṣetravasūni ca
||3||यदध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः ।
ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृहक्षेत्रवसूनि च
janturvai bhava etasmin yāṃ yāṃ yonimanuvrajet .
tasyāṃ tasyāṃ sa labhate nirvṛtiṃ na virajyate
||4||जन्तुर्वै भव एतस्मिन् यां यां योनिमनुव्रजेत् ।
तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते
narakastho'pi dehaṃ vai na pumān tyaktumicchati .
nārakyāṃ nirvṛtau satyāṃ devamāyāvimohitaḥ
||5||नरकस्थोऽपि देहं वै न पुमान् त्यक्तुमिच्छति ।
नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहितः
ātmajāyāsutāgāra paśudraviṇa bandhuṣu .
nirūḍhamūlahṛdaya ātmānaṃ bahu manyate
||6||आत्मजायासुतागार पशुद्रविण बन्धुषु ।
निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते
sandahyamānasarvāṅga eṣāṃ udvahanādhinā .
karoti avirataṃ mūḍho duritāni durāśayaḥ
||7||सन्दह्यमानसर्वाङ्ग एषां उद्वहनाधिना ।
करोति अविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः
ākṣiptātmendriyaḥ strīṇāṃ asatīnāṃ ca māyayā .
raho racitayālāpaiḥ śiśūnāṃ kalabhāṣiṇām
||8||आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणां असतीनां च मायया ।
रहो रचितयालापैः शिशूनां कलभाषिणाम्
gṛheṣu kūṭadharmeṣu duḥkhatantreṣvatandritaḥ .
kurvan dukhapratīkāraṃ sukhavanmanyate gṛhī
||9||गृहेषु कूटधर्मेषु दुःखतन्त्रेष्वतन्द्रितः ।
कुर्वन् दुखप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही
arthairāpāditairgurvyā hiṃsayetaḥ tataśca tān .
puṣṇāti yeṣāṃ poṣeṇa śeṣabhugyātyadhaḥ svayam
||10||अर्थैरापादितैर्गुर्व्या हिंसयेतः ततश्च तान् ।
पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्यधः स्वयम्
vārtāyāṃ lupyamānāyāṃ ārabdhāyāṃ punaḥ punaḥ .
lobhābhibhūto niḥsattvaḥ parārthe kurute spṛhām
||11||वार्तायां लुप्यमानायां आरब्धायां पुनः पुनः ।
लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम्
kuṭumbabharaṇākalpo mandabhāgyo vṛthodyamaḥ .
śriyā vihīnaḥ kṛpaṇo dhyāyan śvasiti mūḍhadhīḥ
||12||कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यमः ।
श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् श्वसिति मूढधीः
evaṃ svabharaṇākalpaṃ tatkalatrādayastathā .
nādriyante yathā pūrvaṃ kīnāśā iva gojaram
||13||एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा ।
नाद्रियन्ते यथा पूर्वं कीनाशा इव गोजरम्
tatrāpyajātanirvedo bhriyamāṇaḥ svayambhṛtaiḥ .
jarayopāttavairūpyo maraṇābhimukho gṛhe
||14||तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम्भृतैः ।
जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे
āste'vamatyopanyastaṃ gṛhapāla ivāharan .
āmayāvyapradīptāgniḥ alpāhāro'lpaceṣṭitaḥ
||15||आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् ।
आमयाव्यप्रदीप्ताग्निः अल्पाहारोऽल्पचेष्टितः
vāyunotkramatottāraḥ kaphasaṃruddhanāḍikaḥ .
kāsaśvāsakṛtāyāsaḥ kaṇṭhe ghuraghurāyate
||16||वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिकः ।
कासश्वासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते
śayānaḥ pariśocadbhiḥ parivītaḥ svabandhubhiḥ .
vācyamāno'pi na brūte kālapāśavaśaṃ gataḥ
||17||शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्वबन्धुभिः ।
वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गतः
evaṃ kuṭumbabharaṇe vyāpṛtātmājitendriyaḥ .
mriyate rudatāṃ svānāṃ uruvedanayāstadhīḥ
||18||एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः ।
म्रियते रुदतां स्वानां उरुवेदनयास्तधीः
yamadūtau tadā prāptau bhīmau sarabhasekṣaṇau .
sa dṛṣṭvā trastahṛdayaḥ śakṛn mūtraṃ vimuñcati
||19||यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ ।
स दृष्ट्वा त्रस्तहृदयः शकृन् मूत्रं विमुञ्चति
yātanādeha āvṛtya pāśairbaddhvā gale balāt .
nayato dīrghamadhvānaṃ daṇḍyaṃ rājabhaṭā yathā
||20||यातनादेह आवृत्य पाशैर्बद्ध्वा गले बलात् ।
नयतो दीर्घमध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा
tayornirbhinnahṛdayaḥ tarjanairjātavepathuḥ .
pathi śvabhirbhakṣyamāṇa ārto'ghaṃ svamanusmaran
||21||तयोर्निर्भिन्नहृदयः तर्जनैर्जातवेपथुः ।
पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आर्तोऽघं स्वमनुस्मरन्
kṣuttṛṭparīto'rkadavānalānilaiḥ santapyamānaḥ pathi taptavāluke .
kṛcchreṇa pṛṣṭhe kaśayā ca tāḍitaḥ calatyaśakto'pi nirāśramodake
||22||क्षुत्तृट्परीतोऽर्कदवानलानिलैः सन्तप्यमानः पथि तप्तवालुके ।
कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितः चलत्यशक्तोऽपि निराश्रमोदके
tatra tatra patanchrānto mūrcchitaḥ punarutthitaḥ .
pathā pāpīyasā nītastarasā yamasādanam
||23||तत्र तत्र पतन्छ्रान्तो मूर्च्छितः पुनरुत्थितः ।
पथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम्
yojanānāṃ sahasrāṇi navatiṃ nava cādhvanaḥ .
tribhirmuhūrtairdvābhyāṃ vā nītaḥ prāpnoti yātanāḥ
||24||योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वनः ।
त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः
ādīpanaṃ svagātrāṇāṃ veṣṭayitvolmukādibhiḥ .
ātmamāṃsādanaṃ kvāpi svakṛttaṃ parato'pi vā
||25||आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः ।
आत्ममांसादनं क्वापि स्वकृत्तं परतोऽपि वा
jīvataścāntrābhyuddhāraḥ śvagṛdhrairyamasādane .
sarpavṛścika daṃśādyaiḥ daśadbhiścātmavaiśasam
||26||जीवतश्चान्त्राभ्युद्धारः श्वगृध्रैर्यमसादने ।
सर्पवृश्चिक दंशाद्यैः दशद्भिश्चात्मवैशसम्
kṛntanaṃ cāvayavaśo gajādibhyo bhidāpanam .
pātanaṃ giriśṛṅgebhyo rodhanaṃ cāmbugartayoḥ
||27||कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् ।
पातनं गिरिशृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बुगर्तयोः
yāstāmisrāndhatāmisrā rauravādyāśca yātanāḥ .
bhuṅkte naro vā nārī vā mithaḥ saṅgena nirmitāḥ
||28||यास्तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश्च यातनाः ।
भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः
atraiva narakaḥ svarga iti mātaḥ pracakṣate .
yā yātanā vai nārakyaḥ tā ihāpyupalakṣitāḥ
||29||अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते ।
या यातना वै नारक्यः ता इहाप्युपलक्षिताः
evaṃ kuṭumbaṃ bibhrāṇa udarambhara eva vā .
visṛjyehobhayaṃ pretya bhuṅkte tatphalamīdṛśam
||30||एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा ।
विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलमीदृशम्
ekaḥ prapadyate dhvāntaṃ hitvedaṃ svakalevaram .
kuśaletarapātheyo bhūtadroheṇa yad bhṛtam
||31||एकः प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकलेवरम् ।
कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद् भृतम्
daivenāsāditaṃ tasya śamalaṃ niraye pumān .
bhuṅkte kuṭumbapoṣasya hṛtavitta ivāturaḥ
||32||दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् ।
भुङ्क्ते कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुरः
kevalena hi adharmeṇa kuṭumbabharaṇotsukaḥ .
yāti jīvo'ndhatāmisraṃ caramaṃ tamasaḥ padam
||33||केवलेन हि अधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुकः ।
याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमसः पदम्
adhastāt naralokasya yāvatīryātanādayaḥ .
kramaśaḥ samanukramya punaratrāvrajecchuciḥ
||34||अधस्तात् नरलोकस्य यावतीर्यातनादयः ।
क्रमशः समनुक्रम्य पुनरत्राव्रजेच्छुचिः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe triṃśo'dhyāyaḥ .. 30 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 30