lakṣaṇaṃ mahadādīnāṃ prakṛteḥ puruṣasya ca
devahūtiruvāca
lakṣaṇaṃ mahadādīnāṃ prakṛteḥ puruṣasya ca .
svarūpaṃ lakṣyate'mīṣāṃ yena tatpāramārthikam
||1||लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम्
yathā sāṅkhyeṣu kathitaṃ yanmūlaṃ tatpracakṣate .
bhaktiyogasya me mārgaṃ brūhi vistaraśaḥ prabho
||2||यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते ।
भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो
virāgo yena puruṣo bhagavan sarvato bhavet .
ācakṣva jīvalokasya vividhā mama saṃsṛtīḥ
||3||विरागो येन पुरुषो भगवन् सर्वतो भवेत् ।
आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृतीः
kālasyeśvararūpasya pareṣāṃ ca parasya te .
svarūpaṃ bata kurvanti yaddhetoḥ kuśalaṃ janāḥ
||4||कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते ।
स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतोः कुशलं जनाः
lokasya mithyābhimateracakṣuṣaḥ ciraṃ prasuptasya tamasyanāśraye .
śrāntasya karmasvanuviddhayā dhiyā tvamāvirāsīḥ kila yogabhāskaraḥ
||5||लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुषः चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये ।
श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासीः किल योगभास्करः
maitreya uvāca
(anuṣṭup) iti māturvacaḥ ślakṣṇaṃ pratinandya mahāmuniḥ .
ābabhāṣe kuruśreṣṭha prītastāṃ karuṇārditaḥ
||6||(अनुष्टुप्) इति मातुर्वचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनिः ।
आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दितः
śrībhagavānuvāca
bhaktiyogo bahuvidho mārgairbhāmini bhāvyate .
svabhāvaguṇamārgeṇa puṃsāṃ bhāvo vibhidyate
||7||भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते ।
स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते
abhisandhāya yo hiṃsāṃ dambhaṃ mātsaryameva vā .
saṃrambhī bhinnadṛgbhāvaṃ mayi kuryātsa tāmasaḥ
||8||अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा ।
संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामसः
viṣayān abhisandhāya yaśa aiśvaryameva vā .
arcādau arcayedyo māṃ pṛthagbhāvaḥ sa rājasaḥ
||9||विषयान् अभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा ।
अर्चादौ अर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसः
karmanirhāramuddiśya parasmin vā tadarpaṇam .
yajed yaṣṭavyamiti vā pṛthagbhāvaḥ sa sāttvikaḥ
||10||कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन् वा तदर्पणम् ।
यजेद् यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः
madguṇaśrutimātreṇa mayi sarvaguhāśaye .
manogatiḥ avicchinnā yathā gaṅgāmbhaso'mbudhau
||11||मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये ।
मनोगतिः अविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ
lakṣaṇaṃ bhaktiyogasya nirguṇasya hyudāhṛtam .
ahaitukyavyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame
||12||लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् ।
अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे
sālokyasārṣṭisāmīpya sārūpyaikatvamapyuta .
dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā matsevanaṃ janāḥ
||13||सालोक्यसार्ष्टिसामीप्य सारूप्यैकत्वमप्युत ।
दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः
sa eva bhaktiyogākhya ātyantika udāhṛtaḥ .
yenātivrajya triguṇaṃ madbhāvāyopapadyate
||14||स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः ।
येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते
niṣevitenānimittena svadharmeṇa mahīyasā .
kriyāyogena śastena nātihiṃsreṇa nityaśaḥ
||15||निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा ।
क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः
maddhiṣṇya darśanasparśa pūjāstuti abhivandanaiḥ .
bhūteṣu madbhāvanayā sattvenāsaṅgamena ca
||16||मद्धिष्ण्य दर्शनस्पर्श पूजास्तुति अभिवन्दनैः ।
भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च
mahatāṃ bahumānena dīnānāṃ anukampayā .
maitryā caivātmatulyeṣu yamena niyamena ca
||17||महतां बहुमानेन दीनानां अनुकम्पया ।
मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च
ādhyātmikānuśravaṇāt nāmasaṅkīrtanācca me .
ārjavenāryasaṅgena nirahaṅkriyayā tathā
||18||आध्यात्मिकानुश्रवणात् नामसङ्कीर्तनाच्च मे ।
आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा
mad dharmaṇo guṇaiḥ etaiḥ parisaṃśuddha āśayaḥ .
puruṣasyāñjasābhyeti śrutamātraguṇaṃ hi mām
||19||मद् धर्मणो गुणैः एतैः परिसंशुद्ध आशयः ।
पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम्
yathā vātaratho ghrāṇaṃ āvṛṅkte gandha āśayāt .
evaṃ yogarataṃ ceta ātmānaṃ avikāri yat
||20||यथा वातरथो घ्राणं आवृङ्क्ते गन्ध आशयात् ।
एवं योगरतं चेत आत्मानं अविकारि यत्
ahaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthitaḥ sadā .
taṃ avajñāya māṃ martyaḥ kurute'rcāviḍambanam
||21||अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा ।
तं अवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुतेऽर्चाविडम्बनम्
yo māṃ sarveṣu bhūteṣu santamātmānamīśvaram .
hitvārcāṃ bhajate mauḍhyād bhasmanyeva juhoti saḥ
||22||यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् ।
हित्वार्चां भजते मौढ्याद् भस्मन्येव जुहोति सः
dviṣataḥ parakāye māṃ mānino bhinnadarśinaḥ .
bhūteṣu baddhavairasya na manaḥ śāntimṛcchati
||23||द्विषतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः ।
भूतेषु बद्धवैरस्य न मनः शान्तिमृच्छति
ahamuccāvacairdravyaiḥ kriyayotpannayānaghe .
naiva tuṣye'rcito'rcāyāṃ bhūtagrāmāvamāninaḥ
||24||अहमुच्चावचैर्द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे ।
नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः
arcādau arcayettāvad īśvaraṃ māṃ svakarmakṛt .
yāvanna veda svahṛdi sarvabhūteṣvavasthitam
||25||अर्चादौ अर्चयेत्तावद् ईश्वरं मां स्वकर्मकृत् ।
यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम्
ātmanaśca parasyāpi yaḥ karotyantarodaram .
tasya bhinnadṛśo mṛtyuḥ vidadhe bhayamulbaṇam
||26||आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यन्तरोदरम् ।
तस्य भिन्नदृशो मृत्युः विदधे भयमुल्बणम्
atha māṃ sarvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam .
arhayed dānamānābhyāṃ maitryābhinnena cakṣuṣā
||27||अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् ।
अर्हयेद् दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा
jīvāḥ śreṣṭhā hi ajīvānāṃ tataḥ prāṇabhṛtaḥ śubhe .
tataḥ sacittāḥ pravarāḥ tataścendriyavṛttayaḥ
||28||जीवाः श्रेष्ठा हि अजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे ।
ततः सचित्ताः प्रवराः ततश्चेन्द्रियवृत्तयः
tatrāpi sparśavedibhyaḥ pravarā rasavedinaḥ .
tebhyo gandhavidaḥ śreṣṭhāḥ tataḥ śabdavido varāḥ
||29||तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः ।
तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठाः ततः शब्दविदो वराः
rūpabhedavidastatra tataścobhayatodataḥ .
teṣāṃ bahupadāḥ śreṣṭhāḥ catuṣpādastato dvipāt
||30||रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदतः ।
तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाः चतुष्पादस्ततो द्विपात्
tato varṇāśca catvāraḥ teṣāṃ brāhmaṇa uttamaḥ .
brāhmaṇeṣvapi vedajño hi, arthajño'bhyadhikastataḥ
||31||ततो वर्णाश्च चत्वारः तेषां ब्राह्मण उत्तमः ।
ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो हि, अर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः
arthajñātsaṃśayacchettā tataḥ śreyān svakarmakṛt .
muktasaṅgastato bhūyāt adogdhā dharmamātmanaḥ
||32||अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वकर्मकृत् ।
मुक्तसङ्गस्ततो भूयात् अदोग्धा धर्ममात्मनः
tasmānmayyarpitāśeṣa kriyārthātmā nirantaraḥ .
mayyarpitātmanaḥ puṃso mayi sannyastakarmaṇaḥ .
na paśyāmi paraṃ bhūtaṃ akartuḥ samadarśanāt
||33||तस्मान्मय्यर्पिताशेष क्रियार्थात्मा निरन्तरः ।
मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकर्मणः ।
न पश्यामि परं भूतं अकर्तुः समदर्शनात्
manasaitāni bhūtāni praṇamedbahumānayan .
īśvaro jīvakalayā praviṣṭo bhagavāniti
||34||मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् ।
ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति
bhaktiyogaśca yogaśca mayā mānavyudīritaḥ .
yayorekatareṇaiva puruṣaḥ puruṣaṃ vrajet
||35||भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरितः ।
ययोरेकतरेणैव पुरुषः पुरुषं व्रजेत्
etadbhagavato rūpaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ .
paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ daivaṃ karmaviceṣṭitam
||36||एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः ।
परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम्
rūpabhedāspadaṃ divyaṃ kāla ityabhidhīyate .
bhūtānāṃ mahadādīnāṃ yato bhinnadṛśāṃ bhayam
||37||रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते ।
भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम्
yo'ntaḥ praviśya bhūtāni bhūtairattyakhilāśrayaḥ .
sa viṣṇvākhyo'dhiyajño'sau kālaḥ kalayatāṃ prabhuḥ
||38||योऽन्तः प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रयः ।
स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ कालः कलयतां प्रभुः
na cāsya kaścid dayito na dveṣyo na ca bāndhavaḥ .
āviśatyapramatto'sau pramattaṃ janamantakṛt
||39||न चास्य कश्चिद् दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः ।
आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत्
yadbhayād vāti vāto'yaṃ sūryastapati yadbhayāt .
yadbhayād varṣate devo bhagaṇo bhāti yadbhayāt
||40||यद्भयाद् वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् ।
यद्भयाद् वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात्
yad vanaspatayo bhītā latāścauṣadhibhiḥ saha .
sve sve kāle'bhigṛhṇanti puṣpāṇi ca phalāni ca
||41||यद् वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभिः सह ।
स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च
sravanti sarito bhītā notsarpatyudadhiryataḥ .
agnirindhe sagiribhiḥ bhūrna majjati yadbhayāt
||42||स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यतः ।
अग्निरिन्धे सगिरिभिः भूर्न मज्जति यद्भयात्
nabho dadāti śvasatāṃ padaṃ yanniyamādadaḥ .
lokaṃ svadehaṃ tanute mahān saptabhirāvṛtam
||43||नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमाददः ।
लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम्
guṇābhimānino devāḥ sargādiṣvasya yadbhayāt .
vartante'nuyugaṃ yeṣāṃ vaśa etaccarācaram
||44||गुणाभिमानिनो देवाः सर्गादिष्वस्य यद्भयात् ।
वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम्
so'nanto'ntakaraḥ kālo anādirādikṛdavyayaḥ .
janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam
||45||सोऽनन्तोऽन्तकरः कालो अनादिरादिकृदव्ययः ।
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ekonatriṃśo'dhyāyaḥ .. 29 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 29