prīṇayanniva bhāratyā viduraḥ pratyabhāṣata
śrīśuka uvāca
(anuṣṭup) evaṃ bruvāṇaṃ maitreyaṃ dvaipāyanasuto budhaḥ .
prīṇayanniva bhāratyā viduraḥ pratyabhāṣata
||1||(अनुष्टुप्) एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुधः ।
प्रीणयन्निव भारत्या विदुरः प्रत्यभाषत
vidura uvāca
brahman kathaṃ bhagavataḥ cinmātrasyāvikāriṇaḥ .
līlayā cāpi yujyeran nirguṇasya guṇāḥ kriyāḥ
||2||ब्रह्मन् कथं भगवतः चिन्मात्रस्याविकारिणः ।
लीलया चापि युज्येरन् निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः
krīḍāyāṃ udyamo'rbhasya kāmaścikrīḍiṣānyataḥ .
svatastṛptasya ca kathaṃ nivṛttasya sadānyataḥ
||3||क्रीडायां उद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यतः ।
स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यतः
asrākṣīt bhagavān viśvaṃ guṇamayyā''tmamāyayā .
tayā saṃsthāpayatyetad bhūyaḥ pratyapidhāsyati
||4||अस्राक्षीत् भगवान् विश्वं गुणमय्याऽऽत्ममायया ।
तया संस्थापयत्येतद् भूयः प्रत्यपिधास्यति
deśataḥ kālato yo'sau avasthātaḥ svato'nyataḥ .
aviluptāvabodhātmā sa yujyetājayā katham
||5||देशतः कालतो योऽसौ अवस्थातः स्वतोऽन्यतः ।
अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम्
bhagavāneka evaiṣa sarvakṣetreṣvavasthitaḥ .
amuṣya durbhagatvaṃ vā kleśo vā karmabhiḥ kutaḥ
||6||भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थितः ।
अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः
etasminme mano vidvan khidyate'jñānasaṅkaṭe .
tannaḥ parāṇuda vibho kaśmalaṃ mānasaṃ mahat
||7||एतस्मिन्मे मनो विद्वन् खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे ।
तन्नः पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत्
śrīśuka uvāca
sa itthaṃ coditaḥ kṣattrā tattvajijñāsunā muniḥ .
pratyāha bhagavaccittaḥ smayanniva gatasmayaḥ
||8||स इत्थं चोदितः क्षत्त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनिः ।
प्रत्याह भगवच्चित्तः स्मयन्निव गतस्मयः
maitreya uvāca
seyaṃ bhagavato māyā yannayena virudhyate .
īśvarasya vimuktasya kārpaṇyamuta bandhanam
||9||सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते ।
ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम्
yadarthena vināmuṣya puṃsa ātmaviparyayaḥ .
pratīyata upadraṣṭuḥ svaśiraśchedanādikaḥ
||10||यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्ययः ।
प्रतीयत उपद्रष्टुः स्वशिरश्छेदनादिकः
yathā jale candramasaḥ kampādistatkṛto guṇaḥ .
dṛśyate'sannapi draṣṭuḥ ātmano'nātmano guṇaḥ
||11||यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः ।
दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुः आत्मनोऽनात्मनो गुणः
sa vai nivṛttidharmeṇa vāsudevānukampayā .
bhagavadbhaktiyogena tirodhatte śanairiha
||12||स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया ।
भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह
yadendriyoparāmo'tha draṣṭrātmani pare harau .
vilīyante tadā kleśāḥ saṃsuptasyeva kṛtsnaśaḥ
||13||यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ ।
विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः
aśeṣasaṅkleśaśamaṃ vidhatte guṇānuvādaśravaṇaṃ murāreḥ .
kiṃ vā punastaccaraṇāravinda parāgasevāratirātmalabdhā
||14||अशेषसङ्क्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारेः ।
किं वा पुनस्तच्चरणारविन्द परागसेवारतिरात्मलब्धा
vidura uvāca
(anuṣṭup) sañchinnaḥ saṃśayo mahyaṃ tava sūktāsinā vibho .
ubhayatrāpi bhagavan mano me sampradhāvati
||15||(अनुष्टुप्) सञ्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो ।
उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति
sādhvetad vyāhṛtaṃ vidvan ātmamāyāyanaṃ hareḥ .
ābhātyapārthaṃ nirmūlaṃ viśvamūlaṃ na yadbahiḥ
||16||साध्वेतद् व्याहृतं विद्वन् आत्ममायायनं हरेः ।
आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहिः
yaśca mūḍhatamo loke yaśca buddheḥ paraṃ gataḥ .
tāvubhau sukhamedhete kliśyatyantarito janaḥ
||17||यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धेः परं गतः ।
तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः
arthābhāvaṃ viniścitya pratītasyāpi nātmanaḥ .
tāṃ cāpi yuṣmaccaraṇa sevayāhaṃ parāṇude
||18||अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मनः ।
तां चापि युष्मच्चरण सेवयाहं पराणुदे
yatsevayā bhagavataḥ kūṭasthasya madhudviṣaḥ .
ratirāso bhavettīvraḥ pādayorvyasanārdanaḥ
||19||यत्सेवया भगवतः कूटस्थस्य मधुद्विषः ।
रतिरासो भवेत्तीव्रः पादयोर्व्यसनार्दनः
durāpā hyalpatapasaḥ sevā vaikuṇṭhavartmasu .
yatropagīyate nityaṃ devadevo janārdanaḥ
||20||दुरापा ह्यल्पतपसः सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु ।
यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः
sṛṣṭvāgre mahadādīni savikārāṇi anukramāt .
tebhyo virājaṃ uddhṛtya tamanu prāviśadvibhuḥ
||21||सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराणि अनुक्रमात् ।
तेभ्यो विराजं उद्धृत्य तमनु प्राविशद्विभुः
yamāhurādyaṃ puruṣaṃ sahasrāṅghryūrubāhukam .
yatra viśva ime lokāḥ savikāśaṃ samāsate
||22||यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम् ।
यत्र विश्व इमे लोकाः सविकाशं समासते
yasmin daśavidhaḥ prāṇaḥ sendriyārthendriyaḥ trivṛt .
tvayerito yato varṇāḥ tadvibhūtīrvadasva naḥ
||23||यस्मिन् दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियः त्रिवृत् ।
त्वयेरितो यतो वर्णाः तद्विभूतीर्वदस्व नः
yatra putraiśca pautraiśca naptṛbhiḥ saha gotrajaiḥ .
prajā vicitrākṛtaya āsanyābhiridaṃ tatam
||24||यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभिः सह गोत्रजैः ।
प्रजा विचित्राकृतय आसन्याभिरिदं ततम्
prajāpatīnāṃ sa patiḥ cakḷpe kān prajāpatīn .
sargāṃścaivānusargāṃśca manūn manvantarādhipān
||25||प्रजापतीनां स पतिः चकॢपे कान् प्रजापतीन् ।
सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून् मन्वन्तराधिपान्
eteṣāmapi vaṃśāṃśca vaṃśānucaritāni ca .
uparyadhaśca ye lokā bhūmermitrātmajāsate
||26||एतेषामपि वंशांश्च वंशानुचरितानि च ।
उपर्यधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते
teṣāṃ saṃsthāṃ pramāṇaṃ ca bhūrlokasya ca varṇaya .
tiryaṅmānuṣadevānāṃ sarīsṛpa patattriṇām .
vada naḥ sargasaṃvyūhaṃ gārbhasvedadvijodbhidām
||27||तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय ।
तिर्यङ्मानुषदेवानां सरीसृप पतत्त्रिणाम् ।
वद नः सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्भिदाम्
guṇāvatārairviśvasya sargasthityapyayāśrayam .
sṛjataḥ śrīnivāsasya vyācakṣvodāravikramam
||28||गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् ।
सृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम्
varṇāśramavibhāgāṃśca rūpaśīlasvabhāvataḥ .
ṛṣīṇāṃ janmakarmāṇi vedasya ca vikarṣaṇam
||29||वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावतः ।
ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम्
yajñasya ca vitānāni yogasya ca pathaḥ prabho .
naiṣkarmyasya ca sāṅkhyasya taṃtraṃ vā bhagavatsmṛtam
||30||यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो ।
नैष्कर्म्यस्य च साङ्ख्यस्य तंत्रं वा भगवत्स्मृतम्
pāṣaṇḍapathavaiṣamyaṃ pratilomaniveśanam .
jīvasya gatayo yāśca yāvatīrguṇakarmajāḥ
||31||पाषण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् ।
जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजाः
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ nimittānyavirodhataḥ .
vārtāyā daṇḍanīteśca śrutasya ca vidhiṃ pṛthak
||32||धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधतः ।
वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक्
śrāddhasya ca vidhiṃ brahman pitṝṇāṃ sargameva ca .
grahanakṣatratārāṇāṃ kālāvayavasaṃsthitim
||33||श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितॄणां सर्गमेव च ।
ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम्
dānasya tapaso vāpi yacceṣṭāpūrtayoḥ phalam .
pravāsasthasya yo dharmo yaśca puṃsa utāpadi
||34||दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयोः फलम् ।
प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उतापदि
yena vā bhagavān tustuṣyed dharmayonirjanārdanaḥ .
samprasīdati vā yeṣāṃ etat ākhyāhi me'nagha
||35||येन वा भगवान् तुस्तुष्येद् धर्मयोनिर्जनार्दनः ।
सम्प्रसीदति वा येषां एतत् आख्याहि मेऽनघ
anuvratānāṃ śiṣyāṇāṃ putrāṇāṃ ca dvijottama .
anāpṛṣṭamapi brūyuḥ guravo dīnavatsalāḥ
||36||अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम ।
अनापृष्टमपि ब्रूयुः गुरवो दीनवत्सलाः
tattvānāṃ bhagavan teṣāṃ katidhā pratisaṅkramaḥ .
tatremaṃ ka upāsīran ka u svidanuśerate
||37||तत्त्वानां भगवन् तेषां कतिधा प्रतिसङ्क्रमः ।
तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते
puruṣasya ca saṃsthānaṃ svarūpaṃ vā parasya ca .
jñānaṃ ca naigamaṃ yattad guruśiṣyaprayojanam
||38||पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च ।
ज्ञानं च नैगमं यत्तद् गुरुशिष्यप्रयोजनम्
nimittāni ca tasyeha proktānyanaghasūribhiḥ .
svato jñānaṃ kutaḥ puṃsāṃ bhaktirvairāgyameva vā
||39||निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघसूरिभिः ।
स्वतो ज्ञानं कुतः पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव वा
etānme pṛcchataḥ praśnān hareḥ karmavivitsayā .
brūhi me'jñasya mitratvāt ajayā naṣṭacakṣuṣaḥ
||40||एतान्मे पृच्छतः प्रश्नान् हरेः कर्मविवित्सया ।
ब्रूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वात् अजया नष्टचक्षुषः
sarve vedāśca yajñāśca tapo dānāni cānagha .
jīvābhayapradānasya na kurvīran kalāmapi
||41||सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ ।
जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि
śrīśuka uvāca
sa itthaṃ āpṛṣṭapurāṇakalpaḥ kurupradhānena munipradhānaḥ .
pravṛddhaharṣo bhagavatkathāyāṃ sañcoditastaṃ prahasannivāha
||42||स इत्थं आपृष्टपुराणकल्पः कुरुप्रधानेन मुनिप्रधानः ।
प्रवृद्धहर्षो भगवत्कथायां सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe saptamo'dhyāyaḥ .. 7 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 7