niśamya vācaṃ vadato muneḥ puṇyatamāṃ nṛpa
śrīśuka uvāca
niśamya vācaṃ vadato muneḥ puṇyatamāṃ nṛpa .
bhūyaḥ papraccha kauravyo vāsudevakathādṛtaḥ
||1||निशम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप ।
भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृतः
vidura uvāca
sa vai svāyambhuvaḥ samrāṭ priyaḥ putraḥ svayambhuvaḥ .
pratilabhya priyāṃ patnīṃ kiṃ cakāra tato mune
||2||स वै स्वायम्भुवः सम्राट् प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः ।
प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने
caritaṃ tasya rājarṣeḥ ādirājasya sattama .
brūhi me śraddadhānāya viṣvaksenāśrayo hyasau
||3||चरितं तस्य राजर्षेः आदिराजस्य सत्तम ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ
śrutasya puṃsāṃ suciraśramasya nanvañjasā sūribhirīḍito'rthaḥ .
tattadguṇānuśravaṇaṃ mukunda pādāravindaṃ hṛdayeṣu yeṣām
||4||श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थः ।
तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द पादारविन्दं हृदयेषु येषाम्
śrīśuka uvāca
iti bruvāṇaṃ viduraṃ vinītaṃ sahasraśīrṣṇaścaraṇopadhānam .
prahṛṣṭaromā bhagavatkathāyāṃ praṇīyamāno munirabhyacaṣṭa
||5||इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् ।
प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट
maitreya uvāca
yadā svabhāryayā sārdhaṃ jātaḥ svāyambhuvo manuḥ .
prāñjaliḥ praṇataścedaṃ vedagarbhamabhāṣata
||6||यदा स्वभार्यया सार्धं जातः स्वायम्भुवो मनुः ।
प्राञ्जलिः प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत
tvamekaḥ sarvabhūtānāṃ janmakṛt vṛttidaḥ pitā .
tathāpi naḥ prajānāṃ te śuśrūṣā kena vā bhavet
||7||त्वमेकः सर्वभूतानां जन्मकृत् वृत्तिदः पिता ।
तथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत्
tadvidhehi namastubhyaṃ karmasvīḍyātmaśaktiṣu .
yatkṛtveha yaśo viṣvak amutra ca bhavedgatiḥ
||8||तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु ।
यत्कृत्वेह यशो विष्वक् अमुत्र च भवेद्गतिः
brahmovāca
prītastubhyamahaṃ tāta svasti stādvāṃ kṣitīśvara .
yannirvyalīkena hṛdā śādhi metyātmanārpitam
||9||प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर ।
यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम्
etāvatyātmajairvīra kāryā hyapacitirgurau .
śaktyāpramattairgṛhyeta sādaraṃ gatamatsaraiḥ
||10||एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ ।
शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरैः
sa tvamasyāmapatyāni sadṛśānyātmano guṇaiḥ .
utpādya śāsa dharmeṇa gāṃ yajñaiḥ puruṣaṃ yaja
||11||स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणैः ।
उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज
paraṃ śuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ syātprajārakṣayā nṛpa .
bhagavāṃste prajābhartuḥ hṛṣīkeśo'nutuṣyati
||12||परं शुश्रूषणं मह्यं स्यात्प्रजारक्षया नृप ।
भगवांस्ते प्रजाभर्तुः हृषीकेशोऽनुतुष्यति
yeṣāṃ na tuṣṭo bhagavān yajñaliṅgo janārdanaḥ .
teṣāṃ śramo hyapārthāya yadātmā nādṛtaḥ svayam
||13||येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दनः ।
तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृतः स्वयम्
manuruvāca
ādeśe'haṃ bhagavato varteyāmīvasūdana .
sthānaṃ tvihānujānīhi prajānāṃ mama ca prabho
||14||आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन ।
स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो
yadokaḥ sarvasattvānāṃ mahī magnā mahāmbhasi .
asyā uddharaṇe yatno deva devyā vidhīyatām
||15||यदोकः सर्वसत्त्वानां मही मग्ना महाम्भसि ।
अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम्
maitreya uvāca
parameṣṭhī tvapāṃ madhye tathā sannāmavekṣya gām .
kathamenāṃ samunneṣya iti dadhyau dhiyā ciram
||16||परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् ।
कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम्
sṛjato me kṣitirvārbhiḥ plāvyamānā rasāṃ gatā .
athātra kimanuṣṭheyaṃ asmābhiḥ sargayojitaiḥ .
yasyāhaṃ hṛdayādāsaṃ sa īśo vidadhātu me
||17||सृजतो मे क्षितिर्वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता ।
अथात्र किमनुष्ठेयं अस्माभिः सर्गयोजितैः ।
यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे
ityabhidhyāyato nāsā vivarātsahasānagha .
varāhatoko niragād aṅguṣṭhaparimāṇakaḥ
||18||इत्यभिध्यायतो नासा विवरात्सहसानघ ।
वराहतोको निरगाद् अङ्गुष्ठपरिमाणकः
tasyābhipaśyataḥ khasthaḥ kṣaṇena kila bhārata .
gajamātraḥ pravavṛdhe tadadbhutaṃ abhūnmahat
||19||तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत ।
गजमात्रः प्रववृधे तदद्भुतं अभून्महत्
marīcipramukhairvipraiḥ kumārairmanunā saha .
dṛṣṭvā tatsaukaraṃ rūpaṃ tarkayāmāsa citradhā
||20||मरीचिप्रमुखैर्विप्रैः कुमारैर्मनुना सह ।
दृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा
kimetatsaukaravyājaṃ sattvaṃ divyamavasthitam .
aho batāścaryamidaṃ nāsāyā me viniḥsṛtam
||21||किमेतत्सौकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् ।
अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनिःसृतम्
dṛṣṭo'ṅguṣṭhaśiromātraḥ kṣaṇādgaṇḍaśilāsamaḥ .
api svidbhagavāneṣa yajño me khedayanmanaḥ
||22||दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाद्गण्डशिलासमः ।
अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मनः
iti mīmāṃsatastasya brahmaṇaḥ saha sūnubhiḥ .
bhagavān yajñapuruṣo jagarjāgendrasannibhaḥ
||23||इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः ।
भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभः
brahmāṇaṃ harṣayāmāsa haristāṃśca dvijottamān .
svagarjitena kakubhaḥ pratisvanayatā vibhuḥ
||24||ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् ।
स्वगर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः
niśamya te ghargharitaṃ svakheda kṣayiṣṇu māyāmayasūkarasya .
janastapaḥsatyanivāsinaste tribhiḥ pavitrairmunayo'gṛṇan sma
||25||निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य ।
जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते त्रिभिः पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म
teṣāṃ satāṃ vedavitānamūrtiḥ brahmāvadhāryātmaguṇānuvādam .
vinadya bhūyo vibudhodayāya gajendralīlo jalamāviveśa
||26||तेषां सतां वेदवितानमूर्तिः ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् ।
विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश
utkṣiptavālaḥ khacaraḥ kaṭhoraḥ saṭā vidhunvan khararomaśatvak .
khurāhatābhraḥ sitadaṃṣṭra īkṣā jyotirbabhāse bhagavānmahīdhraḥ
||27||उत्क्षिप्तवालः खचरः कठोरः सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् ।
खुराहताभ्रः सितदंष्ट्र ईक्षा ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्रः
ghrāṇena pṛthvyāḥ padavīṃ vijighran kroḍāpadeśaḥ svayamadhvarāṅgaḥ .
karāladaṃṣṭro'pyakarāladṛgbhyām udvīkṣya viprān gṛṇato'viśatkam
||28||घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेशः स्वयमध्वराङ्गः ।
करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्याम् उद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम्
sa vajrakūṭāṅganipātavega viśīrṇakukṣiḥ stanayannudanvān .
utsṛṣṭadīrghormibhujairivārtaḥ cukrośa yajñeśvara pāhi meti
||29||स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग विशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् ।
उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्तः चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति
khuraiḥ kṣuraprairdarayaṃstadāpa utpārapāraṃ triparū rasāyām .
dadarśa gāṃ tatra suṣupsuragre yāṃ jīvadhānīṃ svayamabhyadhatta
||30||खुरैः क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् ।
ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त
svadaṃṣṭrayoddhṛtya mahīṃ nimagnāṃ sa utthitaḥ saṃruruce rasāyāḥ .
tatrāpi daityaṃ gadayāpatantaṃ sunābhasandīpitatīvramanyuḥ
||31||स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थितः संरुरुचे रसायाः ।
तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्युः
jaghāna rundhānamasahyavikramaṃ sa līlayebhaṃ mṛgarāḍivāmbhasi .
tadraktapaṅkāṅkitagaṇḍatuṇḍo yathā gajendro jagatīṃ vibhindan
||32||जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि ।
तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन्
tamālanīlaṃ sitadantakoṭyā kṣmāmutkṣipantaṃ gajalīlayāṅga .
prajñāya baddhāñjalayo'nuvākaiḥ viriñcimukhyā upatasthurīśam
||33||तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग ।
प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकैः विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम्
ṛṣaya ūcuḥ
jitaṃ jitaṃ te'jita yajñabhāvana trayīṃ tanuṃ svāṃ paridhunvate namaḥ .
yad romagarteṣu nililyuradhvarāḥ tasmai namaḥ kāraṇasūkarāya te
||34||जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः ।
यद् रोमगर्तेषु निलिल्युरध्वराः तस्मै नमः कारणसूकराय ते
rūpaṃ tavaitannanu duṣkṛtātmanāṃ durdarśanaṃ deva yadadhvarātmakam .
chandāṃsi yasya tvaci barhiroma- svājyaṃ dṛśi tvaṅghriṣu cāturhotram
||35||रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् ।
छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम- स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रिषु चातुर्होत्रम्
sruktuṇḍa āsītsruva īśa nāsayoḥ iḍodare camasāḥ karṇarandhre .
prāśitramāsye grasane grahāstu te yaccarvaṇaṃ te bhagavannagnihotram
||36||स्रुक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयोः इडोदरे चमसाः कर्णरन्ध्रे ।
प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम्
dīkṣānujanmopasadaḥ śirodharaṃ tvaṃ prāyaṇīyodayanīyadaṃṣṭraḥ .
jihvā pravargyastava śīrṣakaṃ kratoḥ sabhyāvasathyaṃ citayo'savo hi te
||37||दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्रः ।
जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतोः सभ्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते
somastu retaḥ savanānyavasthitiḥ saṃsthāvibhedāstava deva dhātavaḥ .
satrāṇi sarvāṇi śarīrasandhi- stvaṃ sarvayajñakraturiṣṭibandhanaḥ
||38||सोमस्तु रेतः सवनान्यवस्थितिः संस्थाविभेदास्तव देव धातवः ।
सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि- स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धनः
namo namaste'khilamantradevatā dravyāya sarvakratave kriyātmane .
vairāgyabhaktyātmajayānubhāvita jñānāya vidyāgurave namo namaḥ
||39||नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने ।
वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नमः
daṃṣṭrāgrakoṭyā bhagavaṃstvayā dhṛtā virājate bhūdhara bhūḥ sabhūdharā .
yathā vanānniḥsarato datā dhṛtā mataṅgajendrasya sapatrapadminī
||40||दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता विराजते भूधर भूः सभूधरा ।
यथा वनान्निःसरतो दता धृता मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी
trayīmayaṃ rūpamidaṃ ca saukaraṃ bhūmaṇḍalenātha datā dhṛtena te .
cakāsti śṛṅgoḍhaghanena bhūyasā kulācalendrasya yathaiva vibhramaḥ
||41||त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते ।
चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रमः
saṃsthāpayaināṃ jagatāṃ satasthuṣāṃ lokāya patnīmasi mātaraṃ pitā .
vidhema cāsyai namasā saha tvayā yasyāṃ svatejo'gnimivāraṇāvadhāḥ
||42||संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता ।
विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधाः
kaḥ śraddadhītānyatamastava prabho rasāṃ gatāyā bhuva udvibarhaṇam .
na vismayo'sau tvayi viśvavismaye yo māyayedaṃ sasṛje'tivismayam
||43||कः श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् ।
न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम्
vidhunvatā vedamayaṃ nijaṃ vapuḥ janastapaḥsatyanivāsino vayam .
saṭāśikhoddhūta śivāmbubindubhiḥ vimṛjyamānā bhṛśamīśa pāvitāḥ
||44||विधुन्वता वेदमयं निजं वपुः जनस्तपःसत्यनिवासिनो वयम् ।
सटाशिखोद्धूत शिवाम्बुबिन्दुभिः विमृज्यमाना भृशमीश पाविताः
sa vai bata bhraṣṭamatistavaiṣa te yaḥ karmaṇāṃ pāramapārakarmaṇaḥ .
yadyogamāyāguṇayogamohitaṃ viśvaṃ samastaṃ bhagavanvidhehi śam
||45||स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैष ते यः कर्मणां पारमपारकर्मणः ।
यद्योगमायागुणयोगमोहितं विश्वं समस्तं भगवन्विधेहि शम्
maitreya uvāca
ityupasthīyamānastaiḥ munibhirbrahmavādibhiḥ .
salile svakhurākrānta upādhattāvitāvanim
||46||इत्युपस्थीयमानस्तैः मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।
सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम्
sa itthaṃ bhagavānurvīṃ viṣvaksenaḥ prajāpatiḥ .
rasāyā līlayonnītāṃ apsu nyasya yayau hariḥ
||47||स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेनः प्रजापतिः ।
रसाया लीलयोन्नीतां अप्सु न्यस्य ययौ हरिः
ya evametāṃ harimedhaso hareḥ kathāṃ subhadrāṃ kathanīyamāyinaḥ .
śṛṇvīta bhaktyā śravayeta vośatīṃ janārdano'syāśu hṛdi prasīdati
||48||य एवमेतां हरिमेधसो हरेः कथां सुभद्रां कथनीयमायिनः ।
शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति
tasminprasanne sakalāśiṣāṃ prabhau kiṃ durlabhaṃ tābhiralaṃ lavātmabhiḥ .
ananyadṛṣṭyā bhajatāṃ guhāśayaḥ svayaṃ vidhatte svagatiṃ paraḥ parām
||49||तस्मिन्प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभिः ।
अनन्यदृष्ट्या भजतां गुहाशयः स्वयं विधत्ते स्वगतिं परः पराम्
ko nāma loke puruṣārthasāravit purākathānāṃ bhagavatkathāsudhām .
āpīya karṇāñjalibhirbhavāpahā- maho virajyeta vinā naretaram
||50||को नाम लोके पुरुषार्थसारवित् पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् ।
आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा- महो विरज्येत विना नरेतरम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe varāhaprādurbhāvānuvarṇanaṃ trayodaśo'dhyāyaḥ .. 13 ..
varāhopari ṭippaṇī