nirvedavādinīmevaṃ manorduhitaraṃ muniḥ
maitreya uvāca
nirvedavādinīmevaṃ manorduhitaraṃ muniḥ .
dayāluḥ śālinīmāha śuklābhivyāhṛtaṃ smaran
||1||निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनिः ।
दयालुः शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन्
ṛṣiruvāca
mā khido rājaputrītthaṃ ātmānaṃ pratyanindite .
bhagavān te'kṣaro garbhaṃ adūrātsamprapatsyate
||2||मा खिदो राजपुत्रीत्थं आत्मानं प्रत्यनिन्दिते ।
भगवान् तेऽक्षरो गर्भं अदूरात्सम्प्रपत्स्यते
dhṛtavratāsi bhadraṃ te damena niyamena ca .
tapodraviṇadānaiśca śraddhayā ceśvaraṃ bhaja
||3||धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च ।
तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज
sa tvayā''rādhitaḥ śuklo vitanvan māmakaṃ yaśaḥ .
chettā te hṛdayagranthiṃ audaryo brahmabhāvanaḥ
||4||स त्वयाऽऽराधितः शुक्लो वितन्वन् मामकं यशः ।
छेत्ता ते हृदयग्रन्थिं औदर्यो ब्रह्मभावनः
maitreya uvāca
devahūtyapi sandeśaṃ gauraveṇa prajāpateḥ .
samyak śraddhāya puruṣaṃ kūṭasthaṃ abhajadgurum
||5||देवहूत्यपि सन्देशं गौरवेण प्रजापतेः ।
सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थं अभजद्गुरुम्
tasyāṃ bahutithe kāle bhagavān madhusūdanaḥ .
kārdamaṃ vīryamāpanno jajñe'gniriva dāruṇi
||6||तस्यां बहुतिथे काले भगवान् मधुसूदनः ।
कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि
avādayan tadā vyomni vāditrāṇi ghanāghanāḥ .
gāyanti taṃ sma gandharvā nṛtyanti apsaraso mudā
||7||अवादयन् तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघनाः ।
गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्ति अप्सरसो मुदा
petuḥ sumanaso divyāḥ khecaraiḥ apavarjitāḥ .
praseduśca diśaḥ sarvā ambhāṃsi ca manāṃsi ca
||8||पेतुः सुमनसो दिव्याः खेचरैः अपवर्जिताः ।
प्रसेदुश्च दिशः सर्वा अम्भांसि च मनांसि च
tatkardamāśramapadaṃ sarasvatyā pariśritam .
svayambhūḥ sākaṃ ṛṣibhiḥ marīcyādibhirabhyayāt
||9||तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रितम् ।
स्वयम्भूः साकं ऋषिभिः मरीच्यादिभिरभ्ययात्
bhagavantaṃ paraṃ brahma sattvenāṃśena śatruhan .
tattvasaṅkhyānavijñaptyai jātaṃ vidvānajaḥ svarāṭ
||10||भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् ।
तत्त्वसङ्ख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानजः स्वराट्
sabhājayan viśuddhena cetasā taccikīrṣitam .
prahṛṣyamāṇairasubhiḥ kardamaṃ cedamabhyadhāt
||11||सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्षितम् ।
प्रहृष्यमाणैरसुभिः कर्दमं चेदमभ्यधात्
brahmovāca
tvayā me'pacitistāta kalpitā nirvyalīkataḥ .
yanme sañjagṛhe vākyaṃ bhavānmānada mānayan
||12||त्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निर्व्यलीकतः ।
यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान्मानद मानयन्
etāvatyeva śuśrūṣā kāryā pitari putrakaiḥ .
bāḍhaṃ iti anumanyeta gauraveṇa gurorvacaḥ
||13||एतावत्येव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकैः ।
बाढं इति अनुमन्येत गौरवेण गुरोर्वचः
imā duhitaraḥ sabhya tava vatsa sumadhyamāḥ .
sargametaṃ prabhāvaiḥ svaiḥ bṛṃhayiṣyanti anekadhā
||14||इमा दुहितरः सभ्य तव वत्स सुमध्यमाः ।
सर्गमेतं प्रभावैः स्वैः बृंहयिष्यन्ति अनेकधा
atastvaṃ ṛṣimukhyebhyo yathāśīlaṃ yathāruci .
ātmajāḥ paridehyadya vistṛṇīhi yaśo bhuvi
||15||अतस्त्वं ऋषिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि ।
आत्मजाः परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि
vedāhamādyaṃ puruṣaṃ avatīrṇaṃ svamāyayā .
bhūtānāṃ śevadhiṃ dehaṃ bibhrāṇaṃ kapilaṃ mune
||16||वेदाहमाद्यं पुरुषं अवतीर्णं स्वमायया ।
भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने
jñānavijñānayogena karmaṇāṃ uddharanjaṭāḥ .
hiraṇyakeśaḥ padmākṣaḥ padmamudrāpadāmbujaḥ
||17||ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणां उद्धरन्जटाः ।
हिरण्यकेशः पद्माक्षः पद्ममुद्रापदाम्बुजः
eṣa mānavi te garbhaṃ praviṣṭaḥ kaiṭabhārdanaḥ .
avidyāsaṃśayagranthiṃ chittvā gāṃ vicariṣyati
||18||एष मानवि ते गर्भं प्रविष्टः कैटभार्दनः ।
अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति
ayaṃ siddhagaṇādhīśaḥ sāṅkhyācāryaiḥ susammataḥ .
loke kapila ityākhyāṃ gantā te kīrtivardhanaḥ
||19||अयं सिद्धगणाधीशः साङ्ख्याचार्यैः सुसम्मतः ।
लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धनः
maitreya uvāca
tau āvāśvāsya jagatsraṣṭā kumāraiḥ sahanāradaḥ .
haṃso haṃsena yānena tridhāmaparamaṃ yayau
||20||तौ आवाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारैः सहनारदः ।
हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययौ
gate śatadhṛtau kṣattaḥ kardamastena coditaḥ .
yathoditaṃ svaduhitṝḥ prādādviśvasṛjāṃ tataḥ
||21||गते शतधृतौ क्षत्तः कर्दमस्तेन चोदितः ।
यथोदितं स्वदुहितॄः प्रादाद्विश्वसृजां ततः
marīcaye kalāṃ prādād anasūyāṃ athātraye .
śraddhāṃ aṅgirase'yacchat pulastyāya havirbhuvam
||22||मरीचये कलां प्रादाद् अनसूयां अथात्रये ।
श्रद्धां अङ्गिरसेऽयच्छत् पुलस्त्याय हविर्भुवम्
pulahāya gatiṃ yuktāṃ kratave ca kriyāṃ satīm .
khyātiṃ ca bhṛgave'yacchad vasiṣṭhāyāpyarundhatīm
||23||पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् ।
ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद् वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम्
atharvaṇe'dadācchāntiṃ yayā yajño vitanyate .
viprarṣabhān kṛtodvāhān sadārān samalālayat
||24||अथर्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते ।
विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत्
tatasta ṛṣayaḥ kṣattaḥ kṛtadārā nimantrya tam .
prātiṣṭhan nandimāpannāḥ svaṃ svamāśrama maṇḍalam
||25||ततस्त ऋषयः क्षत्तः कृतदारा निमन्त्र्य तम् ।
प्रातिष्ठन् नन्दिमापन्नाः स्वं स्वमाश्रम मण्डलम्
sa cāvatīrṇaṃ triyugaṃ ājñāya vibudharṣabham .
vivikta upasaṅgamya praṇamya samabhāṣata
||26||स चावतीर्णं त्रियुगं आज्ञाय विबुधर्षभम् ।
विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत
aho pāpacyamānānāṃ niraye svairamaṅgalaiḥ .
kālena bhūyasā nūnaṃ prasīdantīha devatāḥ
||27||अहो पापच्यमानानां निरये स्वैरमङ्गलैः ।
कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवताः
bahujanmavipakvena samyag yogasamādhinā .
draṣṭuṃ yatante yatayaḥ śūnyāgāreṣu yatpadam
||28||बहुजन्मविपक्वेन सम्यग् योगसमाधिना ।
द्रष्टुं यतन्ते यतयः शून्यागारेषु यत्पदम्
sa eva bhagavānadya helanaṃ na gaṇayya naḥ .
gṛheṣu jāto grāmyāṇāṃ yaḥ svānāṃ pakṣapoṣaṇaḥ
||29||स एव भगवानद्य हेलनं न गणय्य नः ।
गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्षपोषणः
svīyaṃ vākyamṛtaṃ kartumaṃ atīrṇo'si me gṛhe .
cikīrṣurbhagavān jñānaṃ bhaktānāṃ mānavardhanaḥ
||30||स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमं अतीर्णोऽसि मे गृहे ।
चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धनः
tānyeva te'bhirūpāṇi rūpāṇi bhagavaṃstava .
yāni yāni ca rocante svajanānāṃ arūpiṇaḥ
||31||तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव ।
यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानां अरूपिणः
tvāṃ sūribhistattvabubhutsayāddhā sadābhivādārhaṇapādapīṭham .
aiśvaryavairāgyayaśo'vabodha vīryaśriyā pūrtamahaṃ prapadye
||32||त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हणपादपीठम् ।
ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोध वीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये
paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ kālaṃ kaviṃ trivṛtaṃ lokapālam .
ātmānubhūtyānugataprapañcaṃ svacchandaśaktiṃ kapilaṃ prapadye
||33||परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् ।
आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये
ā smābhipṛcche'dya patiṃ prajānāṃ tvayāvatīrṇarṇa utāptakāmaḥ .
parivrajatpadavīmāsthito'haṃ cariṣye tvāṃ hṛdi yuñjan viśokaḥ
||34||आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णर्ण उताप्तकामः ।
परिव्रजत्पदवीमास्थितोऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोकः
śrībhagavānuvāca
mayā proktaṃ hi lokasya pramāṇaṃ satyalaukike .
athājani mayā tubhyaṃ yadavocamṛtaṃ mune
||35||मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके ।
अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने
etanme janma loke'smin mumukṣūṇāṃ durāśayāt .
prasaṅkhyānāya tattvānāṃ sammatāyātmadarśane
||36||एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन् मुमुक्षूणां दुराशयात् ।
प्रसङ्ख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने
eṣa ātmapatho'vyakto naṣṭaḥ kālena bhūyasā .
taṃ pravartayituṃ dehaṃ imaṃ viddhi mayā bhṛtam
||37||एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्टः कालेन भूयसा ।
तं प्रवर्तयितुं देहं इमं विद्धि मया भृतम्
gaccha kāmaṃ mayā''pṛṣṭo mayi sannyastakarmaṇā .
jitvā sudurjayaṃ mṛtyuṃ amṛtatvāya māṃ bhaja
||38||गच्छ कामं मयाऽऽपृष्टो मयि सन्न्यस्तकर्मणा ।
जित्वा सुदुर्जयं मृत्युं अमृतत्वाय मां भज
māmātmānaṃ svayaṃjyotiḥ sarvabhūtaguhāśayam .
ātmanyevātmanā vīkṣya viśoko'bhayamṛcchasi
||39||मामात्मानं स्वयंज्योतिः सर्वभूतगुहाशयम् ।
आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि
mātra ādhyātmikīṃ vidyāṃ śamanīṃ sarvakarmaṇām .
vitariṣye yayā cāsau bhayaṃ cātitariṣyati
||40||मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् ।
वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति
maitreya uvāca
evaṃ samuditastena kapilena prajāpatiḥ .
dakṣiṇīkṛtya taṃ prīto vanameva jagāma ha
||41||एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापतिः ।
दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह
vrataṃ sa āsthito maunaṃ ātmaikaśaraṇo muniḥ .
niḥsaṅgo vyacarat kṣoṇīṃ anagniraniketanaḥ
||42||व्रतं स आस्थितो मौनं आत्मैकशरणो मुनिः ।
निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीं अनग्निरनिकेतनः
mano brahmaṇi yuñjāno yattat sadasataḥ param .
guṇāvabhāse viguṇa ekabhaktyānubhāvite
||43||मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत् सदसतः परम् ।
गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते
nirahaṅkṛtirnirmamaśca nirdvandvaḥ samadṛk svadṛk .
pratyakpraśāntadhīrdhīraḥ praśāntormirivodadhiḥ
||44||निरहङ्कृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् ।
प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः
vāsudeve bhagavati sarvajñe pratyagātmani .
pareṇa bhaktibhāvena labdhātmā muktabandhanaḥ
||45||वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि ।
परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धनः
ātmānaṃ sarvabhūteṣu bhagavantaṃ avasthitam .
apaśyatsarvabhūtāni bhagavatyapi cātmani
||46||आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तं अवस्थितम् ।
अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि
icchādveṣavihīnena sarvatra samacetasā .
bhagavadbhaktiyuktena prāptā bhāgavatī gatiḥ
||47||इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा ।
भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe caturviṃśo'dhyāyaḥ .. 24 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 24