prakṛtistho'pi puruṣo nājyate prākṛtairguṇaiḥ
śrībhagavānuvāca
prakṛtistho'pi puruṣo nājyate prākṛtairguṇaiḥ .
avikārāt akartṛtvāt nirguṇatvājjalārkavat
||1||प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणैः ।
अविकारात् अकर्तृत्वात् निर्गुणत्वाज्जलार्कवत्
sa eṣa yarhi prakṛteḥ guṇeṣvabhiviṣajjate .
ahaṅkriyāvimūḍhātmā kartāsmīti abhimanyate
||2||स एष यर्हि प्रकृतेः गुणेष्वभिविषज्जते ।
अहङ्क्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीति अभिमन्यते
tena saṃsārapadavīṃ avaśo'bhyetyanirvṛtaḥ .
prāsaṅgikaiḥ karmadoṣaiḥ sadasan miśrayoniṣu
||3||तेन संसारपदवीं अवशोऽभ्येत्यनिर्वृतः ।
प्रासङ्गिकैः कर्मदोषैः सदसन् मिश्रयोनिषु
arthe hi avidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate .
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā
||4||अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा
ata eva śanaiścittaṃ prasaktaṃ asatāṃ pathi .
bhaktiyogena tīvreṇa viraktyā ca nayedvaśam
||5||अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तं असतां पथि ।
भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम्
yamādibhiḥ yogapathaiḥ abhyasan śraddhayānvitaḥ .
mayi bhāvena satyena matkathāśravaṇena ca
||6||यमादिभिः योगपथैः अभ्यसन् श्रद्धयान्वितः ।
मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च
sarvabhūtasamatvena nirvaireṇāprasaṅgataḥ .
brahmacaryeṇa maunena svadharmeṇa balīyasā
||7||सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गतः ।
ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा
yadṛcchayopalabdhena santuṣṭo mitabhuṅ muniḥ .
viviktaśaraṇaḥ śānto maitraḥ karuṇa ātmavān
||8||यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ् मुनिः ।
विविक्तशरणः शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान्
sānubandhe ca dehe'smin akurvan asadāgraham .
jñānena dṛṣṭatattvena prakṛteḥ puruṣasya ca
||9||सानुबन्धे च देहेऽस्मिन् अकुर्वन् असदाग्रहम् ।
ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च
nivṛttabuddhyavasthāno dūrībhūtānyadarśanaḥ .
upalabhyātmanātmānaṃ cakṣuṣevārkamātmadṛk
||10||निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः ।
उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मदृक्
muktaliṅgaṃ sadābhāsaṃ asati pratipadyate .
sato bandhumasaccakṣuḥ sarvānusyūtamadvayam
||11||मुक्तलिङ्गं सदाभासं असति प्रतिपद्यते ।
सतो बन्धुमसच्चक्षुः सर्वानुस्यूतमद्वयम्
yathā jalastha ābhāsaḥ sthalasthenāvadṛśyate .
svābhāsena tathā sūryo jalasthena divi sthitaḥ
||12||यथा जलस्थ आभासः स्थलस्थेनावदृश्यते ।
स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थितः
evaṃ trivṛd ahaṅkāro bhūtendriyamanomayaiḥ .
svābhāsaiḥ lakṣito'nena sadābhāsena satyadṛk
||13||एवं त्रिवृद् अहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयैः ।
स्वाभासैः लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक्
bhūtasūkṣmendriyamano buddhyādiṣviha nidrayā .
līneṣvasati yastatra vinidro nirahaṅkriyaḥ
||14||भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनो बुद्ध्यादिष्विह निद्रया ।
लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः
manyamānastadātmānaṃ anaṣṭo naṣṭavanmṛṣā .
naṣṭe'haṅkaraṇe draṣṭā naṣṭavitta ivāturaḥ
||15||मन्यमानस्तदात्मानं अनष्टो नष्टवन्मृषा ।
नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुरः
evaṃ pratyavamṛśyāsau ātmānaṃ pratipadyate .
sāhaṅkārasya dravyasya yo'vasthānamanugrahaḥ
||16||एवं प्रत्यवमृश्यासौ आत्मानं प्रतिपद्यते ।
साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः
devahūtiruvāca
puruṣaṃ prakṛtirbrahman na vimuñcati karhicit .
anyonyāpāśrayatvācca nityatvād anayoḥ prabho
||17||पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन् न विमुञ्चति कर्हिचित् ।
अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वाद् अनयोः प्रभो
yathā gandhasya bhūmeśca na bhāvo vyatirekataḥ .
apāṃ rasasya ca yathā tathā buddheḥ parasya ca
||18||यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकतः ।
अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धेः परस्य च
akartuḥ karmabandho'yaṃ puruṣasya yadāśrayaḥ .
guṇeṣu satsu prakṛteḥ kaivalyaṃ teṣvataḥ katham
||19||अकर्तुः कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रयः ।
गुणेषु सत्सु प्रकृतेः कैवल्यं तेष्वतः कथम्
kvacit tattvāvamarśena nivṛttaṃ bhayamulbaṇam .
anivṛttanimittatvāt punaḥ pratyavatiṣṭhate
||20||क्वचित् तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् ।
अनिवृत्तनिमित्तत्वात् पुनः प्रत्यवतिष्ठते
śrībhagavānuvāca
animittanimittena svadharmeṇāmalātmanā .
tīvrayā mayi bhaktyā ca śrutasambhṛtayā ciram
||21||अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना ।
तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम्
jñānena dṛṣṭatattvena vairāgyeṇa balīyasā .
tapoyuktena yogena tīvreṇātmasamādhinā
||22||ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा ।
तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना
prakṛtiḥ puruṣasyeha dahyamānā tvaharniśam .
tirobhavitrī śanakaiḥ agneryonirivāraṇiḥ
||23||प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् ।
तिरोभवित्री शनकैः अग्नेर्योनिरिवारणिः
bhuktabhogā parityaktā dṛṣṭadoṣā ca nityaśaḥ .
neśvarasyāśubhaṃ dhatte sve mahimni sthitasya ca
||24||भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यशः ।
नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च
yathā hi apratibuddhasya prasvāpo bahvanarthabhṛt .
sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate
||25||यथा हि अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।
स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते
evaṃ viditatattvasya prakṛtirmayi mānasam .
yuñjato nāpakuruta ātmārāmasya karhicit
||26||एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् ।
युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित्
yadaivamadhyātmarataḥ kālena bahujanmanā .
sarvatra jātavairāgya ābrahmabhuvanānmuniḥ
||27||यदैवमध्यात्मरतः कालेन बहुजन्मना ।
सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनिः
madbhaktaḥ pratibuddhārtho matprasādena bhūyasā .
niḥśreyasaṃ svasaṃsthānaṃ kaivalyākhyaṃ madāśrayam
||28||मद्भक्तः प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा ।
निःश्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम्
prāpnotīhāñjasā dhīraḥ svadṛśā cchinnasaṃśayaḥ .
yadgatvā na nivarteta yogī liṅgād vinirgame
||29||प्राप्नोतीहाञ्जसा धीरः स्वदृशा च्छिन्नसंशयः ।
यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद् विनिर्गमे
yadā na yogopacitāsu ceto māyāsu siddhasya viṣajjate'ṅga .
ananyahetuṣvatha me gatiḥ syād ātyantikī yatra na mṛtyuhāsaḥ
||30||यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग ।
अनन्यहेतुष्वथ मे गतिः स्याद् आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहासः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe saptaviṃśo'dhyāyaḥ .. 27 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 27