mahimā vedagarbho'tha yathāsrākṣīnnibodha me
maitreya uvāca
iti te varṇitaḥ kṣattaḥ kālākhyaḥ paramātmanaḥ .
mahimā vedagarbho'tha yathāsrākṣīnnibodha me
||1||इति ते वर्णितः क्षत्तः कालाख्यः परमात्मनः ।
महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे
sasarjāgre'ndhatāmisraṃ atha tāmisramādikṛt .
mahāmohaṃ ca mohaṃ ca tamaścājñānavṛttayaḥ
||2||ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रं अथ तामिस्रमादिकृत् ।
महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः
dṛṣṭvā pāpīyasīṃ sṛṣṭiṃ nātmānaṃ bahvamanyata .
bhagavaddhyānapūtena manasānyāṃ tato'sṛjat
||3||दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत ।
भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत्
sanakaṃ ca sanandaṃ ca sanātanamathātmabhūḥ .
sanatkumāraṃ ca munīn niṣkriyān ūrdhvaretasaḥ
||4||सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः ।
सनत्कुमारं च मुनीन् निष्क्रियान् ऊर्ध्वरेतसः
tān babhāṣe svabhūḥ putrān prajāḥ sṛjata putrakāḥ .
tannaicchan mokṣadharmāṇo vāsudevaparāyaṇāḥ
||5||तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः ।
तन्नैच्छन् मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः
so'vadhyātaḥ sutairevaṃ pratyākhyātānuśāsanaiḥ .
krodhaṃ durviṣahaṃ jātaṃ niyantumupacakrame
||6||सोऽवध्यातः सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनैः ।
क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे
dhiyā nigṛhyamāṇo'pi bhruvormadhyātprajāpateḥ .
sadyo'jāyata tanmanyuḥ kumāro nīlalohitaḥ
||7||धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापतेः ।
सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः
sa vai ruroda devānāṃ pūrvajo bhagavānbhavaḥ .
nāmāni kuru me dhātaḥ sthānāni ca jagadguro
||8||स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान्भवः ।
नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो
iti tasya vacaḥ pādmo bhagavān paripālayan .
abhyadhād bhadrayā vācā mā rodīstatkaromi te
||9||इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् ।
अभ्यधाद् भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते
yadarodīḥ suraśreṣṭha sodvega iva bālakaḥ .
tatastvāṃ abhidhāsyanti nāmnā rudra iti prajāḥ
||10||यदरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः ।
ततस्त्वां अभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः
hṛdindriyāṇyasurvyoma vāyuragnirjalaṃ mahī .
sūryaścandrastapaścaiva sthānānyagre kṛtāni me
||11||हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही ।
सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि मे
manyurmanurmahinaso mahān śiva ṛtadhvajaḥ .
ugraretā bhavaḥ kālo vāmadevo dhṛtavrataḥ
||12||मन्युर्मनुर्महिनसो महान् शिव ऋतध्वजः ।
उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः
dhīrdhṛtirasalomā ca niyutsarpirilāmbikā .
irāvatī sudhā dīkṣā rudrāṇyo rudra te striyaḥ
||13||धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका ।
इरावती सुधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रियः
gṛhāṇaitāni nāmāni sthānāni ca sayoṣaṇaḥ .
ebhiḥ sṛja prajā bahvīḥ prajānāmasi yatpatiḥ
||14||गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः ।
एभिः सृज प्रजा बह्वीः प्रजानामसि यत्पतिः
ityādiṣṭaḥ svaguruṇā bhagavān nīlalohitaḥ .
sattvākṛtisvabhāvena sasarjātmasamāḥ prajāḥ
||15||इत्यादिष्टः स्वगुरुणा भगवान् नीललोहितः ।
सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमाः प्रजाः
rudrāṇāṃ rudrasṛṣṭānāṃ samantād grasatāṃ jagat .
niśāmyāsaṃkhyaśo yūthān prajāpatiraśaṅkata
||16||रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् ।
निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत
alaṃ prajābhiḥ sṛṣṭābhiḥ īdṛśībhiḥ surottama .
mayā saha dahantībhiḥ diśaścakṣurbhirulbaṇaiḥ
||17||अलं प्रजाभिः सृष्टाभिः ईदृशीभिः सुरोत्तम ।
मया सह दहन्तीभिः दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणैः
tapa ātiṣṭha bhadraṃ te sarvabhūtasukhāvaham .
tapasaiva yathāpūrvaṃ sraṣṭā viśvamidaṃ bhavān
||18||तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् ।
तपसैव यथापूर्वं स्रष्टा विश्वमिदं भवान्
tapasaiva paraṃ jyotiḥ bhagavantamadhokṣajam .
sarvabhūtaguhāvāsaṃ añjasā vindate pumān
||19||तपसैव परं ज्योतिः भगवन्तमधोक्षजम् ।
सर्वभूतगुहावासं अञ्जसा विन्दते पुमान्
maitreya uvāca
evamātmabhuvā''diṣṭaḥ parikramya girāṃ patim .
bāḍhamityamumāmantrya viveśa tapase vanam
||20||एवमात्मभुवाऽऽदिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् ।
बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम्
athābhidhyāyataḥ sargaṃ daśa putrāḥ prajajñire .
bhagavat śaktiyuktasya lokasantānahetavaḥ
||21||अथाभिध्यायतः सर्गं दश पुत्राः प्रजज्ञिरे ।
भगवत् शक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतवः
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ .
bhṛgurvasiṣṭho dakṣaśca daśamastatra nāradaḥ
||22||मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः
utsaṅgānnārado jajñe dakṣo'ṅguṣṭhātsvayambhuvaḥ .
prāṇādvasiṣṭhaḥ sañjāto bhṛgustvaci karātkratuḥ
||23||उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुवः ।
प्राणाद्वसिष्ठः सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः
pulaho nābhito jajñe pulastyaḥ karṇayoḥ ṛṣiḥ .
aṅgirā mukhato'kṣṇo'triḥ marīcirmanaso'bhavat
||24||पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोः ऋषिः ।
अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिः मरीचिर्मनसोऽभवत्
dharmaḥ stanād dakṣiṇato yatra nārāyaṇaḥ svayam .
adharmaḥ pṛṣṭhato yasmāt mṛtyurlokabhayaṅkaraḥ
||25||धर्मः स्तनाद् दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् ।
अधर्मः पृष्ठतो यस्मात् मृत्युर्लोकभयङ्करः
hṛdi kāmo bhruvaḥ krodho lobhaścādharadacchadāt .
āsyād vāksindhavo meḍhrān nirṛtiḥ pāyoraghāśrayaḥ
||26||हृदि कामो भ्रुवः क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् ।
आस्याद् वाक्सिन्धवो मेढ्रान् निर्ऋतिः पायोरघाश्रयः
chāyāyāḥ kardamo jajñe devahūtyāḥ patiḥ prabhuḥ .
manaso dehataścedaṃ jajñe viśvakṛto jagat
||27||छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः ।
मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत्
vācaṃ duhitaraṃ tanvīṃ svayambhūrharatīṃ manaḥ .
akāmāṃ cakame kṣattaḥ sakāma iti naḥ śrutam
||28||वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मनः ।
अकामां चकमे क्षत्तः सकाम इति नः श्रुतम्
tamadharme kṛtamatiṃ vilokya pitaraṃ sutāḥ .
marīcimukhyā munayo viśrambhāt pratyabodhayan
||29||तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः ।
मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात् प्रत्यबोधयन्
naitatpūrvaiḥ kṛtaṃ tvadye na kariṣyanti cāpare .
yastvaṃ duhitaraṃ gaccheḥ anigṛhyāṅgajaṃ prabhuḥ
||30||नैतत्पूर्वैः कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे ।
यस्त्वं दुहितरं गच्छेः अनिगृह्याङ्गजं प्रभुः
tejīyasāmapi hyetanna suślokyaṃ jagadguro .
yadvṛttamanutiṣṭhan vai lokaḥ kṣemāya kalpate
||31||तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो ।
यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते
tasmai namo bhagavate ya idaṃ svena rociṣā .
ātmasthaṃ vyañjayāmāsa sa dharmaṃ pātumarhati
||32||तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा ।
आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति
sa itthaṃ gṛṇataḥ putrān puro dṛṣṭvā prajāpatīn .
prajāpatipatistanvaṃ tatyāja vrīḍitastadā .
tāṃ diśo jagṛhurghorāṃ nīhāraṃ yadvidustamaḥ
||33||स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् ।
प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा ।
तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तमः
kadācid dhyāyataḥ sraṣṭuḥ vedā āsaṃścaturmukhāt .
kathaṃ srakṣyāmyahaṃ lokān samavetān yathā purā
||34||कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुः वेदा आसंश्चतुर्मुखात् ।
कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा
cāturhotraṃ karmatantraṃ upavedanayaiḥ saha .
dharmasya pādāścatvāraḥ tathaivāśramavṛttayaḥ
||35||चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रं उपवेदनयैः सह ।
धर्मस्य पादाश्चत्वारः तथैवाश्रमवृत्तयः
vidura uvāca
sa vai viśvasṛjāmīśo vedādīn mukhato'sṛjat .
yad yad yenāsṛjad devastanme brūhi tapodhana
||36||स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् ।
यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन
maitreya uvāca
ṛgyajuḥsāmātharvākhyān vedān pūrvādibhirmukhaiḥ .
śāstramijyāṃ stutistomaṃ prāyaścittaṃ vyadhātkramāt
||37||ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः ।
शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात्
āyurvedaṃ dhanurvedaṃ gāndharvaṃ vedamātmanaḥ .
sthāpatyaṃ cāsṛjad vedaṃ kramāt pūrvādibhirmukhaiḥ
||38||आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मनः ।
स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात् पूर्वादिभिर्मुखैः
itihāsapurāṇāni pañcamaṃ vedamīśvaraḥ .
sarvebhya eva vaktrebhyaḥ sasṛje sarvadarśanaḥ
||39||इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः ।
सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः
ṣoḍaśyukthau pūrvavaktrāt purīṣyagniṣṭutāvatha .
āptoryāmātirātrau ca vājapeyaṃ sagosavam
||40||षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात् पुरीष्यग्निष्टुतावथ ।
आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम्
vidyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ dharmasyeti padāni ca .
āśramāṃśca yathāsaṃkhyaṃ asṛjatsaha vṛttibhiḥ
||41||विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च ।
आश्रमांश्च यथासंख्यं असृजत्सह वृत्तिभिः
sāvitraṃ prājāpatyaṃ ca brāhmaṃ cātha bṛhattathā .
vārtā sañcayaśālīna śiloñcha iti vai gṛhe
||42||सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा ।
वार्ता सञ्चयशालीन शिलोञ्छ इति वै गृहे
vaikhānasā vālakhilyau dumbarāḥ phenapā vane .
nyāse kuṭīcakaḥ pūrvaṃ bahvodo haṃsaniṣkriyau
||43||वैखानसा वालखिल्यौ दुम्बराः फेनपा वने ।
न्यासे कुटीचकः पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ
ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītistathaiva ca .
evaṃ vyāhṛtayaścāsan praṇavo hyasya dahrataḥ
||44||आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च ।
एवं व्याहृतयश्चासन् प्रणवो ह्यस्य दह्रतः
tasyoṣṇigāsīllomabhyo gāyatrī ca tvaco vibhoḥ .
triṣṭummāṃsātsnuto'nuṣṭub jagatyasthnaḥ prajāpateḥ
||45||तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः ।
त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब् जगत्यस्थ्नः प्रजापतेः
majjāyāḥ paṅktirutpannā bṛhatī prāṇato'bhavat .
sparśastasyābhavajjīvaḥ svaro deha udāhṛta
||46||मज्जायाः पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ।
स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृत
ūṣmāṇamindriyāṇyāhuḥ antaḥsthā balamātmanaḥ .
svarāḥ sapta vihāreṇa bhavanti sma prajāpateḥ
||47||ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुः अन्तःस्था बलमात्मनः ।
स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः
śabdabrahmātmanastasya vyaktāvyaktātmanaḥ paraḥ .
brahmāvabhāti vitato nānāśaktyupabṛṃhitaḥ
||48||शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः ।
ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहितः
tato'parāmupādāya sa sargāya mano dadhe .
ṛṣīṇāṃ bhūrivīryāṇāṃ api sargamavistṛtam
||49||ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ।
ऋषीणां भूरिवीर्याणां अपि सर्गमविस्तृतम्
jñātvā taddhṛdaye bhūyaḥ cintayāmāsa kaurava .
aho adbhutametanme vyāpṛtasyāpi nityadā
||50||ज्ञात्वा तद्धृदये भूयः चिन्तयामास कौरव ।
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा
na hyedhante prajā nūnaṃ daivamatra vighātakam .
evaṃ yuktakṛtastasya daivaṃ cāvekṣatastadā
||51||न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ।
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा
kasya rūpamabhūd dvedhā yatkāyamabhicakṣate .
tābhyāṃ rūpavibhāgābhyāṃ mithunaṃ samapadyata
||52||कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ।
ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत
yastu tatra pumānso'bhūt manuḥ svāyambhuvaḥ svarāṭ .
strī yā''sīcchatarūpākhyā mahiṣyasya mahātmanaḥ
||53||यस्तु तत्र पुमान्सोऽभूत् मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् ।
स्त्री याऽऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मनः
tadā mithunadharmeṇa prajā hyedhāmbabhūvire .
sa cāpi śatarūpāyāṃ pañcāpatyānyajījanat
||54||तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ।
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत्
priyavratottānapādau tisraḥ kanyāśca bhārata .
ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti sattama
||55||प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश्च भारत ।
आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम
ākūtiṃ rucaye prādāt kardamāya tu madhyamām .
dakṣāyādātprasūtiṃ ca yata āpūritaṃ jagat
||56||आकूतिं रुचये प्रादात् कर्दमाय तु मध्यमाम् ।
दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe dvādaśo'dhyāyaḥ .. 12 ..