prativaktuṃ na cotseha autkaṇṭhyāt smāriteśvaraḥ
śrīśuka uvāca
iti bhāgavataḥ pṛṣṭaḥ kṣattrā vārtāṃ priyāśrayām .
prativaktuṃ na cotseha autkaṇṭhyāt smāriteśvaraḥ
||1||इति भागवतः पृष्टः क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् ।
प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात् स्मारितेश्वरः
yaḥ pañcahāyano mātrā prātarāśāya yācitaḥ .
tannaicchat racayan yasya saparyāṃ bālalīlayā
||2||यः पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचितः ।
तन्नैच्छत् रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया
sa kathaṃ sevayā tasya kālena jarasaṃ gataḥ .
pṛṣṭo vārtāṃ pratibrūyād bhartuḥ pādau anusmaran
||3||स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः ।
पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद् भर्तुः पादौ अनुस्मरन्
sa muhūrtaṃ abhūttūṣṇīṃ kṛṣṇāṅghrisudhayā bhṛśam .
tīvreṇa bhaktiyogena nimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ
||4||स मुहूर्तं अभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रिसुधया भृशम् ।
तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः साधु निर्वृतः
pulakod bhinnasarvāṅgo muñcanmīladdṛśā śucaḥ .
pūrṇārtho lakṣitastena snehaprasarasamplutaḥ
||5||पुलकोद् भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्दृशा शुचः ।
पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसम्प्लुतः
śanakaiḥ bhagavallokān nṛlokaṃ punarāgataḥ .
vimṛjya netre viduraṃ prītyāhoddhava utsmayan
||6||शनकैः भगवल्लोकान् नृलोकं पुनरागतः ।
विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन्
uddhava uvāca
kṛṣṇadyumaṇi nimloce gīrṇeṣvajagareṇa ha .
kiṃ nu naḥ kuśalaṃ brūyāṃ gataśrīṣu gṛheṣvaham
||7||कृष्णद्युमणि निम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह ।
किं नु नः कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम्
durbhago bata loko'yaṃ yadavo nitarāmapi .
ye saṃvasanto na viduḥ hariṃ mīnā ivoḍupam
||8||दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि ।
ये संवसन्तो न विदुः हरिं मीना इवोडुपम्
iṅgitajñāḥ puruprauḍhā ekārāmāśca sātvatāḥ .
sātvatāṃ ṛṣabhaṃ sarve bhūtāvāsamamaṃsata
||9||इङ्गितज्ञाः पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वताः ।
सात्वतां ऋषभं सर्वे भूतावासममंसत
devasya māyayā spṛṣṭā ye cānyad asadāśritāḥ .
bhrāmyate dhīrna tadvākyaiḥ ātmanyuptātmano harau
||10||देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यद् असदाश्रिताः ।
भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैः आत्मन्युप्तात्मनो हरौ
pradarśyā taptatapasāṃ avitṛptadṛśāṃ nṛṇām .
ādāyāntaradhādyastu svabimbaṃ lokalocanam
||11||प्रदर्श्या तप्ततपसां अवितृप्तदृशां नृणाम् ।
आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम्
yanmartyalīlaupayikaṃ svayoga māyābalaṃ darśayatā gṛhītam .
vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ bhūṣaṇabhūṣaṇāṅgam
||12||यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग मायाबलं दर्शयता गृहीतम् ।
विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः परं पदं भूषणभूषणाङ्गम्
yaddharmasūnorbata rājasūye nirīkṣya dṛksvastyayanaṃ trilokaḥ .
kārtsnyena cādyeha gataṃ vidhātuḥ arvāksṛtau kauśalamityamanyata
||13||यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोकः ।
कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातुः अर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत
yasyānurāgaplutahāsarāsa līlāvalokapratilabdhamānāḥ .
vrajastriyo dṛgbhiranupravṛtta dhiyo'vatasthuḥ kila kṛtyaśeṣāḥ
||14||यस्यानुरागप्लुतहासरास लीलावलोकप्रतिलब्धमानाः ।
व्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्त धियोऽवतस्थुः किल कृत्यशेषाः
svaśāntarūpeṣvitaraiḥ svarūpaiḥ abhyardyamāneṣvanukampitātmā .
parāvareśo mahadaṃśayukto hyajo'pi jāto bhagavān yathāgniḥ
||15||स्वशान्तरूपेष्वितरैः स्वरूपैः अभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा ।
परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्निः
māṃ khedayatyetadajasya janma viḍambanaṃ yadvasudevagehe .
vraje ca vāso'ribhayādiva svayaṃ purād vyavātsīd yat anantavīryaḥ
||16||मां खेदयत्येतदजस्य जन्म विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे ।
व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यत् अनन्तवीर्यः
dunoti cetaḥ smarato mamaitad yadāha pādāvabhivandya pitroḥ .
tātāmba kaṃsād uruśaṃkitānāṃ prasīdataṃ no'kṛtaniṣkṛtīnām
||17||दुनोति चेतः स्मरतो ममैतद् यदाह पादावभिवन्द्य पित्रोः ।
ताताम्ब कंसाद् उरुशंकितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम्
ko vā amuṣyāṅghrisarojareṇuṃ vismartumīśīta pumān vijighran .
yo visphuradbhrūviṭapena bhūmeḥ bhāraṃ kṛtāntena tiraścakāra
||18||को वा अमुष्याङ्घ्रिसरोजरेणुं विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् ।
यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमेः भारं कृतान्तेन तिरश्चकार
dṛṣṭā bhavadbhiḥ nanu rājasūye caidyasya kṛṣṇaṃ dviṣato'pi siddhiḥ .
yāṃ yoginaḥ saṃspṛhayanti samyag yogena kastadvirahaṃ saheta
||19||दृष्टा भवद्भिः ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धिः ।
यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस्तद्विरहं सहेत
tathaiva cānye naralokavīrā ya āhave kṛṣṇamukhāravindam .
netraiḥ pibanto nayanābhirāmaṃ pārthāstrapūtāḥ padamāpurasya
||20||तथैव चान्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् ।
नेत्रैः पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूताः पदमापुरस्य
svayaṃ tvasāmyātiśayastryadhīśaḥ svārājyalakṣmyāptasamastakāmaḥ .
baliṃ haradbhiściralokapālaiḥ kirīṭakoṭyeḍitapādapīṭhaḥ
||21||स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीशः स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकामः ।
बलिं हरद्भिश्चिरलोकपालैः किरीटकोट्येडितपादपीठः
tattasya kaiṅkaryamalaṃ bhṛtānno viglāpayatyaṅga yadugrasenam .
tiṣṭhanniṣaṇṇaṃ parameṣṭhidhiṣṇye nyabodhayaddeva nidhārayeti
||22||तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् ।
तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद्देव निधारयेति
aho bakī yaṃ stanakālakūṭaṃ jighāṃsayāpāyayadapyasādhvī .
lebhe gatiṃ dhātryucitāṃ tato'nyaṃ kaṃ vā dayāluṃ śaraṇaṃ vrajema
||23||अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी ।
लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम
manye'surān bhāgavatāṃstryadhīśe saṃrambhamārgābhiniviṣṭacittān .
ye saṃyuge'cakṣata tārkṣyaputra maṃse sunābhāyudhamāpatantam
||24||मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।
ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र मंसे सुनाभायुधमापतन्तम्
vasudevasya devakyāṃ jāto bhojendrabandhane .
cikīrṣurbhagavānasyāḥ śamajenābhiyācitaḥ
||25||वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने ।
चिकीर्षुर्भगवानस्याः शमजेनाभियाचितः
tato nandavrajamitaḥ pitrā kaṃsād vibibhyatā .
ekādaśa samāstatra gūḍhārciḥ sabalo'vasat
||26||ततो नन्दव्रजमितः पित्रा कंसाद् विबिभ्यता ।
एकादश समास्तत्र गूढार्चिः सबलोऽवसत्
parīto vatsapairvatsān cārayan vyaharadvibhuḥ .
yamunopavane kūjad dvijasaṅkulitāṅghripe
||27||परीतो वत्सपैर्वत्सान् चारयन् व्यहरद्विभुः ।
यमुनोपवने कूजद् द्विजसङ्कुलिताङ्घ्रिपे
kaumārīṃ darśayan ceṣṭāṃ prekṣaṇīyāṃ vrajaukasām .
rudanniva hasanmugdha bālasiṃhāvalokanaḥ
||28||कौमारीं दर्शयन् चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् ।
रुदन्निव हसन्मुग्ध बालसिंहावलोकनः
sa eva godhanaṃ lakṣmyā niketaṃ sitagovṛṣam .
cārayannanugān gopān raṇad veṇurarīramat
||29||स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् ।
चारयन्ननुगान् गोपान् रणद् वेणुररीरमत्
prayuktān bhojarājena māyinaḥ kāmarūpiṇaḥ .
līlayā vyanudattān tān bālaḥ krīḍanakāniva
||30||प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिनः कामरूपिणः ।
लीलया व्यनुदत्तान् तान् बालः क्रीडनकानिव
vipannān viṣapānena nigṛhya bhujagādhipam .
utthāpyāpāyayad gāvaḥ tattoyaṃ prakṛtisthitam
||31||विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् ।
उत्थाप्यापाययद् गावः तत्तोयं प्रकृतिस्थितम्
ayājayad gosavena goparājaṃ dvijottamaiḥ .
vittasya corubhārasya cikīrṣan sadvyayaṃ vibhuḥ
||32||अयाजयद् गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमैः ।
वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्व्ययं विभुः
varṣatīndre vrajaḥ kopād bhagnamāne'tivihvalaḥ .
gotralīlātapatreṇa trāto bhadrānugṛhṇatā
||33||वर्षतीन्द्रे व्रजः कोपाद् भग्नमानेऽतिविह्वलः ।
गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता
śaracchaśikarairmṛṣṭaṃ mānayan rajanīmukham .
gāyan kalapadaṃ reme strīṇāṃ maṇḍalamaṇḍanaḥ
||34||शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् ।
गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डनः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viduroddhavasaṃvāde dvitīyo'dhyāyaḥ .. 2 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 2