yadviditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ
śrībhagavānuvāca
atha te sampravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak .
yadviditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ
||1||अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् ।
यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः
jñānaṃ niḥśreyasārthāya puruṣasyātmadarśanam .
yadāhurvarṇaye tatte hṛdayagranthibhedanam
||2||ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् ।
यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम्
anādirātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ .
pratyagdhāmā svayaṃjyotiḥ viśvaṃ yena samanvitam
||3||अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।
प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिः विश्वं येन समन्वितम्
sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ .
yadṛcchayaivopagatāṃ abhyapadyata līlayā
||4||स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः ।
यदृच्छयैवोपगतां अभ्यपद्यत लीलया
guṇairvicitrāḥ sṛjatīṃ sarūpāḥ prakṛtiṃ prajāḥ .
vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñānagūhayā
||5||गुणैर्विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः ।
विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया
evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān .
karmasu kriyamāṇeṣu guṇairātmani manyate
||6||एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् ।
कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते
tadasya saṃsṛtirbandhaḥ pāratantryaṃ ca tatkṛtam .
bhavati akarturīśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ
||7||तदस्य संसृतिर्बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् ।
भवति अकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः
kāryakāraṇakartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ .
bhoktṛtve sukhaduḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param
||8||कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।
भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम्
devahūtiruvāca
prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama .
brūhi kāraṇayorasya sadasacca yadātmakam
||9||प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम ।
ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम्
śrībhagavānuvāca
yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam .
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ aviśeṣaṃ viśeṣavat
||10||यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुः अविशेषं विशेषवत्
pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā .
etat caturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ
||11||पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा ।
एतत् चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः
mahābhūtāni pañcaiva bhūrāpo'gnirmarunnabhaḥ .
tanmātrāṇi ca tāvanti gandhādīni matāni me
||12||महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभः ।
तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे
indriyāṇi daśa śrotraṃ tvag dṛk rasananāsikāḥ .
vākkarau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate
||13||इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग् दृक् रसननासिकाः ।
वाक्करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते
mano buddhirahaṅkāraḥ cittamityantarātmakam .
caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇarūpayā
||14||मनो बुद्धिरहङ्कारः चित्तमित्यन्तरात्मकम् ।
चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया
etāvāneva saṅkhyāto brahmaṇaḥ saguṇasya ha .
sanniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañcaviṃśakaḥ
||15||एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह ।
सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः
prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālameke yato bhayam .
ahaṅkāravimūḍhasya kartuḥ prakṛtimīyuṣaḥ
||16||प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतो भयम् ।
अहङ्कारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिमीयुषः
prakṛterguṇasāmyasya nirviśeṣasya mānavi .
ceṣṭā yataḥ sa bhagavān kāla ityupalakṣitaḥ
||17||प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि ।
चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्युपलक्षितः
antaḥ puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa yo bahiḥ .
samanvetyeṣa sattvānāṃ bhagavān ātmamāyayā
||18||अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहिः ।
समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवान् आत्ममायया
daivātkṣubhitadharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān .
ādhatta vīryaṃ sāsūta mahattattvaṃ hiraṇmayam
||19||दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् ।
आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम्
viśvamātmagataṃ vyañjan kūṭastho jagadaṅkuraḥ .
svatejasāpibat tīvraṃ ātmaprasvāpanaṃ tamaḥ
||20||विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरः ।
स्वतेजसापिबत् तीव्रं आत्मप्रस्वापनं तमः
yattatsattvaguṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam .
yadāhurvāsudevākhyaṃ cittaṃ tanmahadātmakam
||21||यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् ।
यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम्
svacchatvaṃ avikāritvaṃ śāntatvamiti cetasaḥ .
vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathāpāṃ prakṛtiḥ parā
||22||स्वच्छत्वं अविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः ।
वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा
mahattattvād vikurvāṇād bhagavadvīryasambhavāt .
kriyāśaktiḥ ahaṅkāraḥ trividhaḥ samapadyata
||23||महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यसम्भवात् ।
क्रियाशक्तिः अहङ्कारः त्रिविधः समपद्यत
vaikārikastaijasaśca tāmasaśca yato bhavaḥ .
manasaścendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatāmapi
||24||वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भवः ।
मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि
sahasraśirasaṃ sākṣād yaṃ anantaṃ pracakṣate .
saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam
||25||सहस्रशिरसं साक्षाद् यं अनन्तं प्रचक्षते ।
सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम्
kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam .
śāntaghoravimūḍhatvaṃ iti vā syādahaṅkṛteḥ
||26||कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् ।
शान्तघोरविमूढत्वं इति वा स्यादहङ्कृतेः
vaikārikād vikurvāṇāt manastattvamajāyata .
yatsaṅkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasambhavaḥ
||27||वैकारिकाद् विकुर्वाणात् मनस्तत्त्वमजायत ।
यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भवः
yad vidurhyaniruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇāṃ adhīśvaram .
śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ
||28||यद् विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणां अधीश्वरम् ।
शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः
taijasāttu vikurvāṇād buddhitattvamabhūtsati .
dravyasphuraṇavijñānaṃ indriyāṇāmanugrahaḥ
||29||तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति ।
द्रव्यस्फुरणविज्ञानं इन्द्रियाणामनुग्रहः
saṃśayo'tha viparyāso niścayaḥ smṛtireva ca .
svāpa ityucyate buddheḥ lakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak
||30||संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च ।
स्वाप इत्युच्यते बुद्धेः लक्षणं वृत्तितः पृथक्
taijasāni indriyāṇyeva kriyājñānavibhāgaśaḥ .
prāṇasya hi kriyāśaktiḥ buddhervijñānaśaktitā
||31||तैजसानि इन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः ।
प्राणस्य हि क्रियाशक्तिः बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता
tāmasācca vikurvāṇād bhagavadvīryacoditāt .
śabdamātraṃ abhūt tasmāt nabhaḥ śrotraṃ tu śabdagam
||32||तामसाच्च विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यचोदितात् ।
शब्दमात्रं अभूत् तस्मात् नभः श्रोत्रं तु शब्दगम्
arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭurliṅgatvameva ca .
tanmātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo viduḥ
||33||अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च ।
तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः
bhūtānāṃ chidradātṛtvaṃ bahirantarameva ca .
prāṇendriyātmadhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛttilakṣaṇam
||34||भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च ।
प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम्
nabhasaḥ śabdatanmātrāt kālagatyā vikurvataḥ .
sparśo'bhavattato vāyuḥ tvak sparśasya ca saṅgrahaḥ
||35||नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुर्वतः ।
स्पर्शोऽभवत्ततो वायुः त्वक् स्पर्शस्य च सङ्ग्रहः
mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityamuṣṇatvameva ca .
etatsparśasya sparśatvaṃ tanmātratvaṃ nabhasvataḥ
||36||मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च ।
एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः
cālanaṃ vyūhanaṃ prāptiḥ netṛtvaṃ dravyaśabdayoḥ .
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ vāyoḥ karmābhilakṣaṇam
||37||चालनं व्यूहनं प्राप्तिः नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः ।
सर्वेन्द्रियाणां आत्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम्
vāyośca sparśatanmātrād rūpaṃ daiveritādabhūt .
samutthitaṃ tatastejaḥ cakṣū rūpopalambhanam
||38||वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद् रूपं दैवेरितादभूत् ।
समुत्थितं ततस्तेजः चक्षू रूपोपलम्भनम्
dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyaktisaṃsthātvameva ca .
tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi rūpamātrasya vṛttayaḥ
||39||द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च ।
तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः
dyotanaṃ pacanaṃ pānaṃ adanaṃ himamardanam .
tejaso vṛttayastvetāḥ śoṣaṇaṃ kṣuttṛḍeva ca
||40||द्योतनं पचनं पानं अदनं हिममर्दनम् ।
तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च
rūpamātrād vikurvāṇāt tejaso daivacoditāt .
rasamātraṃ abhūt tasmāt ambho jihvā rasagrahaḥ
||41||रूपमात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैवचोदितात् ।
रसमात्रं अभूत् तस्मात् अम्भो जिह्वा रसग्रहः
kaṣāyo madhurastiktaḥ kaṭvamla iti naikadhā .
bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate
||42||कषायो मधुरस्तिक्तः कट्वम्ल इति नैकधा ।
भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते
kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇanāpyāyanondanam .
tāpāpanodo bhūyastvaṃ ambhaso vṛttayastvimāḥ
||43||क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् ।
तापापनोदो भूयस्त्वं अम्भसो वृत्तयस्त्विमाः
rasamātrād vikurvāṇāt ambhaso daivacoditāt .
gandhamātraṃ abhūt tasmāt pṛthvī ghrāṇastu gandhagaḥ
||44||रसमात्राद् विकुर्वाणात् अम्भसो दैवचोदितात् ।
गन्धमात्रं अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः
karambhapūtisaurabhya śāntogrāmlādibhiḥ pṛthak .
dravyāvayavavaiṣamyād gandha eko vibhidyate
||45||करम्भपूतिसौरभ्य शान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् ।
द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते
bhāvanaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ dhāraṇaṃ sadviśeṣaṇam .
sarvasattvaguṇodbhedaḥ pṛthivīvṛttilakṣaṇam
||46||भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् ।
सर्वसत्त्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम्
nabhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tacchrotramucyate .
vāyorguṇaviśeṣo'rtho yasya tatsparśanaṃ viduḥ
||47||नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते ।
वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः
tejoguṇaviśeṣo'rtho yasya taccakṣurucyate .
ambhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tadrasanaṃ viduḥ .
bhūmerguṇaviśeṣo'rtho yasya sa ghrāṇa ucyate
||48||तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते ।
अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः ।
भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते
parasya dṛśyate dharmo hi, aparasmin samanvayāt .
ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāvevopalakṣyate
||49||परस्य दृश्यते धर्मो हि, अपरस्मिन् समन्वयात् ।
अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते
etānyasaṃhatya yadā mahadādīni sapta vai .
kālakarmaguṇopeto jagadādirupāviśat
||50||एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै ।
कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत्
tatastenānuviddhebhyo yuktebhyo'ṇḍaṃ acetanam .
utthitaṃ puruṣo yasmāt udatiṣṭhadasau virāṭ
||51||ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डं अचेतनम् ।
उत्थितं पुरुषो यस्मात् उदतिष्ठदसौ विराट्
etadaṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ kramavṛddhairdaśottaraiḥ .
toyādibhiḥ parivṛtaṃ pradhānenāvṛtairbahiḥ .
yatra lokavitāno'yaṃ rūpaṃ bhagavato hareḥ
||52||एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरैः ।
तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहिः ।
यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरेः
hiraṇmayād aṇḍakośād utthāya salileśayāt .
tamāviśya mahādevo bahudhā nirbibheda kham
||53||हिरण्मयाद् अण्डकोशाद् उत्थाय सलिलेशयात् ।
तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम्
nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato'bhavat .
vāṇyā vahniratho nāse prāṇo'to ghrāṇa etayoḥ
||54||निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् ।
वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोऽतो घ्राण एतयोः
ghrāṇāt vāyurabhidyetāṃ akṣiṇī cakṣuretayoḥ .
tasmātsūryo nyabhidyetāṃ karṇau śrotraṃ tato diśaḥ
||55||घ्राणात् वायुरभिद्येतां अक्षिणी चक्षुरेतयोः ।
तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः
nirbibheda virājastvag romaśmaśrvādayastataḥ .
tata oṣadhayaścāsan śiśnaṃ nirbibhide tataḥ
||56||निर्बिभेद विराजस्त्वग् रोमश्मश्र्वादयस्ततः ।
तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः
retastasmādāpa āsan nirabhidyata vai gudam .
gudādapāno'pānācca mṛtyurlokabhayaṅkaraḥ
||57||रेतस्तस्मादाप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् ।
गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्करः
hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ .
pādau ca nirabhidyetāṃ gatistābhyāṃ tato hariḥ
||58||हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् ।
पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः
nāḍyo'sya nirabhidyanta tābhyo lohitamābhṛtam .
nadyastataḥ samabhavan udaraṃ nirabhidyata
||59||नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् ।
नद्यस्ततः समभवन् उदरं निरभिद्यत
kṣutpipāse tataḥ syātāṃ samudrastvetayorabhūt .
athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayānmana utthitam
||60||क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् ।
अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम्
manasaścandramā jāto buddhirbuddhergirāṃ patiḥ .
ahaṅkārastato rudraḥ cittaṃ caityastato'bhavat
||61||मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पतिः ।
अहङ्कारस्ततो रुद्रः चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत्
ete hi abhyutthitā devā naivāsyotthāpane'śakan .
punarāviviśuḥ khāni tamutthāpayituṃ kramāt
||62||एते हि अभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् ।
पुनराविविशुः खानि तमुत्थापयितुं क्रमात्
vahnirvācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhat tadā virāṭ .
ghrāṇena nāsike vāyuḥ nodatiṣṭhat tadā virāṭ
||63||वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
घ्राणेन नासिके वायुः नोदतिष्ठत् तदा विराट्
akṣiṇī cakṣuṣādityo nodatiṣṭhat tadā virāṭ .
śrotreṇa karṇau ca diśo nodatiṣṭhat tadā virāṭ
||64||अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट्
tvacaṃ romabhiroṣadhyo nodatiṣṭhat tadā virāṭ .
retasā śiśnamāpastu nodatiṣṭhat tadā virāṭ
||65||त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत् तदा विराट्
gudaṃ mṛtyurapānena nodatiṣṭhat tadā virāṭ .
hastāvindro balenaiva nodatiṣṭhat tadā virāṭ
||66||गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट्
viṣṇurgatyaiva caraṇau nodatiṣṭhat tadā virāṭ .
nāḍīrnadyo lohitena nodatiṣṭhat tadā virāṭ
||67||विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट्
kṣuttṛḍbhyāṃ udaraṃ sindhuḥ nodatiṣṭhat tadā virāṭ .
hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhat tadā virāṭ
||68||क्षुत्तृड्भ्यां उदरं सिन्धुः नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट्
buddhyā brahmāpi hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ .
rudro'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ
||69||बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् ।
रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट्
cittena hṛdayaṃ caityaḥ kṣetrajñaḥ prāviśadyadā .
virāṭtadaiva puruṣaḥ salilād udatiṣṭhata
||70||चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा ।
विराट्तदैव पुरुषः सलिलाद् उदतिष्ठत
yathā prasuptaṃ puruṣaṃ prāṇendriyamanodhiyaḥ .
prabhavanti vinā yena notthāpayitumojasā
||71||यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधियः ।
प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा
tamasmin pratyagātmānaṃ dhiyā yogapravṛttayā .
bhaktyā viraktyā jñānena vivicyātmani cintayet
||72||तमस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया ।
भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ .. 26 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 26