satsevanīyo bata pūruvaṃśo yallokapālo bhagavatpradhānaḥ
maitreya uvāca
satsevanīyo bata pūruvaṃśo yallokapālo bhagavatpradhānaḥ .
babhūvithehājitakīrtimālāṃ pade pade nūtanayasyabhīkṣṇam
||1||सत्सेवनीयो बत पूरुवंशो यल्लोकपालो भगवत्प्रधानः ।
बभूविथेहाजितकीर्तिमालां पदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम्
so'haṃ nṛṇāṃ kṣullasukhāya duḥkhaṃ mahadgatānāṃ viramāya tasya .
pravartaye bhāgavataṃ purāṇaṃ yadāha sākṣāt bhagavān ṛṣibhyaḥ
||2||सोऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दुःखं महद्गतानां विरमाय तस्य ।
प्रवर्तये भागवतं पुराणं यदाह साक्षात् भगवान् ऋषिभ्यः
āsīnamurvyāṃ bhagavantamādyaṃ saṅkarṣaṇaṃ devamakuṇṭhasattvam .
vivitsavastattvamataḥ parasya kumāramukhyā munayo'nvapṛcchan
||3||आसीनमुर्व्यां भगवन्तमाद्यं सङ्कर्षणं देवमकुण्ठसत्त्वम् ।
विवित्सवस्तत्त्वमतः परस्य कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन्
svameva dhiṣṇyaṃ bahu mānayantaṃ yad vāsudevābhidhamāmananti .
pratyagdhṛtākṣāmbujakośamīṣad unmīlayantaṃ vibudhodayāya
||4||स्वमेव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं यद् वासुदेवाभिधमामनन्ति ।
प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीषद् उन्मीलयन्तं विबुधोदयाय
svardhunyudārdraiḥ svajaṭākalāpaiḥ upaspṛśantaścaraṇopadhānam .
padmaṃ yadarcantyahirājakanyāḥ saprema nānābalibhirvarārthāḥ
||5||स्वर्धुन्युदार्द्रैः स्वजटाकलापैः उपस्पृशन्तश्चरणोपधानम् ।
पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्याः सप्रेम नानाबलिभिर्वरार्थाः
muhurgṛṇanto vacasānurāga skhalatpadenāsya kṛtāni tajjñāḥ .
kirīṭasāhasramaṇipraveka pradyotitoddāmaphaṇāsahasram
||6||मुहुर्गृणन्तो वचसानुराग स्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञाः ।
किरीटसाहस्रमणिप्रवेक प्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम्
proktaṃ kilaitadbhagavattamena nivṛttidharmābhiratāya tena .
sanatkumārāya sa cāha pṛṣṭaḥ sāṅkhyāyanāyāṅga dhṛtavratāya
||7||प्रोक्तं किलैतद्भगवत्तमेन निवृत्तिधर्माभिरताय तेन ।
सनत्कुमाराय स चाह पृष्टः साङ्ख्यायनायाङ्ग धृतव्रताय
sāṅkhyāyanaḥ pāramahaṃsyamukhyo vivakṣamāṇo bhagavadvibhūtīḥ .
jagāda so'smadgurave'nvitāya parāśarāyātha bṛhaspateśca
||8||साङ्ख्यायनः पारमहंस्यमुख्यो विवक्षमाणो भगवद्विभूतीः ।
जगाद सोऽस्मद्गुरवेऽन्विताय पराशरायाथ बृहस्पतेश्च
provāca mahyaṃ sa dayālurukto muniḥ pulastyena purāṇamādyam .
so'haṃ tavaitatkathayāmi vatsa śraddhālave nityamanuvratāya
||9||प्रोवाच मह्यं स दयालुरुक्तो मुनिः पुलस्त्येन पुराणमाद्यम् ।
सोऽहं तवैतत्कथयामि वत्स श्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय
udāplutaṃ viśvamidaṃ tadāsīt yannidrayāmīlitadṛṅ nyamīlayat .
ahīndratalpe'dhiśayāna ekaḥ kṛtakṣaṇaḥ svātmaratau nirīhaḥ
||10||उदाप्लुतं विश्वमिदं तदासीत् यन्निद्रयामीलितदृङ् न्यमीलयत् ।
अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एकः कृतक्षणः स्वात्मरतौ निरीहः
so'ntaḥ śarīre'rpitabhūtasūkṣmaḥ kālātmikāṃ śaktimudīrayāṇaḥ .
uvāsa tasmin salile pade sve yathānalo dāruṇi ruddhavīryaḥ
||11||सोऽन्तः शरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाणः ।
उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे यथानलो दारुणि रुद्धवीर्यः
caturyugānāṃ ca sahasramapsu svapan svayodīritayā svaśaktyā .
kālākhyayā''sāditakarmatantro lokānapītāndadṛśe svadehe
||12||चतुर्युगानां च सहस्रमप्सु स्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्त्या ।
कालाख्ययाऽऽसादितकर्मतन्त्रो लोकानपीतान्ददृशे स्वदेहे
tasyārthasūkṣmābhiniviṣṭadṛṣṭeḥ antargato'rtho rajasā tanīyān .
guṇena kālānugatena viddhaḥ sūṣyaṃstadābhidyata nābhideśāt
||13||तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टेः अन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् ।
गुणेन कालानुगतेन विद्धः सूष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात्
sa padmakośaḥ sahasodatiṣṭhat kālena karmapratibodhanena .
svarociṣā tatsalilaṃ viśālaṃ vidyotayannarka ivātmayoniḥ
||14||स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत् कालेन कर्मप्रतिबोधनेन ।
स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालं विद्योतयन्नर्क इवात्मयोनिः
tallokapadmaṃ sa u eva viṣṇuḥ prāvīviśatsarvaguṇāvabhāsam .
tasmin svayaṃ vedamayo vidhātā svayaṃbhuvaṃ yaṃ sma vadanti so'bhūt
||15||तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् ।
तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयंभुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत्
tasyāṃ sa cāmbhoruhakarṇikāyāṃ avasthito lokamapaśyamānaḥ .
parikraman vyomni vivṛttanetraḥ catvāri lebhe'nudiśaṃ mukhāni
||16||तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकायां अवस्थितो लोकमपश्यमानः ।
परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्रः चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि
tasmādyugāntaśvasanāvaghūrṇa jalormicakrāt salilādvirūḍham .
upāśritaḥ kañjamu lokatattvaṃ nātmānamaddhāvidadādidevaḥ
||17||तस्माद्युगान्तश्वसनावघूर्ण जलोर्मिचक्रात् सलिलाद्विरूढम् ।
उपाश्रितः कञ्जमु लोकतत्त्वं नात्मानमद्धाविददादिदेवः
ka eṣa yo'sau ahamabjapṛṣṭha etatkuto vābjamananyadapsu .
asti hyadhastādiha kiñcanaitad adhiṣṭhitaṃ yatra satā nu bhāvyam
||18||क एष योऽसौ अहमब्जपृष्ठ एतत्कुतो वाब्जमनन्यदप्सु ।
अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैतद् अधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम्
sa itthamudvīkṣya tadabjanāla nāḍībhirantarjalamāviveśa .
nārvāggatastat kharanālanāla nābhiṃ vicinvan tadavindatājaḥ
||19||स इत्थमुद्वीक्ष्य तदब्जनाल नाडीभिरन्तर्जलमाविवेश ।
नार्वाग्गतस्तत् खरनालनाल नाभिं विचिन्वन् तदविन्दताजः
tamasyapāre vidurātmasargaṃ vicinvato'bhūt sumahāṃstriṇemiḥ .
yo dehabhājāṃ bhayamīrayāṇaḥ parikṣiṇotyāyurajasya hetiḥ
||20||तमस्यपारे विदुरात्मसर्गं विचिन्वतोऽभूत् सुमहांस्त्रिणेमिः ।
यो देहभाजां भयमीरयाणः परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेतिः
tato nivṛtto'pratilabdhakāmaḥ svadhiṣṇyamāsādya punaḥ sa devaḥ .
śanairjitaśvāsanivṛttacitto nyaṣīdadārūḍhasamādhiyogaḥ
||21||ततो निवृत्तोऽप्रतिलब्धकामः स्वधिष्ण्यमासाद्य पुनः स देवः ।
शनैर्जितश्वासनिवृत्तचित्तो न्यषीददारूढसमाधियोगः
kālena so'jaḥ puruṣāyuṣābhi pravṛttayogena virūḍhabodhaḥ .
svayaṃ tadantarhṛdaye'vabhātaṃ apaśyatāpaśyata yanna pūrvam
||22||कालेन सोऽजः पुरुषायुषाभि प्रवृत्तयोगेन विरूढबोधः ।
स्वयं तदन्तर्हृदयेऽवभातं अपश्यतापश्यत यन्न पूर्वम्
mṛṇālagaurāyataśeṣabhoga paryaṅka ekaṃ puruṣaṃ śayānam .
phaṇātapatrāyutamūrdharatna dyubhirhatadhvāntayugāntatoye
||23||मृणालगौरायतशेषभोग पर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् ।
फणातपत्रायुतमूर्धरत्न द्युभिर्हतध्वान्तयुगान्ततोये
prekṣāṃ kṣipantaṃ haritopalādreḥ sandhyābhranīveru rurukmamūrdhnaḥ .
ratnodadhārauṣadhisaumanasya vanasrajo veṇubhujāṅghripāṅghreḥ
||24||प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रेः सन्ध्याभ्रनीवेरु रुरुक्ममूर्ध्नः ।
रत्नोदधारौषधिसौमनस्य वनस्रजो वेणुभुजाङ्घ्रिपाङ्घ्रेः
āyāmato vistarataḥ svamāna dehena lokatrayasaṅgraheṇa .
vicitradivyābharaṇāṃśukānāṃ kṛtaśriyāpāśritaveṣadeham
||25||आयामतो विस्तरतः स्वमान देहेन लोकत्रयसङ्ग्रहेण ।
विचित्रदिव्याभरणांशुकानां कृतश्रियापाश्रितवेषदेहम्
puṃsāṃ svakāmāya viviktamārgaiḥ abhyarcatāṃ kāmadughāṅghripadmam .
pradarśayantaṃ kṛpayā nakhendu mayūkhabhinnāṅgulicārupatram
||26||पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गैः अभ्यर्चतां कामदुघाङ्घ्रिपद्मम् ।
प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु मयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम्
mukhena lokārtiharasmitena parisphurat kuṇḍalamaṇḍitena .
śoṇāyitenādharabimbabhāsā pratyarhayantaṃ sunasena subhrvā
||27||मुखेन लोकार्तिहरस्मितेन परिस्फुरत् कुण्डलमण्डितेन ।
शोणायितेनाधरबिम्बभासा प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा
kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasā svalaṅkṛtaṃ mekhalayā nitambe .
hāreṇa cānantadhanena vatsa śrīvatsavakṣaḥsthalavallabhena
||28||कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससा स्वलङ्कृतं मेखलया नितम्बे ।
हारेण चानन्तधनेन वत्स श्रीवत्सवक्षःस्थलवल्लभेन
parārdhyakeyūramaṇipraveka paryastadordaṇḍasahasraśākham .
avyaktamūlaṃ bhuvanāṅghripendra mahīndrabhogairadhivītavalśam
||29||परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेक पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् ।
अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्र महीन्द्रभोगैरधिवीतवल्शम्
carācarauko bhagavan mahīdhra mahīndrabandhuṃ salilopagūḍham .
kirīṭasāhasrahiraṇyaśrṛṅgaṃ āvirbhavatkaustubharatnagarbham
||30||चराचरौको भगवन् महीध्र महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् ।
किरीटसाहस्रहिरण्यश्रृङ्गं आविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भम्
nivītamāmnāyamadhuvrataśriyā svakīrtimayyā vanamālayā harim .
sūryenduvāyvagnyagamaṃ tridhāmabhiḥ parikramat prādhanikairdurāsadam
||31||निवीतमाम्नायमधुव्रतश्रिया स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् ।
सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभिः परिक्रमत् प्राधनिकैर्दुरासदम्
tarhyeva tannābhisaraḥsarojaṃ ātmānamambhaḥ śvasanaṃ viyacca .
dadarśa devo jagato vidhātā nātaḥ paraṃ lokavisargadṛṣṭiḥ
||32||तर्ह्येव तन्नाभिसरःसरोजं आत्मानमम्भः श्वसनं वियच्च ।
ददर्श देवो जगतो विधाता नातः परं लोकविसर्गदृष्टिः
sa karmabījaṃ rajasoparaktaḥ prajāḥ sisṛkṣanniyadeva dṛṣṭvā .
astaud visargābhimukhastamīḍyaṃ avyaktavartmanyabhiveśitātmā
||33||स कर्मबीजं रजसोपरक्तः प्रजाः सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वा ।
अस्तौद् विसर्गाभिमुखस्तमीड्यं अव्यक्तवर्त्मन्यभिवेशितात्मा
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe aṣṭamo'dhyāyaḥ .. 8 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 8