jīvagatiḥ
śrībhagavānuvāca
karmaṇā daivanetreṇa janturdehopapattaye .
striyāḥ praviṣṭa udaraṃ puṃso retaḥkaṇāśrayaḥ
||1||कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये ।
स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतःकणाश्रयः
kalalaṃ tvekarātreṇa pañcarātreṇa budbudam .
daśāhena tu karkandhūḥ peśyaṇḍaṃ vā tataḥ param
||2||कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् ।
दशाहेन तु कर्कन्धूः पेश्यण्डं वा ततः परम्
māsena tu śiro dvābhyāṃ bāhvaṅghryādyaṅgavigrahaḥ .
nakhalomāsthicarmāṇi liṅgacchidrod bhavastribhiḥ
||3||मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रहः ।
नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद् भवस्त्रिभिः
caturbhirdhātavaḥ sapta pañcabhiḥ kṣuttṛḍudbhavaḥ .
ṣaḍbhirjarāyuṇā vītaḥ kukṣau bhrāmyati dakṣiṇe
||4||चतुर्भिर्धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्तृडुद्भवः ।
षड्भिर्जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे
māturjagdhānnapānādyaiḥ edhad dhāturasammate .
śete viṇmūtrayorgarte sa janturjantusambhave
||5||मातुर्जग्धान्नपानाद्यैः एधद् धातुरसम्मते ।
शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे
kṛmibhiḥ kṣatasarvāṅgaḥ saukumāryātpratikṣaṇam .
mūrcchāṃ āpnoti urukleśaḥ tatratyaiḥ kṣudhitairmuhuḥ
||6||कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् ।
मूर्च्छां आप्नोति उरुक्लेशः तत्रत्यैः क्षुधितैर्मुहुः
kaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇa rūkṣāmlādibhirulbaṇaiḥ .
mātṛbhuktairupaspṛṣṭaḥ sarvāṅgotthitavedanaḥ
||7||कटुतीक्ष्णोष्णलवण रूक्षाम्लादिभिरुल्बणैः ।
मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः
ulbena saṃvṛtastasmin antraiśca bahirāvṛtaḥ .
āste kṛtvā śiraḥ kukṣau bhugnapṛṣṭhaśirodharaḥ
||8||उल्बेन संवृतस्तस्मिन् अन्त्रैश्च बहिरावृतः ।
आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधरः
akalpaḥ svāṅgaceṣṭāyāṃ śakunta iva pañjare .
tatra labdhasmṛtirdaivāt karma janmaśatodbhavam .
smaran dīrghamanucchvāsaṃ śarma kiṃ nāma vindate
||9||अकल्पः स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे ।
तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात् कर्म जन्मशतोद्भवम् ।
स्मरन् दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते
ārabhya saptamān māsāt labdhabodho'pi vepitaḥ .
naikatrāste sūtivātaiḥ viṣṭhābhūriva sodaraḥ
||10||आरभ्य सप्तमान् मासात् लब्धबोधोऽपि वेपितः ।
नैकत्रास्ते सूतिवातैः विष्ठाभूरिव सोदरः
nāthamāna ṛṣirbhītaḥ saptavadhriḥ kṛtāñjaliḥ .
stuvīta taṃ viklavayā vācā yenodare'rpitaḥ
||11||नाथमान ऋषिर्भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः ।
स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पितः
janturuvāca
tasyopasannamavituṃ jagadicchayātta nānātanorbhuvi calat caraṇāravindam .
so'haṃ vrajāmi śaraṇaṃ hyakutobhayaṃ me yenedṛśī gatiradarśyasato'nurūpā
||12||तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त नानातनोर्भुवि चलत् चरणारविन्दम् ।
सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा
yastvatra baddha iva karmabhirāvṛtātmā bhūtendriyāśayamayīmavalambya māyām .
āste viśuddhamavikāramakhaṇḍabodham ātapyamānahṛdaye'vasitaṃ namāmi
||13||यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् ।
आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम् आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि
yaḥ pañcabhūtaracite rahitaḥ śarīre channo'yathendriyaguṇārthacidātmako'ham .
tenāvikuṇṭhamahimānamṛṣiṃ tamenaṃ vande paraṃ prakṛtipūruṣayoḥ pumāṃsam
||14||यः पञ्चभूतरचिते रहितः शरीरे छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् ।
तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयोः पुमांसम्
yanmāyayoruguṇakarma nibandhane'smin sāṃsārike pathi caran tadabhiśrameṇa .
naṣṭasmṛtiḥ punarayaṃ pravṛṇīta lokaṃ yuktyā kayā mahadanugrahamantareṇa
||15||यन्माययोरुगुणकर्म निबन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरन् तदभिश्रमेण ।
नष्टस्मृतिः पुनरयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण
jñānaṃ yadetad adadhātkatamaḥ sa devaḥ traikālikaṃ sthiracareṣvanuvartitāṃśaḥ .
taṃ jīvakarmapadavīṃ anuvartamānāḥ tāpatrayopaśamanāya vayaṃ bhajema
||16||ज्ञानं यदेतद् अदधात्कतमः स देवः त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः ।
तं जीवकर्मपदवीं अनुवर्तमानाः तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम
dehyanyadehavivare jaṭharāgnināsṛg viṇmūtrakūpapatito bhṛśataptadehaḥ .
icchannito vivasituṃ gaṇayan svamāsān nirvāsyate kṛpaṇadhīrbhagavan kadā nu
||17||देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग् विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः ।
इच्छन्नितो विवसितुं गणयन् स्वमासान् निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन् कदा नु
yenedṛśīṃ gatimasau daśamāsya īśa saṅgrāhitaḥ purudayena bhavādṛśena .
svenaiva tuṣyatu kṛtena sa dīnanāthaḥ ko nāma tatprati vināñjalimasya kuryāt
||18||येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश सङ्ग्राहितः पुरुदयेन भवादृशेन ।
स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथः को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात्
paśyatyayaṃ dhiṣaṇayā nanu saptavadhriḥ śārīrake damaśarīryaparaḥ svadehe .
yatsṛṣṭayā''saṃ tamahaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ paśye bahirhṛdi ca caityamiva pratītam
||19||पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रिः शारीरके दमशरीर्यपरः स्वदेहे ।
यत्सृष्टयाऽऽसं तमहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम्
so'haṃ vasannapi vibho bahuduḥkhavāsaṃ garbhānna nirjigamiṣe bahirandhakūpe .
yatropayātamupasarpati devamāyā mithyā matiryadanu saṃsṛticakrametat
||20||सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदुःखवासं गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे ।
यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत्
tasmādahaṃ vigataviklava uddhariṣya ātmānamāśu tamasaḥ suhṛdā''tmanaiva .
bhūyo yathā vyasanametadanekarandhraṃ mā me bhaviṣyadupasāditaviṣṇupādaḥ
||21||तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमसः सुहृदाऽऽत्मनैव ।
भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपादः
kapila uvāca
(anuṣṭup) evaṃ kṛtamatirgarbhe daśamāsyaḥ stuvannṛṣiḥ .
sadyaḥ kṣipatyavācīnaṃ prasūtyai sūtimārutaḥ
||22||(अनुष्टुप्) एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्यः स्तुवन्नृषिः ।
सद्यः क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुतः
tenāvasṛṣṭaḥ sahasā kṛtvāvāk śira āturaḥ .
viniṣkrāmati kṛcchreṇa nirucchvāso hatasmṛtiḥ
||23||तेनावसृष्टः सहसा कृत्वावाक् शिर आतुरः ।
विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृतिः
patito bhuvyasṛṅmūtre viṣṭhābhūriva ceṣṭate .
rorūyati gate jñāne viparītāṃ gatiṃ gataḥ
||24||पतितो भुव्यसृङ्मूत्रे विष्ठाभूरिव चेष्टते ।
रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः
paracchandaṃ na viduṣā puṣyamāṇo janena saḥ .
anabhipretamāpannaḥ pratyākhyātumanīśvaraḥ
||25||परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः ।
अनभिप्रेतमापन्नः प्रत्याख्यातुमनीश्वरः
śāyito'śuciparyaṅke jantuḥ svedajadūṣite .
neśaḥ kaṇḍūyane'ṅgānāṃ āsanotthānaceṣṭane
||26||शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तुः स्वेदजदूषिते ।
नेशः कण्डूयनेऽङ्गानां आसनोत्थानचेष्टने
tudantyāmatvacaṃ daṃśā maśakā matkuṇādayaḥ .
rudantaṃ vigatajñānaṃ kṛmayaḥ kṛmikaṃ yathā
||27||तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः ।
रुदन्तं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा
ityevaṃ śaiśavaṃ bhuktvā duḥkhaṃ paugaṇḍameva ca .
alabdhābhīpsito'jñānād iddhamanyuḥ śucārpitaḥ
||28||इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दुःखं पौगण्डमेव च ।
अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानाद् इद्धमन्युः शुचार्पितः
saha dehena mānena vardhamānena manyunā .
karoti vigrahaṃ kāmī kāmiṣvantāya cātmanaḥ
||29||सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना ।
करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः
bhūtaiḥ pañcabhirārabdhe dehe dehyabudho'sakṛt .
ahaṃ mametyasadgrāhaḥ karoti kumatirmatim
||30||भूतैः पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् ।
अहं ममेत्यसद्ग्राहः करोति कुमतिर्मतिम्
tadarthaṃ kurute karma yadbaddho yāti saṃsṛtim .
yo'nuyāti dadatkleśaṃ avidyākarmabandhanaḥ
||31||तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् ।
योऽनुयाति ददत्क्लेशं अविद्याकर्मबन्धनः
yadyasadbhi pathi punaḥ śiśnodarakṛtodyamaiḥ .
āsthito ramate jantuḥ tamo viśati pūrvavat
||32||यद्यसद्भि पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः ।
आस्थितो रमते जन्तुः तमो विशति पूर्ववत्
satyaṃ śaucaṃ dayā maunaṃ buddhiḥ śrīrhrīryaśaḥ kṣamā .
śamo damo bhagaśceti yatsaṅgādyāti saṅkṣayam
||33||सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर्ह्रीर्यशः क्षमा ।
शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम्
teṣvaśānteṣu mūḍheṣu khaṇḍitātmasvasādhuṣu .
saṅgaṃ na kuryācchocyeṣu yoṣit krīḍāmṛgeṣu ca
||34||तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु ।
सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित् क्रीडामृगेषु च
na tathāsya bhavenmoho bandhaścānyaprasaṅgataḥ .
yoṣitsaṅgāt yathā puṃso yathā tatsaṅgisaṅgataḥ
||35||न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।
योषित्सङ्गात् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः
prajāpatiḥ svāṃ duhitaraṃ dṛṣṭvā tad rūpadharṣitaḥ .
rohidbhūtāṃ so'nvadhāvad ṛkṣarūpī hatatrapaḥ
||36||प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद् रूपधर्षितः ।
रोहिद्भूतां सोऽन्वधावद् ऋक्षरूपी हतत्रपः
tatsṛṣṭasṛṣṭasṛṣṭeṣu ko nvakhaṇḍitadhīḥ pumān .
ṛṣiṃ nārāyaṇamṛte yoṣin mayyeha māyayā
||37||तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधीः पुमान् ।
ऋषिं नारायणमृते योषिन् मय्येह मायया
balaṃ me paśya māyāyāḥ strīmayyā jayino diśām .
yā karoti padākrāntān bhrūvijṛmbheṇa kevalam
||38||बलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् ।
या करोति पदाक्रान्तान् भ्रूविजृम्भेण केवलम्
saṅgaṃ na kuryātpramadāsu jātu yogasya pāraṃ paramārurukṣuḥ .
matsevayā pratilabdhātmalābho vadanti yā nirayadvāramasya
||39||सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षुः ।
मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारमस्य
yopayāti śanairmāyā yoṣid devavinirmitā .
tāmīkṣetātmano mṛtyuṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam
||40||योपयाति शनैर्माया योषिद् देवविनिर्मिता ।
तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपमिवावृतम्
yāṃ manyate patiṃ mohān manmāyāmṛṣabhāyatīm .
strītvaṃ strīsaṅgataḥ prāpto vittāpatyagṛhapradam
||41||यां मन्यते पतिं मोहान् मन्मायामृषभायतीम् ।
स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम्
tāṃ ātmano vijānīyāt patyapatyagṛhātmakam .
daivopasāditaṃ mṛtyuṃ mṛgayorgāyanaṃ yathā
||42||तां आत्मनो विजानीयात् पत्यपत्यगृहात्मकम् ।
दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा
dehena jīvabhūtena lokāt lokamanuvrajan .
bhuñjāna eva karmāṇi karotyavirataṃ pumān
||43||देहेन जीवभूतेन लोकात् लोकमनुव्रजन् ।
भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान्
jīvo hyasyānugo deho bhūtendriyamanomayaḥ .
tannirodho'sya maraṇaṃ āvirbhāvastu sambhavaḥ
||44||जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः ।
तन्निरोधोऽस्य मरणं आविर्भावस्तु सम्भवः
dravyopalabdhisthānasya dravyekṣāyogyatā yadā .
tatpañcatvaṃ ahaṃmānād utpattirdravyadarśanam
||45||द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा ।
तत्पञ्चत्वं अहंमानाद् उत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम्
yathākṣṇordravyāvayava darśanāyogyatā yadā .
tadaiva cakṣuṣo draṣṭuḥ draṣṭṛtvāyogyatānayoḥ
||46||यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयव दर्शनायोग्यता यदा ।
तदैव चक्षुषो द्रष्टुः द्रष्टृत्वायोग्यतानयोः
tasmānna kāryaḥ santrāso na kārpaṇyaṃ na sambhramaḥ .
buddhvā jīvagatiṃ dhīro muktasaṅgaścarediha
||47||तस्मान्न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः ।
बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह
samyagdarśanayā buddhyā yogavairāgyayuktayā .
māyāviracite loke carennyasya kalevaram
||48||सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया ।
मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kapileyopākhyāne jīvagatirnāma ekayastriṃśo'dhyāyaḥ .. 31 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 31