prajāḥ sasarja katidhā daihikīrmānasīrvibhuḥ
vidura uvāca
(anuṣṭup) antarhite bhagavati brahmā lokapitāmahaḥ .
prajāḥ sasarja katidhā daihikīrmānasīrvibhuḥ
||1||(अनुष्टुप्) अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामहः ।
प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभुः
ye ca me bhagavanpṛṣṭāḥ tvayyarthā bahuvittama .
tānvadasvānupūrvyeṇa chindhi naḥ sarvasaṃśayān
||2||ये च मे भगवन्पृष्टाः त्वय्यर्था बहुवित्तम ।
तान्वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि नः सर्वसंशयान्
sūta uvāca
evaṃ sañcoditastena kṣattrā kauṣāravo muniḥ .
prītaḥ pratyāha tān praśnān hṛdisthānatha bhārgava
||3||एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारवो मुनिः ।
प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव
maitreya uvāca
viriñco'pi tathā cakre divyaṃ varṣaśataṃ tapaḥ .
ātmani ātmānamāveśya yathāha bhagavān ajaḥ
||4||विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः ।
आत्मनि आत्मानमावेश्य यथाह भगवान् अजः
tad vilokyābjasaṃbhūto vāyunā yadadhiṣṭhitaḥ .
padmaṃ ambhaśca tatkāla kṛtavīryeṇa kampitam
||5||तद् विलोक्याब्जसंभूतो वायुना यदधिष्ठितः ।
पद्मं अम्भश्च तत्काल कृतवीर्येण कम्पितम्
tapasā hi edhamānena vidyayā cātmasaṃsthayā .
vivṛddhavijñānabalo nyapād vāyuṃ sahāmbhasā
||6||तपसा हि एधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया ।
विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा
tadvilokya viyadvyāpi puṣkaraṃ yadadhiṣṭhitam .
anena lokānprāglīnān kalpitāsmītyacintayat
||7||तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् ।
अनेन लोकान्प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत्
padmakośaṃ tadāviśya bhagavatkarmacoditaḥ .
ekaṃ vyabhāṅkṣīdurudhā tridhā bhāvyaṃ dvisaptadhā
||8||पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदितः ।
एकं व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा
etāvān jīvalokasya saṃsthābhedaḥ samāhṛtaḥ .
dharmasya hyanimittasya vipākaḥ parameṣṭhyasau
||9||एतावान् जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहृतः ।
धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्यसौ
vidura uvāca
yathāttha bahurūpasya hareradbhutakarmaṇaḥ .
kālākhyaṃ lakṣaṇaṃ brahman yathā varṇaya naḥ prabho
||10||यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।
कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो
maitreya uvāca
guṇavyatikarākāro nirviśeṣo'pratiṣṭhitaḥ .
puruṣaḥ tadupādānaṃ ātmānaṃ līlayāsṛjat
||11||गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः ।
पुरुषः तदुपादानं आत्मानं लीलयासृजत्
viśvaṃ vai brahmatanmātraṃ saṃsthitaṃ viṣṇumāyayā .
īśvareṇa paricchinnaṃ kālenāvyaktamūrtinā
||12||विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया ।
ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना
yathedānīṃ tathāgre ca paścādapyetadīdṛśam .
sargo navavidhastasya prākṛto vaikṛtastu yaḥ
||13||यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् ।
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः
kāladravyaguṇairasya trividhaḥ pratisaṅkramaḥ .
ādyastu mahataḥ sargo guṇavaiṣamyamātmanaḥ
||14||कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्क्रमः ।
आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः
dvitīyastvahamo yatra dravyajñānakriyodayaḥ .
bhūtasargastṛtīyastu tanmātro dravyaśaktimān
||15||द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः ।
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान्
caturtha aindriyaḥ sargo yastu jñānakriyātmakaḥ .
vaikāriko devasargaḥ pañcamo yanmayaṃ manaḥ
||16||चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ।
वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः
ṣaṣṭhastu tamasaḥ sargo yastvabuddhikṛtaḥ prabhoḥ .
ṣaḍime prākṛtāḥ sargā vaikṛtānapi me śrṛṇu
||17||षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः ।
षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे श्रृणु
rajobhājo bhagavato līleyaṃ harimedhasaḥ .
saptamo mukhyasargastu ṣaḍvidhastasthuṣāṃ ca yaḥ
||18||रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ।
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः
vanaspatyoṣadhilatā tvaksārā vīrudho drumāḥ .
utsrotasastamaḥprāyā antaḥsparśā viśeṣiṇaḥ
||19||वनस्पत्योषधिलता त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ।
उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः
tiraścāmaṣṭamaḥ sargaḥ so'ṣṭāviṃśadvidho mataḥ .
avido bhūritamaso ghrāṇajñā hṛdyavedinaḥ
||20||तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ।
अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः
gaurajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥ sūkaro gavayo ruruḥ .
dviśaphāḥ paśavaśceme aviruṣṭraśca sattama
||21||गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।
द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम
kharo'śvo'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā .
ete caikaśaphāḥ kṣattaḥ śrṛṇu pañcanakhān paśūn
||22||खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ।
एते चैकशफाः क्षत्तः श्रृणु पञ्चनखान् पशून्
śvā sṛgālo vṛko vyāghro mārjāraḥ śaśaśallakau .
siṃhaḥ kapirgajaḥ kūrmo godhā ca makarādayaḥ
||23||श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्लकौ ।
सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः
kaṅkagṛdhrabakaśyena bhāsabhallūkabarhiṇaḥ .
haṃsasārasacakrāhva kākolūkādayaḥ khagāḥ
||24||कङ्कगृध्रबकश्येन भासभल्लूकबर्हिणः ।
हंससारसचक्राह्व काकोलूकादयः खगाः
arvāksrotastu navamaḥ kṣattarekavidho nṛṇām .
rajo'dhikāḥ karmaparā duḥkhe ca sukhamāninaḥ
||25||अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ।
रजोऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः
vaikṛtāstraya evaite devasargaśca sattama .
vaikārikastu yaḥ proktaḥ kaumārastūbhayātmakaḥ
||26||वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ।
वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः
devasargaścāṣṭavidho vibudhāḥ pitaro'surāḥ .
gandharvāpsarasaḥ siddhā yakṣarakṣāṃsi cāraṇāḥ
||27||देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ।
गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः
bhūtapretapiśācāśca vidyādhrāḥ kinnarādayaḥ .
daśaite vidurākhyātāḥ sargāste viśvasṛkkṛtāḥ
||28||भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ।
दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaṃśān manvantarāṇi ca .
evaṃ rajaḥplutaḥ sraṣṭā kalpādiṣvātmabhūrhariḥ .
sṛjatyamoghasaṅkalpa ātmaivātmānamātmanā
||29||अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वन्तराणि च ।
एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः ।
सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe daśamo'dhyāyaḥ .. 10 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 10