svāyambhuvasya ca manoḥ vaṃśaḥ paramasammataḥ
vidura uvāca
svāyambhuvasya ca manoḥ vaṃśaḥ paramasammataḥ .
kathyatāṃ bhagavanyatra maithunenaidhire prajāḥ
||1||स्वायम्भुवस्य च मनोः वंशः परमसम्मतः ।
कथ्यतां भगवन्यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजाः
priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya vai .
yathādharmaṃ jugupatuḥ saptadvīpavatīṃ mahīm
||2||प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै ।
यथाधर्मं जुगुपतुः सप्तद्वीपवतीं महीम्
tasya vai duhitā brahman devahūtīti viśrutā .
patnī prajāpateruktā kardamasya tvayānagha
||3||तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् देवहूतीति विश्रुता ।
पत्नी प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयानघ
tasyāṃ sa vai mahāyogī yuktāyāṃ yogalakṣaṇaiḥ .
sasarja katidhā vīryaṃ tanme śuśrūṣave vada
||4||तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणैः ।
ससर्ज कतिधा वीर्यं तन्मे शुश्रूषवे वद
ruciryo bhagavān brahman dakṣo vā brahmaṇaḥ sutaḥ .
yathā sasarja bhūtāni labdhvā bhāryāṃ ca mānavīm
||5||रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन् दक्षो वा ब्रह्मणः सुतः ।
यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम्
maitreya uvāca
prajāḥ sṛjeti bhagavān kardamo brahmaṇoditaḥ .
sarasvatyāṃ tapastepe sahasrāṇāṃ samā daśa
||6||प्रजाः सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदितः ।
सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दश
tataḥ samādhiyuktena kriyāyogena kardamaḥ .
samprapede hariṃ bhaktyā prapannavaradāśuṣam
||7||ततः समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दमः ।
सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम्
tāvatprasanno bhagavān puṣkarākṣaḥ kṛte yuge .
darśayāmāsa taṃ kṣattaḥ śābdaṃ brahma dadhadvapuḥ
||8||तावत्प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे ।
दर्शयामास तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद्वपुः
sa taṃ virajamarkābhaṃ sitapadmotpalasrajam .
snigdhanīlālakavrāta vaktrābjaṃ virajo'mbaram
||9||स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् ।
स्निग्धनीलालकव्रात वक्त्राब्जं विरजोऽम्बरम्
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ śaṅkhacakragadādharam .
śvetotpalakrīḍanakaṃ manaḥsparśasmitekṣaṇam
||10||किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
श्वेतोत्पलक्रीडनकं मनःस्पर्शस्मितेक्षणम्
vinyastacaraṇāmbhojaṃ aṃsadeśe garutmataḥ .
dṛṣṭvā khe'vasthitaṃ vakṣaḥ śriyaṃ kaustubhakandharam
||11||विन्यस्तचरणाम्भोजं अंसदेशे गरुत्मतः ।
दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्षः श्रियं कौस्तुभकन्धरम्
jātaharṣo'patanmūrdhnā kṣitau labdhamanorathaḥ .
gīrbhistvabhyagṛṇātprīti svabhāvātmā kṛtāñjaliḥ
||12||जातहर्षोऽपतन्मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथः ।
गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रीति स्वभावात्मा कृताञ्जलिः
ṛṣiruvāca
juṣṭaṃ batādyākhilasattvarāśeḥ sāṃsidhyamakṣṇostava darśanānnaḥ .
yaddarśanaṃ janmabhirīḍya sadbhiḥ āśāsate yogino rūḍhayogāḥ
||13||जुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशेः सांसिध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्नः ।
यद्दर्शनं जन्मभिरीड्य सद्भिः आशासते योगिनो रूढयोगाः
ye māyayā te hatamedhasastvat pādāravindaṃ bhavasindhupotam .
upāsate kāmalavāya teṣāṃ rāsīśa kāmān niraye'pi ye syuḥ
||14||ये मायया ते हतमेधसस्त्वत् पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् ।
उपासते कामलवाय तेषां रासीश कामान् निरयेऽपि ये स्युः
tathā sa cāhaṃ parivoḍhukāmaḥ samānaśīlāṃ gṛhamedhadhenum .
upeyivān mūlamaśeṣamūlaṃ durāśayaḥ kāmadughāṅghripasya
||15||तथा स चाहं परिवोढुकामः समानशीलां गृहमेधधेनुम् ।
उपेयिवान् मूलमशेषमूलं दुराशयः कामदुघाङ्घ्रिपस्य
prajāpateste vacasādhīśa tantyā lokaḥ kilāyaṃ kāmahato'nubaddhaḥ .
ahaṃ ca lokānugato vahāmi baliṃ ca śuklānimiṣāya tubhyam
||16||प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्या लोकः किलायं कामहतोऽनुबद्धः ।
अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम्
lokāṃśca lokānugatān paśūṃśca hitvā śritāste caraṇātapatram .
parasparaṃ tvadguṇavādasīdhu pīyūṣaniryāpitadehadharmāḥ
||17||लोकांश्च लोकानुगतान् पशूंश्च हित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् ।
परस्परं त्वद्गुणवादसीधु पीयूषनिर्यापितदेहधर्माः
na te'jarākṣabhramirāyureṣāṃ trayodaśāraṃ triśataṃ ṣaṣṭiparva .
ṣaṇnemyanantacchadi yattriṇābhi karālasroto jagadācchidya dhāvat
||18||न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व ।
षण्नेम्यनन्तच्छदि यत्त्रिणाभि करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत्
ekaḥ svayaṃ sanjagataḥ sisṛkṣayā advitīyayātman adhi yogamāyayā .
sṛjasyadaḥ pāsi punargrasiṣyase yathorṇanābhiḥ bhagavan svaśaktibhiḥ
||19||एकः स्वयं सन्जगतः सिसृक्षया अद्वितीययात्मन् अधि योगमायया ।
सृजस्यदः पासि पुनर्ग्रसिष्यसे यथोर्णनाभिः भगवन् स्वशक्तिभिः
naitadbatādhīśa padaṃ tavepsitaṃ yanmāyayā nastanuṣe bhūtasūkṣmam .
anugrahāyāstvapi yarhi māyayā lasattulasyā tanuvā vilakṣitaḥ
||20||नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितं यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् ।
अनुग्रहायास्त्वपि यर्हि मायया लसत्तुलस्या तनुवा विलक्षितः
taṃ tvānubhūtyoparatakriyārthaṃ svamāyayā vartitalokatantram .
namāmyabhīkṣṇaṃ namanīyapāda sarojamalpīyasi kāmavarṣam
||21||तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् ।
नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद सरोजमल्पीयसि कामवर्षम्
ṛṣiruvāca
ityavyalīkaṃ praṇuto'bjanābhaḥ taṃ ābabhāṣe vacasāmṛtena .
suparṇapakṣopari rocamānaḥ premasmita udvīkṣaṇavibhramadbhrūḥ
||22||इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभः तं आबभाषे वचसामृतेन ।
सुपर्णपक्षोपरि रोचमानः प्रेमस्मित उद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रूः
śrībhagavānuvāca
viditvā tava caityaṃ me puraiva samayoji tat .
yadarthaṃ ātmaniyamaiḥ tvayaivāhaṃ samarcitaḥ
||23||विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् ।
यदर्थं आत्मनियमैः त्वयैवाहं समर्चितः
na vai jātu mṛṣaiva syāt prajādhyakṣa madarhaṇam .
bhavadvidheṣvatitarāṃ mayi saṅgṛbhitātmanām
||24||न वै जातु मृषैव स्यात् प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् ।
भवद्विधेष्वतितरां मयि सङ्गृभितात्मनाम्
prajāpatisutaḥ samrāṭ manurvikhyātamaṅgalaḥ .
brahmāvartaṃ yo'dhivasan śāsti saptārṇavāṃ mahīm
||25||प्रजापतिसुतः सम्राट् मनुर्विख्यातमङ्गलः ।
ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम्
sa ceha vipra rājarṣiḥ mahiṣyā śatarūpayā .
āyāsyati didṛkṣustvāṃ paraśvo dharmakovidaḥ
||26||स चेह विप्र राजर्षिः महिष्या शतरूपया ।
आयास्यति दिदृक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविदः
ātmajāṃ asitāpāṅgīṃ vayaḥśīlaguṇānvitām .
mṛgayantīṃ patiṃ dāsyati anurūpāya te prabho
||27||आत्मजां असितापाङ्गीं वयःशीलगुणान्विताम् ।
मृगयन्तीं पतिं दास्यति अनुरूपाय ते प्रभो
samāhitaṃ te hṛdayaṃ yatra imān parivatsarān .
sā tvāṃ brahman nṛpavadhūḥ kāmamāśu bhajiṣyati
||28||समाहितं ते हृदयं यत्र इमान् परिवत्सरान् ।
सा त्वां ब्रह्मन् नृपवधूः काममाशु भजिष्यति
yā te ātmabhṛtaṃ vīryaṃ navadhā prasaviṣyati .
vīrye tvadīye ṛṣaya ādhāsyanti añjasātmanaḥ
||29||या ते आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति ।
वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्ति अञ्जसात्मनः
tvaṃ ca samyag anuṣṭhāya nideśaṃ me uśattamaḥ .
mayi tīrthīkṛtāśeṣa kriyārtho māṃ prapatsyase
||30||त्वं च सम्यग् अनुष्ठाय निदेशं मे उशत्तमः ।
मयि तीर्थीकृताशेष क्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे
kṛtvā dayāṃ ca jīveṣu dattvā cābhayamātmavān .
mayyātmānaṃ saha jagad drakṣyasyātmani cāpi mām
||31||कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् ।
मय्यात्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्यात्मनि चापि माम्
sahāhaṃ svāṃśakalayā tvadvīryeṇa mahāmune .
tava kṣetre devahūtyāṃ praṇeṣye tattvasaṃhitām
||32||सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने ।
तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम्
maitreya uvāca
evaṃ taṃ anubhāṣyātha bhagavān pratyagakṣajaḥ .
jagāma bindusarasaḥ sarasvatyā pariśritāt
||33||एवं तं अनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षजः ।
जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितात्
nirīkṣatastasya yayāvaśeṣa siddheśvarābhiṣṭutasiddhamārgaḥ .
ākarṇayan patrarathendrapakṣaiḥ uccāritaṃ stomamudīrṇasāma
||34||निरीक्षतस्तस्य ययावशेष सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्गः ।
आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षैः उच्चारितं स्तोममुदीर्णसाम
atha samprasthite śukle kardamo bhagavān ṛṣiḥ .
āste sma bindusarasi taṃ kālaṃ pratipālayan
||35||अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवान् ऋषिः ।
आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन्
manuḥ syandanamāsthāya śātakaumbhaparicchadam .
āropya svāṃ duhitaraṃ sabhāryaḥ paryaṭan mahīm
||36||मनुः स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् ।
आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्यः पर्यटन् महीम्
tasmin sudhanvannahani bhagavān yatsamādiśat .
upāyādāśramapadaṃ muneḥ śāntavratasya tat
||37||तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् ।
उपायादाश्रमपदं मुनेः शान्तव्रतस्य तत्
yasminbhagavato netrān nyapatan aśrubindavaḥ .
kṛpayā samparītasya prapanne'rpitayā bhṛśam
||38||यस्मिन्भगवतो नेत्रान् न्यपतन् अश्रुबिन्दवः ।
कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम्
tadvai bindusaro nāma sarasvatyā pariplutam .
puṇyaṃ śivāmṛtajalaṃ maharṣigaṇasevitam
||39||तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् ।
पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम्
puṇyadrumalatājālaiḥ kūjat puṇyamṛgadvijaiḥ .
sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ vanarājiśriyānvitam
||40||पुण्यद्रुमलताजालैः कूजत् पुण्यमृगद्विजैः ।
सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम्
matta-dvijagaṇairghuṣṭaṃ mattabhramara vibhramam .
matta-barhinaṭāṭopaṃ āhvayan mattakokilam
||41||मत्त-द्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमर विभ्रमम् ।
मत्त-बर्हिनटाटोपं आह्वयन् मत्तकोकिलम्
kadamba campakāśoka karañja bakulāsanaiḥ .
kundamandārakuṭajaiḥ cūtapotaiḥ alaṅkṛtam
||42||कदम्ब चम्पकाशोक करञ्ज बकुलासनैः ।
कुन्दमन्दारकुटजैः चूतपोतैः अलङ्कृतम्
kāraṇḍavaiḥ plavairhaṃsaiḥ kuraraiḥ jalakukkuṭaiḥ .
sārasaiḥ cakravākaiśca cakoraiḥ valgu kūjitam
||43||कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कुररैः जलकुक्कुटैः ।
सारसैः चक्रवाकैश्च चकोरैः वल्गु कूजितम्
tathaiva hariṇaiḥ kroḍaiḥ śvāvit gavaya kuñjaraiḥ .
gopucchaiḥ haribhiḥ markaiḥ nakulaiḥ nābhibhirvṛtam
||44||तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वावित् गवय कुञ्जरैः ।
गोपुच्छैः हरिभिः मर्कैः नकुलैः नाभिभिर्वृतम्
praviśya tattīrthavaraṃ ādirājaḥ sahātmajaḥ .
dadarśa munimāsīnaṃ tasmin hutahutāśanam
||45||प्रविश्य तत्तीर्थवरं आदिराजः सहात्मजः ।
ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम्
vidyotamānaṃ vapuṣā tapasi ugrayujā ciram .
nātikṣāmaṃ bhagavataḥ snigdhāpāṅgāvalokanāt .
tadvyāhṛtāmṛtakalā pīyūṣaśravaṇena ca
||46||विद्योतमानं वपुषा तपसि उग्रयुजा चिरम् ।
नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् ।
तद्व्याहृतामृतकला पीयूषश्रवणेन च
prāṃśuṃ padmapalāśākṣaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam .
upasaṃśritya malinaṃ yathārhaṇaṃ asaṃskṛtam
||47||प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् ।
उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणं असंस्कृतम्
athoṭajamupāyātaṃ nṛdevaṃ praṇataṃ puraḥ .
saparyayā paryagṛhṇāt pratinandyānurūpayā
||48||अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः ।
सपर्यया पर्यगृह्णात् प्रतिनन्द्यानुरूपया
gṛhītārhaṇamāsīnaṃ saṃyataṃ prīṇayan muniḥ .
smaran bhagavadādeśaṃ ityāha ślakṣṇayā girā
||49||गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः ।
स्मरन् भगवदादेशं इत्याह श्लक्ष्णया गिरा
nūnaṃ caṅkramaṇaṃ deva satāṃ saṃrakṣaṇāya te .
vadhāya cāsatāṃ yastvaṃ hareḥ śaktirhi pālinī
||50||नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते ।
वधाय चासतां यस्त्वं हरेः शक्तिर्हि पालिनी
yo'rkendu agnīndravāyūnāṃ yamadharmapracetasām .
rūpāṇi sthāna ādhatse tasmai śuklāya te namaḥ
||51||योऽर्केन्दु अग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् ।
रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः
na yadā rathamāsthāya jaitraṃ maṇigaṇārpitam .
visphūrjat caṇḍakodaṇḍo rathena trāsayan aghān
||52||न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् ।
विस्फूर्जत् चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन् अघान्
svasainyacaraṇakṣuṇṇaṃ vepayan maṇḍalaṃ bhuvaḥ .
vikarṣan bṛhatīṃ senāṃ paryaṭasi aṃśumāniva
||53||स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः ।
विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटसि अंशुमानिव
tadaiva setavaḥ sarve varṇāśramanibandhanāḥ .
bhagavad racitā rājan bhidyeran bata dasyubhiḥ
||54||तदैव सेतवः सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धनाः ।
भगवद् रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभिः
adharmaśca samedheta lolupairvyaṅkuśairnṛbhiḥ .
śayāne tvayi loko'yaṃ dasyugrasto vinaṅkṣyati
||55||अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभिः ।
शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति
athāpi pṛcche tvāṃ vīra yadarthaṃ tvaṃ ihāgataḥ .
tadvayaṃ nirvyalīkena pratipadyāmahe hṛdā
||56||अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वं इहागतः ।
तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ekaviṃśo'dhyāyaḥ .. 21 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 21