evaṃ niśamya kapilasya vaco janitrī sā kardamasya dayitā kila devahūtiḥ
maitreya uvāca
evaṃ niśamya kapilasya vaco janitrī sā kardamasya dayitā kila devahūtiḥ .
visrastamohapaṭalā tamabhipraṇamya tuṣṭāva tattvaviṣayāṅkita siddhibhūmim
||1||एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः ।
विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कित सिद्धिभूमिम्
devahūtiruvāca
athāpyajo'ntaḥsalile śayānaṃ bhūtendriyārthātmamayaṃ vapuste .
guṇapravāhaṃ sadaśeṣabījaṃ dadhyau svayaṃ yat jaṭharābjajātaḥ
||2||अथाप्यजोऽन्तःसलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते ।
गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यत् जठराब्जजातः
sa eva viśvasya bhavān vidhatte guṇapravāheṇa vibhaktavīryaḥ .
sargādyanīho'vitathābhisandhiḥ ātmeśvaro'tarkya sahasraśaktiḥ
||3||स एव विश्वस्य भवान् विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः ।
सर्गाद्यनीहोऽवितथाभिसन्धिः आत्मेश्वरोऽतर्क्य सहस्रशक्तिः
sa tvaṃ bhṛto me jaṭhareṇa nātha kathaṃ nu yasyodara etadāsīt .
viśvaṃ yugānte vaṭapatra ekaḥ śete sma māyāśiśuraṅghripānaḥ
||4||स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतदासीत् ।
विश्वं युगान्ते वटपत्र एकः शेते स्म मायाशिशुरङ्घ्रिपानः
tvaṃ dehatantraḥ praśamāya pāpmanāṃ nideśabhājāṃ ca vibho vibhūtaye .
yathāvatārāstava sūkarādayaḥ tathāyamapyātma pathopalabdhaye
||5||त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये ।
यथावतारास्तव सूकरादयः तथायमप्यात्म पथोपलब्धये
yannāmadheyaśravaṇānukīrtanād yatprahvaṇād yat smaraṇādapi kvacit .
śvādo'pi sadyaḥ savanāya kalpate kutaḥ punaste bhagavannu darśanāt
||6||यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद् यत्प्रह्वणाद् यत् स्मरणादपि क्वचित् ।
श्वादोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते कुतः पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात्
aho bata śvapaco'to garīyān yajjihvāgre vartate nāma tubhyam .
tepustapaste juhuvuḥ sasnurāryā brahmānūcurnāma gṛṇanti ye te
||7||अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान् यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् ।
तेपुस्तपस्ते जुहुवुः सस्नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते
taṃ tvāmahaṃ brahma paraṃ pumāṃsaṃ pratyaksrotasyātmani saṃvibhāvyam .
svatejasā dhvastaguṇapravāhaṃ vande viṣṇuṃ kapilaṃ vedagarbham
||8||तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् ।
स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम्
maitreya uvāca
īḍito bhagavānevaṃ kapilākhyaḥ paraḥ pumān .
vācāviklavayetyāha mātaraṃ mātṛvatsalaḥ
||9||ईडितो भगवानेवं कपिलाख्यः परः पुमान् ।
वाचाविक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सलः
kapila uvāca
mārgeṇānena mātaste susevyenoditena me .
āsthitena parāṃ kāṣṭhāṃ acirād avarotsyasi
||10||मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे ।
आस्थितेन परां काष्ठां अचिराद् अवरोत्स्यसि
śraddhatsvaitanmataṃ mahyaṃ juṣṭaṃ yadbrahmavādibhiḥ .
yena māṃ abhayaṃ yāyā mṛtyumṛcchantyatadvidaḥ
||11||श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभिः ।
येन मां अभयं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्विदः
maitreya uvāca
iti pradarśya bhagavān satīṃ tāṃ ātmano gatim .
svamātrā brahmavādinyā kapilo'numato yayau
||12||इति प्रदर्श्य भगवान् सतीं तां आत्मनो गतिम् ।
स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ
sā cāpi tanayoktena yogādeśena yogayuk .
tasmin āśrama āpīḍe sarasvatyāḥ samāhitā
||13||सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् ।
तस्मिन् आश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता
abhīkṣṇa avagāhakapiśān jaṭilān kuṭilālakān .
ātmānaṃ ca ugratapasā bibhratī cīriṇaṃ kṛśam
||14||अभीक्ष्ण अवगाहकपिशान् जटिलान् कुटिलालकान् ।
आत्मानं च उग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम्
prajāpateḥ kardamasya tapoyogavijṛmbhitam .
svagārhasthyamanaupamyaṃ prārthyaṃ vaimānikairapi
||15||प्रजापतेः कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् ।
स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैरपि
payaḥphenanibhāḥ śayyā dāntā rukmaparicchadāḥ .
āsanāni ca haimāni susparśāstaraṇāni ca
||16||पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः ।
आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च
svacchasphaṭikakuḍyeṣu mahāmārakateṣu ca .
ratnapradīpā ābhānti lalanā ratnasaṃyutāḥ
||17||स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च ।
रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुताः
gṛhodyānaṃ kusumitai ramyaṃ bahvamaradrumaiḥ .
kūjad vihaṅgamithunaṃ gāyan mattamadhuvratam
||18||गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमैः ।
कूजद् विहङ्गमिथुनं गायन् मत्तमधुव्रतम्
yatra praviṣṭamātmānaṃ vibudhānucarā jaguḥ .
vāpyāṃ utpalagandhinyāṃ kardamenopalālitam
||19||यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगुः ।
वाप्यां उत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम्
hitvā tadīpsitatamaṃ apyākhaṇḍalayoṣitām .
kiñciccakāra vadanaṃ putraviśleṣaṇāturā
||20||हित्वा तदीप्सिततमं अप्याखण्डलयोषिताम् ।
किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा
vanaṃ pravrajite patyau apatyavirahāturā .
jñātatattvāpyabhūnnaṣṭe vatse gauriva vatsalā
||21||वनं प्रव्रजिते पत्यौ अपत्यविरहातुरा ।
ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला
tameva dhyāyatī devaṃ apatyaṃ kapilaṃ harim .
babhūvācirato vatsa niḥspṛhā tādṛśe gṛhe
||22||तमेव ध्यायती देवं अपत्यं कपिलं हरिम् ।
बभूवाचिरतो वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे
dhyāyatī bhagavadrūpaṃ yadāha dhyānagocaram .
sutaḥ prasannavadanaṃ samastavyastacintayā
||23||ध्यायती भगवद्रूपं यदाह ध्यानगोचरम् ।
सुतः प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया
bhaktipravāhayogena vairāgyeṇa balīyasā .
yuktānuṣṭhānajātena jñānena brahmahetunā
||24||भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा ।
युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना
viśuddhena tadātmānaṃ ātmanā viśvatomukham .
svānubhūtyā tirobhūta māyāguṇaviśeṣaṇam
||25||विशुद्धेन तदात्मानं आत्मना विश्वतोमुखम् ।
स्वानुभूत्या तिरोभूत मायागुणविशेषणम्
brahmaṇyavasthitamatiḥ bhagavati ātmasaṃśraye .
nivṛttajīvāpattitvāt kṣīṇakleśā''pta nirvṛtiḥ
||26||ब्रह्मण्यवस्थितमतिः भगवति आत्मसंश्रये ।
निवृत्तजीवापत्तित्वात् क्षीणक्लेशाऽऽप्त निर्वृतिः
nityārūḍhasamādhitvāt parāvṛttaguṇabhramā .
na sasmāra tadā''tmānaṃ svapne dṛṣṭamivotthitaḥ
||27||नित्यारूढसमाधित्वात् परावृत्तगुणभ्रमा ।
न सस्मार तदाऽऽत्मानं स्वप्ने दृष्टमिवोत्थितः
taddehaḥ parataḥ poṣo'pi akṛśaścādhyasambhavāt .
babhau malairavacchannaḥ sadhūma iva pāvakaḥ
||28||तद्देहः परतः पोषोऽपि अकृशश्चाध्यसम्भवात् ।
बभौ मलैरवच्छन्नः सधूम इव पावकः
svāṅgaṃ tapoyogamayaṃ muktakeśaṃ gatāmbaram .
daivaguptaṃ na bubudhe vāsudevapraviṣṭadhīḥ
||29||स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् ।
दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधीः
evaṃ sā kapiloktena mārgeṇācirataḥ param .
ātmānaṃ brahmanirvāṇaṃ bhagavantaṃ avāpa ha
||30||एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरतः परम् ।
आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तं अवाप ह
tadvīrāsīt puṇyatamaṃ kṣetraṃ trailokyaviśrutam .
nāmnā siddhapadaṃ yatra sā saṃsiddhimupeyuṣī
||31||तद्वीरासीत् पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी
tasyāstadyogavidhutamārtyaṃ martyamabhūtsarit .
srotasāṃ pravarā saumya siddhidā siddhasevitā
||32||तस्यास्तद्योगविधुतमार्त्यं मर्त्यमभूत्सरित् ।
स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता
kapilo'pi mahāyogī bhagavān piturāśramāt .
mātaraṃ samanujñāpya prāg udīcīṃ diśaṃ yayau
||33||कपिलोऽपि महायोगी भगवान् पितुराश्रमात् ।
मातरं समनुज्ञाप्य प्राग् उदीचीं दिशं ययौ
siddhacāraṇa gandharvaiḥ munibhiśca apsarogaṇaiḥ .
stūyamānaḥ samudreṇa dattārhaṇaniketanaḥ
||34||सिद्धचारण गन्धर्वैः मुनिभिश्च अप्सरोगणैः ।
स्तूयमानः समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतनः
āste yogaṃ samāsthāya sāṅkhyācāryairabhiṣṭutaḥ .
trayāṇāmapi lokānāṃ upaśāntyai samāhitaḥ
||35||आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुतः ।
त्रयाणामपि लोकानां उपशान्त्यै समाहितः
etannigaditaṃ tāta yatpṛṣṭo'haṃ tavānagha .
kapilasya ca saṃvādo devahūtyāśca pāvanaḥ
||36||एतन्निगदितं तात यत्पृष्टोऽहं तवानघ ।
कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावनः
ya idamanuśṛṇoti yo'bhidhatte kapilamunermataṃ ātmayogaguhyam .
bhagavati kṛtadhīḥ suparṇaketau upalabhate bhagavat padāravindam
||37||य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते कपिलमुनेर्मतं आत्मयोगगुह्यम् ।
भगवति कृतधीः सुपर्णकेतौ उपलभते भगवत् पदारविन्दम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne trayastriṃśo'dhyāyaḥ .. 33 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 33