ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti viśrutāḥ
maitreya uvāca
(anuṣṭup) manostu śatarūpāyāṃ tisraḥ kanyāśca jajñire .
ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti viśrutāḥ
||1||(अनुष्टुप्) मनोस्तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश्च जज्ञिरे ।
आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः
ākūtiṃ rucaye prādād api bhrātṛmatīṃ nṛpaḥ .
putrikādharmamāśritya śatarūpānumoditaḥ
||2||आकूतिं रुचये प्रादाद् अपि भ्रातृमतीं नृपः ।
पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदितः
prajāpatiḥ sa bhagavān rucistasyāṃ ajījanat .
mithunaṃ brahmavarcasvī parameṇa samādhinā
||3||प्रजापतिः स भगवान् रुचिस्तस्यां अजीजनत् ।
मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना
yastayoḥ puruṣaḥ sākṣāt viṣṇuryajñasvarūpadhṛk .
yā strī sā dakṣiṇā bhūteḥ aṃśabhūtānapāyinī
||4||यस्तयोः पुरुषः साक्षात् विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् ।
या स्त्री सा दक्षिणा भूतेः अंशभूतानपायिनी
āninye svagṛhaṃ putryāḥ putraṃ vitatarociṣam .
svāyambhuvo mudā yukto rucirjagrāha dakṣiṇām
||5||आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्याः पुत्रं विततरोचिषम् ।
स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम्
tāṃ kāmayānāṃ bhagavān uvāha yajuṣāṃ patiḥ .
tuṣṭāyāṃ toṣamāpanno' janayad dvādaśātmajān
||6||तां कामयानां भगवान् उवाह यजुषां पतिः ।
तुष्टायां तोषमापन्नोऽ जनयद् द्वादशात्मजान्
toṣaḥ pratoṣaḥ santoṣo bhadraḥ śāntiriḍaspatiḥ .
idhmaḥ kavirvibhuḥ svahnaḥ sudevo rocano dviṣaṭ
||7||तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिरिडस्पतिः ।
इध्मः कविर्विभुः स्वह्नः सुदेवो रोचनो द्विषट्
tuṣitā nāma te devā āsan svāyambhuvāntare .
marīcimiśrā ṛṣayo yajñaḥ suragaṇeśvaraḥ
||8||तुषिता नाम ते देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे ।
मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञः सुरगणेश्वरः
priyavratottānapādau manuputrau mahaujasau .
tatputrapautranaptṝṇāṃ anuvṛttaṃ tadantaram
||9||प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ ।
तत्पुत्रपौत्रनप्तॄणां अनुवृत्तं तदन्तरम्
devahūtimadāt tāta kardamāyātmajāṃ manuḥ .
tatsaṃbandhi śrutaprāyaṃ bhavatā gadato mama
||10||देवहूतिमदात् तात कर्दमायात्मजां मनुः ।
तत्संबन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम
dakṣāya brahmaputrāya prasūtiṃ bhagavānmanuḥ .
prāyacchadyatkṛtaḥ sargaḥ trilokyāṃ vitato mahān
||11||दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनुः ।
प्रायच्छद्यत्कृतः सर्गः त्रिलोक्यां विततो महान्
yāḥ kardamasutāḥ proktā nava brahmarṣipatnayaḥ .
tāsāṃ prasūtiprasavaṃ procyamānaṃ nibodha me
||12||याः कर्दमसुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नयः ।
तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे
patnī marīcestu kalā suṣuve kardamātmajā .
kaśyapaṃ pūrṇimānaṃ ca yayoḥ āpūritaṃ jagat
||13||पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा ।
कश्यपं पूर्णिमानं च ययोः आपूरितं जगत्
pūrṇimāsūta virajaṃ viśvagaṃ ca parantapa .
devakulyāṃ hareḥ pāda śaucādyābhūtsariddivaḥ
||14||पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप ।
देवकुल्यां हरेः पाद शौचाद्याभूत्सरिद्दिवः
atreḥ patnyanasūyā trīn jajñe suyaśasaḥ sutān .
dattaṃ durvāsasaṃ somaṃ ātmeśabrahmasambhavān
||15||अत्रेः पत्न्यनसूया त्रीन् जज्ञे सुयशसः सुतान् ।
दत्तं दुर्वाससं सोमं आत्मेशब्रह्मसम्भवान्
vidura uvāca
atrergṛhe suraśreṣṭhāḥ sthityutpattyantahetavaḥ .
kiñcit cikīrṣavo jātā etadākhyāhi me guro
||16||अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठाः स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।
किञ्चित् चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो
maitreya uvāca
brahmaṇā coditaḥ sṛṣṭau atrirbrahmavidāṃ varaḥ .
saha patnyā yayāvṛkṣaṃ kulādriṃ tapasi sthitaḥ
||17||ब्रह्मणा चोदितः सृष्टौ अत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ।
सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थितः
tasmin prasūnastabaka palāśāśokakānane .
vārbhiḥ sravadbhirudghuṣṭe nirvindhyāyāḥ samantataḥ
||18||तस्मिन् प्रसूनस्तबक पलाशाशोककानने ।
वार्भिः स्रवद्भिरुद्घुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः
prāṇāyāmena saṃyamya mano varṣaśataṃ muniḥ .
atiṣṭhat ekapādena nirdvandvo'nilabhojanaḥ
||19||प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनिः ।
अतिष्ठत् एकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजनः
śaraṇaṃ taṃ prapadye'haṃ ya eva jagadīśvaraḥ .
prajāṃ ātmasamāṃ mahyaṃ prayacchatviti cintayan
||20||शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वरः ।
प्रजां आत्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन्
tapyamānaṃ tribhuvanaṃ prāṇāyāmaidhasāgninā .
nirgatena munermūrdhnaḥ samīkṣya prabhavastrayaḥ
||21||तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना ।
निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्नः समीक्ष्य प्रभवस्त्रयः
apsaromunigandharva siddhavidyādharoragaiḥ .
vitāyamānayaśasaḥ tadā āśramapadaṃ yayuḥ
||22||अप्सरोमुनिगन्धर्व सिद्धविद्याधरोरगैः ।
वितायमानयशसः तदा आश्रमपदं ययुः
tatprādurbhāvasaṃyoga vidyotitamanā muniḥ .
uttiṣṭhannekapādena dadarśa vibudharṣabhān
||23||तत्प्रादुर्भावसंयोग विद्योतितमना मुनिः ।
उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान्
praṇamya daṇḍavadbhūmau upatasthe'rhaṇāñjaliḥ .
vṛṣahaṃsasuparṇasthān svaiḥ svaiścihnaiśca cihnitān
||24||प्रणम्य दण्डवद्भूमौ उपतस्थेऽर्हणाञ्जलिः ।
वृषहंससुपर्णस्थान् स्वैः स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान्
kṛpāvalokena hasad vadanenopalambhitān .
tad rociṣā pratihate nimīlya munirakṣiṇī
||25||कृपावलोकेन हसद् वदनेनोपलम्भितान् ।
तद् रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी
cetastatpravaṇaṃ yuñjan astāvītsaṃhatāñjaliḥ .
ślakṣṇayā sūktayā vācā sarvalokagarīyasaḥ
||26||चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन् अस्तावीत्संहताञ्जलिः ।
श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयसः
atriruvāca
viśvodbhavasthitilayeṣu vibhajyamānaiḥ māyāguṇairanuyugaṃ vigṛhītadehāḥ .
te brahmaviṣṇugiriśāḥ praṇato'smyahaṃ vaḥ tebhyaḥ ka eva bhavatāṃ me ihopahūtaḥ
||27||विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानैः मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहाः ।
ते ब्रह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतोऽस्म्यहं वः तेभ्यः क एव भवतां मे इहोपहूतः
eko mayeha bhagavān vividhapradhānaiḥ cittīkṛtaḥ prajananāya kathaṃ nu yūyam .
atrāgatāstanubhṛtāṃ manaso'pi dūrād brūta prasīdata mahāniha vismayo me
||28||एको मयेह भगवान् विविधप्रधानैः चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् ।
अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे
maitreya uvāca
(anuṣṭup) iti tasya vacaḥ śrutvā trayaste vibudharṣabhāḥ .
pratyāhuḥ ślakṣṇayā vācā prahasya taṃ ṛṣiṃ prabho
||29||(अनुष्टुप्) इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभाः ।
प्रत्याहुः श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तं ऋषिं प्रभो
devā ūcuḥ
yathā kṛtaste saṅkalpo bhāvyaṃ tenaiva nānyathā .
satsaṅkalpasya te brahman yadvai dhyāyati te vayam
||30||यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा ।
सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम्
athāsmad aṃśabhūtāste ātmajā lokaviśrutāḥ .
bhavitāro'ṅga bhadraṃ te visrapsyanti ca te yaśaḥ
||31||अथास्मद् अंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुताः ।
भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यशः
evaṃ kāmavaraṃ dattvā pratijagmuḥ sureśvarāḥ .
sabhājitāstayoḥ samyag dampatyormiṣatostataḥ
||32||एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुरेश्वराः ।
सभाजितास्तयोः सम्यग् दम्पत्योर्मिषतोस्ततः
somo'bhūdbrahmaṇoṃ'śena datto viṣṇostu yogavit .
durvāsāḥ śaṃkarasyāṃśo nibodhāṅgirasaḥ prajāḥ
||33||सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् ।
दुर्वासाः शंकरस्यांशो निबोधाङ्गिरसः प्रजाः
śraddhā tvaṅgirasaḥ patnī catasro'sūta kanyakāḥ .
sinīvālī kuhū rākā caturthyanumatistathā
||34||श्रद्धा त्वङ्गिरसः पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यकाः ।
सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा
tatputrāvaparāvāstāṃ khyātau svārociṣe'ntare .
utathyo bhagavān sākṣāt brahmiṣṭhaśca bṛhaspatiḥ
||35||तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे ।
उतथ्यो भगवान् साक्षात् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पतिः
pulastyo'janayatpatnyāṃ agastyaṃ ca havirbhuvi .
so'nyajanmani dahrāgniḥ viśravāśca mahātapāḥ
||36||पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यां अगस्त्यं च हविर्भुवि ।
सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निः विश्रवाश्च महातपाः
tasya yakṣapatirdevaḥ kuberastviḍaviḍāsutaḥ .
rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca tathānyasyāṃ vibhīṣaṇaḥ
||37||तस्य यक्षपतिर्देवः कुबेरस्त्विडविडासुतः ।
रावणः कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषणः
pulahasya gatirbhāryā trīnasūta satī sutān .
karmaśreṣṭhaṃ varīyāṃsaṃ sahiṣṇuṃ ca mahāmate
||38||पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् ।
कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते
kratorapi kriyā bhāryā vālakhilyānasūyata .
ṛṣīnṣaṣṭisahasrāṇi jvalato brahmatejasā
||39||क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत ।
ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा
ūrjāyāṃ jajñire putrā vasiṣṭhasya paraṃtapa .
citraketupradhānāste sapta brahmarṣayo'malāḥ
||40||ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परंतप ।
चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमलाः
citraketuḥ surociśca virajā mitra eva ca .
ulbaṇo vasubhṛdyāno dyumān śaktyādayo'pare
||41||चित्रकेतुः सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च ।
उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्त्यादयोऽपरे
cittistvatharvaṇaḥ patnī lebhe putraṃ dhṛtavratam .
dadhyañcamaśvaśirasaṃ bhṛgorvaṃśaṃ nibodha me
||42||चित्तिस्त्वथर्वणः पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् ।
दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे
bhṛguḥ khyātyāṃ mahābhāgaḥ patnyāṃ putrānajījanat .
dhātāraṃ ca vidhātāraṃ śriyaṃ ca bhagavatparām
||43||भृगुः ख्यात्यां महाभागः पत्न्यां पुत्रानजीजनत् ।
धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम्
āyatiṃ niyatiṃ caiva sute merustayoradāt .
tābhyāṃ tayorabhavatāṃ mṛkaṇḍaḥ prāṇa eva ca
||44||आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् ।
ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्डः प्राण एव च
mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍasya prāṇādvedaśirā muniḥ .
kaviśca bhārgavo yasya bhagavānuśanā sutaḥ
||45||मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनिः ।
कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुतः
te ete munayaḥ kṣattaḥ lokān sargairabhāvayan .
eṣa kardamadauhitra santānaḥ kathitastava .
śrṛṇvataḥ śraddadhānasya sadyaḥ pāpaharaḥ paraḥ
||46||ते एते मुनयः क्षत्तः लोकान् सर्गैरभावयन् ।
एष कर्दमदौहित्र सन्तानः कथितस्तव ।
श्रृण्वतः श्रद्दधानस्य सद्यः पापहरः परः
prasūtiṃ mānavīṃ dakṣa upayeme hyajātmajaḥ .
tasyāṃ sasarja duhitṝḥ ṣoḍaśāmalalocanāḥ
||47||प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मजः ।
तस्यां ससर्ज दुहितॄः षोडशामललोचनाः
trayodaśādāddharmāya tathaikāmagnaye vibhuḥ .
pitṛbhya ekāṃ yuktebhyo bhavāyaikāṃ bhavacchide
||48||त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभुः ।
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे
śraddhā maitrī dayā śāntiḥ tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kriyonnatiḥ .
buddhirmedhā titikṣā hrīḥ mūrtirdharmasya patnayaḥ
||49||श्रद्धा मैत्री दया शान्तिः तुष्टिः पुष्टिः क्रियोन्नतिः ।
बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीः मूर्तिर्धर्मस्य पत्नयः
śraddhāsūta śubhaṃ maitrī prasādaṃ abhayaṃ dayā .
śāntiḥ sukhaṃ mudaṃ tuṣṭiḥ smayaṃ puṣṭiḥ asūyata
||50||श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादं अभयं दया ।
शान्तिः सुखं मुदं तुष्टिः स्मयं पुष्टिः असूयत
yogaṃ kriyonnatirdarpaṃ arthaṃ buddhirasūyata .
medhā smṛtiṃ titikṣā tu kṣemaṃ hrīḥ praśrayaṃ sutam
||51||योगं क्रियोन्नतिर्दर्पं अर्थं बुद्धिरसूयत ।
मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्रीः प्रश्रयं सुतम्
mūrtiḥ sarvaguṇotpattiḥ naranārāyaṇau ṛṣī .
yayorjanmanyado viśvaṃ abhyanandat sunirvṛtam .
manāṃsi kakubho vātāḥ praseduḥ sarito'drayaḥ
||53||मूर्तिः सर्वगुणोत्पत्तिः नरनारायणौ ऋषी ।
ययोर्जन्मन्यदो विश्वं अभ्यनन्दत् सुनिर्वृतम् ।
मनांसि ककुभो वाताः प्रसेदुः सरितोऽद्रयः
divyavādyanta tūryāṇi petuḥ kusumavṛṣṭayaḥ .
munayastuṣṭuvustuṣṭā jagurgandharvakinnarāḥ
||54||दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतुः कुसुमवृष्टयः ।
मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नराः
nṛtyanti sma striyo devya āsīt paramamaṅgalam .
devā brahmādayaḥ sarve upatasthurabhiṣṭavaiḥ
||55||नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत् परममङ्गलम् ।
देवा ब्रह्मादयः सर्वे उपतस्थुरभिष्टवैः
devā ūcuḥ
yo māyayā viracitaṃ nijayātmanīdaṃ khe rūpabhedamiva tatpraticakṣaṇāya .
etena dharmasadane ṛṣimūrtinādya prāduścakāra puruṣāya namaḥ parasmai
||56||यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय ।
एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नमः परस्मै
so'yaṃ sthitivyatikaropaśamāya sṛṣṭān sattvena naḥ suragaṇān anumeyatattvaḥ .
dṛśyādadabhrakaruṇena vilokanena yacchrīniketamamalaṃ kṣipatāravindam
||57||सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन नः सुरगणान् अनुमेयतत्त्वः ।
दृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम्
(anuṣṭup) evaṃ suragaṇaistāta bhagavantāvabhiṣṭutau .
labdhāvalokairyayatuḥ arcitau gandhamādanam
||58||(अनुष्टुप्) एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ ।
लब्धावलोकैर्ययतुः अर्चितौ गन्धमादनम्
tau imau vai bhagavato hareraṃśāvihāgatau .
bhāravyayāya ca bhuvaḥ kṛṣṇau yadukurūdvahau
||59||तौ इमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ ।
भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ
svāhābhimāninaścāgneḥ ātmajān trīn ajījanat .
pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciṃ ca hutabhojanam
||60||स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेः आत्मजान् त्रीन् अजीजनत् ।
पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम्
tebhyo'gnayaḥ samabhavan catvāriṃśacca pañca ca .
te evaikonapañcāśat sākaṃ pitṛpitāmahaiḥ
||61||तेभ्योऽग्नयः समभवन् चत्वारिंशच्च पञ्च च ।
ते एवैकोनपञ्चाशत् साकं पितृपितामहैः
vaitānike karmaṇi yat nāmabhirbrahmavādibhiḥ .
āgneyya iṣṭayo yajñe nirūpyante'gnayastu te
||62||वैतानिके कर्मणि यत् नामभिर्ब्रह्मवादिभिः ।
आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते
agniṣvāttā barhiṣadaḥ saumyāḥ pitara ājyapāḥ .
sāgnayo'nagnayasteṣāṃ patnī dākṣāyaṇī svadhā
||63||अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सौम्याः पितर आज्यपाः ।
साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा
tebhyo dadhāra kanye dve vayunāṃ dhāriṇīṃ svadhā .
ubhe te brahmavādinyau jñānavijñānapārage
||64||तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा ।
उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे
bhavasya patnī tu satī bhavaṃ devamanuvratā .
ātmanaḥ sadṛśaṃ putraṃ na lebhe guṇaśīlataḥ
||65||भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता ।
आत्मनः सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलतः
pitaryapratirūpe sve bhavāyānāgase ruṣā .
aprauḍhaivātmanātmānaṃ ajahād yogasaṃyutā
||66||पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा ।
अप्रौढैवात्मनात्मानं अजहाद् योगसंयुता
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe viduramaitreyasaṃvāde prathamo'dhyāyaḥ .. 1 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 1